ADABIYOTLAR TAHLILI VA METODOLOGIYA




Download 0.67 Mb.
Pdf ko'rish
bet2/3
Sana02.04.2024
Hajmi0.67 Mb.
#185853
1   2   3
Bog'liq
Rashidov Ixtiyorjon Abdusamat o‘g‘li
2, Falsafa asoslari, amaliy-3, amaliy-1, TOPSHIRIQ №1 INFOMMUNIKATSIYA QURILMALARI ELEKTR TA’MINOTI, 638476659488815204, 638476652023930483, 638476671230697636
ADABIYOTLAR TAHLILI VA METODOLOGIYA 


300 
Stato
r po’lat o’zak va statorning pazlariga joylashtirilgan uch fazali 
cho’lg’amlardan iborat. Stanina cho’yandan yoki alyuminiydan silindrsimon shaklida 
yasalgan bo’lib, uning o’rniga statorning po’lat o’zagi maxkamlanadi. Shuningdek 
statina mashinani tashki m
exanik ta’siridan saqlash uchun ham xizmat qiladi. 
Statinada stator cho’lgamlarini elektr energiya manbaiga ulash uchun shu 
cho’lgamlarning uchlari chiqarilgan," klemmalar kutisi" bor. AD ishlayotganda uni 
yaxshiroq sovitish maqsadida statina qobirg’ali qilib yasaladi. 
Rotor aylana shaklida po’lat listlardan tuzilgan bulib silindr kurinishida 
buladi.Undagi tok rotor aylanishi paytida aylanuvchi maydondan orkada kolishi 
natijasida sodir buladi. Bu toklar kiymatlari magnit maydoni aylanish tezligida 
aniklanadi. 
Elektr dvigatellar elektr energiya hisobiga mexanik energiyani yaratishga 
mo‘ljallangan. Elektr dvigatellar aylanma harakatga mo‘ljallangan bo‘ladi, 
qo‘zg‘almas qismi stator, aylanuvchi qismi rotor deb ataladi. Rotor ikki podshibnikka 
o‘rnatilgan bo‘lib, mexanik nuqtai nazardan elektr dvigatellar yagona korpus - stator 
ichida aylanadigan rotordan iboratdir. Elektr dvigatelga uzatilayotgan elektr quvvat 
doimiy toklar uchun UI ko‘paytma bilan ifodalanadi. Dvigatelda oddiy 
o‘tkazgichlardagi kabi joul issiqligi ajralib chiqadi ( I
2
R) va magnit kuchlar foydali 
mexanik ish bajaradi: 
Energiya ballansi quyidagicha ifodalanadi: 
UI = I
2
R + (1) 
yoki: P
um
=P
is
+ P
m
(2) 
Bu yerda P
um
- umumiy sarflanan quvvat, P
is 
-joul issiqligiga va magnit kuchlar 
bajargan foydali mexanik quvvat P
M
ga sarflanadi. 
NATIJALAR 
O‘zgaruvchan toklar uchun