2-Tema : Elektron sxema simulyatorları Joba Elektron sxema simulyatorları haqqında túsinik




Download 1.04 Mb.
Sana18.10.2022
Hajmi1.04 Mb.
#27444
Bog'liq
2-lekciya
14-leciya, 12-lekciya, 6-Ma\'ruza (El&Sxema1 Sirtki ta\'lim uchun), 5-Ma\'ruza (El&Sxema1 Sirtki ta\'lim uchun)

2-Tema : Elektron sxema simulyatorları


Joba

  1. Elektron sxema simulyatorları haqqında túsinik

  2. Multisim programmalıq támiynatı

Zamanagóy informaciya texnologiyaları bilimlendiriw tarawıdayangi qural hám usıllami jaratıw imkaniyatın beredi. Bul máseleni sheshiwde komputerda laboratoriya ámeliyatların jaratıw eń zárúrli hám quramalı esaplanadı.


Házirgikungacha oqıw laboratoriyalarında tiykarınan dástúriy ólshew ásbapları qollanıp kelinar edi. Endi virtual ólshew ásbapları járdeminde jaratılǵan komputerdagi ólshew ásbaplarınan paydalanıw talap etilip atır. Oqıw laboratoriyası daǵı virtual ásbap (VA) - qosımsha arnawlı programmalıq támiynat hám túrli ólshew modulları, mısalı, kóp funksional kirisiw - shıǵıw platası menen dane 'minlangan komputer bolıp tabıladı. vA ólshenip atırǵan informaciyanı jıynaw, qayta islew hám sáwlelendiriwdi avtomatlastırıw imkaniyatın beredi, paydalanıwshı ushın qolay interfeyske iye, onıń programmalıq hám apparat quralları bolsa dástúriy ólshew qurallarına tán bolǵan wazıypalami ámelge asırıw imkaniyatın beredi, nátiyjelami monıtor ekranında paydalanıwshına qolay formada sáwlelendiredi.
VA programmalıq támiynatı da visual C++, visual Basic hám basqalar sıyaqlı standart qurallar járdeminde, de arnawlı programmalar járdeminde dúzilisi múmkin. Házirgi kúnde arnawlı programmalıq ta 'minot retinde National Instruments kompaniyasınıń MULTISIM ámeliy programmalıq paketi eń uyqas hám qolay esaplanadı.
Ólshew processlerin avtomatlastırıw boyınsha jaratılıp atırǵan zamanagóy apparat qurallarınıń derlik barlıǵı MULTISIM drayverlari menen sáykes keledi. Usı ortalıqta qosımshalar jaratıw visual qurallar járdeminde ámelge asıriladı hám programmalastırıw boyınsha arnawlı bilimge iye bo 'lish talap etińmeydi.
Multisim - bul qısqa waqıt ishinde apparatlardı islep shıǵıwǵa múmkinshilik beretuǵın sxemalar ınteraktiv emulatori. Multisim óz ishine Multicap naqlini kirgizgen, bul bolsa sxemalardı programmalıq xarakteristikalaw hám odan keyin tezlik penen sınap kóriw ushın ideal qural boladı. Multisim sonıń menen birge, islep shıǵıw hám sınap kóriw quralları menen tereń integraciya qılıw ushın National Instruments tárepinen islep shıǵılǵan LabvIEW hám Signal Express menen óz-ara maslastırılǵan.
Multisim kompleksi Windows standart interfeysinen paydalanadı. Interfeystiń joqarı bayqaǵıshlıǵı hám ápiwayılıǵı onı qóllaw ushın talay jeńillik beredi.
Multisim bir islep shıǵıw ortalıǵında sxemanı islep shıǵıw jáne onı sınap kóriw/emulatsiya ushın múmkinshilik jaratadı.
Ádetdegi SPICE analizinen tısqarı Multisim paydalanıwshılar ushın sxemaǵa virtual ásbaplardı jalǵawǵa múmkinshilik beredi. Bul real waqıyalardı imitatsiya járdeminde nátiyjelerdi ápiwayı hám operativ kóriw usılı esaplanadı.
Zárúriyat bolǵanda joqarı quramalılıqta analiz qılıw ushın Multisim analizdiń túrli funksiyaların usınıs etedi. Multisim quramına Grapher - kóriw hám maǵlıwmatlardı analiz qılıw ushın kúshli qural kiritilgen.
Ótkizgishler reńin ózgertiw múmkinshiligi sxemanı ózlestiriw ushın talay qolaylıq jaratadı. Túrli reńler járdeminde grafikanı da súwretlew múmkin, bul bolsa bir neshe baylanıslılıqlardı bir waqıtta izertlewde júdá qolaylı esaplanadı.
Elektrotexnika hám elektronikani úyreniwde sınap kóriw hám tájiriybeler ótkeriw zárúrligi hesh kimde shubha oyatmaydı. Lekin olardı ótkeriw saldamlı qıyınshılıqlardı keltirip shıǵarıwı múmkin (ásirese házirgi waqıtta ). Jaqsı oqıw laboratoriyası zamanagóy ólshew buyımlarına hám olardı jumısshı jaǵdayda saqlap tura alatuǵın maman xızmetkerlerge ıyelewi kerek. Oqıw orınları ushın bunday laboratoriyanı ustap turıw qıyın másele bolıp tabıladı.Keyingi qirq yil ichida elektr va elektron sxemalarni hisoblash vositalari tezlik bilan o’zgarib bordi.
Bunday qural retinde 70- jıllardıń basında paydalanılǵan logarifmik lineykaning ornın 70- jıllardıń ekinshi yarımında kalkulyatorlar hám mini EHM lar iyelep basladı. Mini EHM larning ornına 80-jıllardıń ortalarına kelip esaplaw quwatları hám múmkinshilikleri úzliksiz artıp baratırǵan personal kompyuterler (PK) qollanila baslandı. Elektron sxemalardıń analizi boyınsha PK larning programmalıq támiynatı tek esaplawlardıń algoritmları hám sanlı analiz usılların rawajlandırıw baǵdarıdagina emes, bálki hár túrlı túrdegi sxemalar (analogli, cifrlı, cifrlı -analog, impuls hám basqalar ) menen tájiriybeler ótkeriw ushın virtual ortalıqtı jaratıw múmkinshiligin beretuǵın paydalanıwshı ushın qolay interfeysti jaratıw baǵdarında da rawajlandi.



2. 1.-su'wret. Multisim programmalıq támiynatı jumısshı aynası.

Bólek atap ótiw kerek, Jeke kompyuterdiń paydalanıwshı interfeysin jaratıw salasındaǵı tabıslar sol dárejede tásirinligi, olar sxemalardı izertlewge bolǵan stilistik qarawdıń keskin ózgeriwine alıp keldi. Personal kompyuterden paydalanıw dástúriy oqıw laboratoriyalarına alternativ - virtual laboratoriyalardıń jaratılıwına alıp keldi. virtual laboratoriya, ulıwma alǵanda, izertlewshiniń real laboratoriya daǵı háreketlerin (jumısın ) imitatsiya etiwshi interfeyske iye bolǵan sanlı esaplaw programması bolıp tabıladı. Joqarı operativlik hám úlken kólem degi yadqa iye bolǵan zamanagóy jeke kompyuterlerde esaplawlardıń sanlı usılları járdeminde quramalı modellerdi de anıqlıǵı real ob'ektlerde ótkeriletuǵın tájiriybelerde alınatuǵın nátiyjelerdiń anıqlıgınan qalıwmaytuǵın anıqlıqta izertlew múmkin.


Elektrotexnika hám elektronikani úyreniw procesi sxemalardı analiz hám izertlew menen baylanıslı. Bul processni kompyuter maksimal dárejede kiyim-kensheklashtirishi kerek. virtual ortalıq kompyuterde elektr hám elektron sxemalar ústinde tájiriybeler ótkeriw ushın etarli sharayatlar jaratılǵan laboratoriyanı ámelge asırıwı hám alınatuǵın nátiyjelerdiń anıqlıǵı real sharayatlarda alınatuǵın nátiyjeler anıqlıgınan qalıwmasligi kerek.
Modellew real processga maksimal dárejedi jaqınlastırılgan bolıwı, yaǵnıy, sxemanı dúziw, oǵan ólshew ásbapları hám ostsillografni jalǵaw, sxema elementleriniń parametrlerin hám de islew rejimlerin ornatıw hám nátiyjelerdi alıw processlerin óz ishine alıwı kerek. Paydalanıwshına bunday múmkinshiliklerdi beretuǵın programmalardan biri Electronics Workbench programması - kompyuterde virtual elektron laboratoriya bolıp esaplanadı. Oǵan tiykar etip professional modellew programması PSPICE alınǵan bolıwına qaramastan Electronics Workbench programması maksimal dárejede qolay interfeyske iye. Ol jaǵdayda ampermetr, voltmetr, multimetr, generator hám ostsillograf sıyaqlı tanıw ásbaplardıń bar ekenligi izertlew procesiniń tabiy hám túsinikli bolıwın támiyinleydi.
Programmanıń quramında zamanagóy ásbaplardıń bar ekenligi paydalanıwshına ápiwayınan baslap júdá quramalı tájiriybelerdi ótkeriw múmkinshiligin beredi. Bunday qural oqıtıwda ideal bolıp esaplanadı, sebebi elementler hám ásbaplar boyınsha hár qanday sheklewlerdi alıp taslaw múmkinshiligin beredi. Bunnan tısqarı Electronics Workbench programması real elektron hám ólshew ásbapları hám de sxemalardı islew principlerin úyreniw ushın trenajyor wazıypasın orınlawı múmkin.



2. 2.-su'wret. Electronics Workbench programmalıq támiynatı jumısshı aynası
Electronics Workbench programmasında modellew hám nátiyjelerdi alıw ozıniń operativligi hám qolaylıǵı menen ajralıp turadı. Lekin tuwrı nátiyjeler alıw ushın paydalanıwshı programma menen islew qaǵıydaları hám usılların o'zlestirgen hám alardı elektron sxemalardaǵı processlerdi úyreniw hám izertlew ushın qollaw ko'nlikpelerine ıyelewi kerek.
Multisim programmalıq támiynatı
NI Multisim programmalıq kompleksin qısqasha xarakteristikası. Zamanago'y elektr hám elektron apparatlardı proektlestiriw hám islep shıǵıw úlken anıqlıq hám tereń analizdi talap etedi. Bunnan tısqarı, atqarılatuǵın islerdiń úlken ko'lemge egaligi hám quramalıliligi sebepli kompyuter texnologiyalarınan paydalanıladı.
NI Multisim programmalıq kompleksi elektr shınjırlardı programmalıq proektlestiriw hám imitatsiya qılıw qurallarından biri bolıp esaplanadı. Al elektr shınjırlardı hám elektron apparatlardı jaybarlaytuǵın kárxanalarda hám joqarı oqıw orınlarında qollanılıwı múmkin.
Shınjır elementleriniń maǵlıwmatlar bazası ko'plegen elementler -rezistorlar, kondensatorlar, túteler, diodlar, tranzistorlar, mikrosxemalar hám basqa elementar tuwrısındaǵı maǵlıwmatlardı o' ishine alǵan. Maǵlıwmatlar bazasındaǵı hár bir element ozıniń ekvivalent sxeması hám parametrleriniń xarakteristikaına iye.
NI Multisimdasturining interfeysi
Paydalanıwshınıń interfeysi menyu, ásbaplar paneli hám jumısshı tarawdan ibarat (2. 3.-su'wret).
Menyu tómendegi komponentlerge iye: fayllar menen islew menyusı (file), redaktorlaw menyusı (yedit), shınjırlar menen islew menyusı (Circut), sxemalardı analiz qılıw menyusı (analysis), áynekler menen islew menyusı (Window), járdem faylları menen islew menyusı (help).
Ásbaplar panelinde radioyelektron sxemalar elementleriniń suwretleri bolǵan knopkalar ámeldegi (2. 3.-su'wret). Knopkalar basılǵanda olarǵa uyqas bólimler ashıladı, mısalı, diodning suwreti bosilsa diodlar bólimi ashıladı.

2.3.-su'wret. NI Multisim kompleksin interfeysi

Programmanıń bas aynası 1-suwretde keltirilgen. Kórinip turǵanı sıyaqlı, programma standart interfeyske iye.


Komandalar menyusı aynası programma aynasınıń joqarı bóleginde jaylasqan.
Sxema aynası programma aynasınıń oraylıq bólegin iyeleydi. Bul aynada elektr shınjırlar payda etinadi hám olarǵa kerekli o'gartirishlar kiritiledi.



2.4.-su'wret. Komponentalar menyusı


Bir qansha bólimlerden ibarat bolıp, olar programmalıq támiynatda hár qıylı daǵı quramalı sxemalardı jıynawda paydalanıladı. Bul menyu tómendegi tiykarǵı bólimlerden ibarat.


• Derekler bólimi;
Passiv komponentalar bolimi;
• Diodlar bólimi;
• Tranzistorlar ;
• Analog komponentalar bólimi (Operatsion kúsheytgishler);
• TTL texnologiyası tiykarında qurılǵan cifrlı mikrosxemalar bólimi;
• CMOS texnologiyası tiykarında qurılǵan cifrlı mikrosxemalar bólimi;
• Cifrlı komponentalar bólimi;
• Analog hám cifrlı komponentalar bólimi;
• Indikatorlar bólimi;
Joqarıda keltirilgen bólimlerden tısqarı komponentalar menyusı joqarı chastotalı komponentalar, mikrokontroller, elektro mexanik komponentalar bolimlaridan shólkemlesken.
Komponentalar menyusındaǵı bólimler degi elementlerden paydalanıw ushın kerekli bólim ústine tıshqanchaning shep tuymesi menen basıladı hám kerekli elementti tańlaymiz hám OK tuymesin basamız. Mısal jol menende derekler bólimge kiramiz hám nátiyjede jumısshı stolda tómendegi ayna payda boladı
(2. 5.-su'wret). Onda hár qıylı daǵı derekler gruppaları ámeldegi bolıp biz Power sources gruppaǵa kiramiz hám ondan kernew dáregi elementi yaǵnıy DC-Power (2. 6.-su'wret) tańlaymiz hám OK tuymesin basamız. Nátiyjede jumısshı stolida kerekli eliment payda boladı jáne onı jumıs stolga qoyıw ushın kompyuter tıshqanchasining shep tuymesi basıladı.



2. 5.-su'wret. Derekler bólimi.
2. 6.-su'wret. Power sources toparı
Ekinshi mısal jol menende soda bir shınjır yig'amiz. Bul shınjırımız kernew dáregi, júk qarsılıgı, ampermetor hám voltmetordan ibarat boladı.
Onıń ushın joqarıda keltirilgen ámeller taǵı tákirarlanadı tek ǵana sxemanı jıynaw ushın kerek bolatuǵın birpara elementler basqa bólimlerden tańlap alınadı. Passiv komponentalar bóliminden rezistorlar toparına kirip 1 kOm rezistorni alamız (2. 7.-su'wret).

2. 7.-su'wret. Rezistorlar toparı

Rezistorning nominalın ózgertiw 2 qıylı jolı ámeldegi bolıp biri rezistorlar toparın tańlap kerekli nominaldı aynanıń joqarı bóleginde jaylasqan aynaǵa jazıladı. Ekinshi jolı bolsa jumısshı stolidagi rezistorning ústine tıshqanchaning shep tuymesi menen 2 ret basıladı hám nátiyjede tómendegi menyu payda boladı (2. 7.-su'wret)





2. 8.-su'wret. Rezistorning nominalın ózgertiw menyusı.


voltmetr hám ampermetr o'lcho'v ásbapların alıw ushın komponentalar menyusınıń indekatorlar bólimine kiramiz (2. 9.-su'wret) hám onda voltmetr hám ampermetr gruppaları ámeldegi bolıp ondan ampermetr hám voltmetrdi tańlaymiz hám jumısshı stoliga qóyamız (2. 8.-su'wret). Mısal daǵı elementlerin bir birine ulab shınjırdı payda etemiz. Jıynalǵan shınjırdı simulyatsiya etiwimiz ushın shınjırǵa jer (GROUND) elimentini jalǵawımız shárt keri jaǵdayda simulyatsiya ete almaymız. Bul elimentni derekler bóliminiń Power sources toparınan tańlap alamız hám shınjırǵa ulaymiz. Nátiyjede shınjırımız tómendegi kóriniske iye boladı hám simulyatsiya tuymesin basamız nátiyjede ólshew ásbaplarımız járdeminde zanirdan oqayotgan tok hám qarsılıqtaǵı kúshlani tushuvini kóriwimiz múmkin (2. 9.-su'wret).





2. 9.-su'wret. Indikatorlar bólimi
2.10.-su'wret. Multisim programmalıq támiynatda jıynalǵan sxema
Download 1.04 Mb.




Download 1.04 Mb.

Bosh sahifa
Aloqalar

    Bosh sahifa



2-Tema : Elektron sxema simulyatorları Joba Elektron sxema simulyatorları haqqında túsinik

Download 1.04 Mb.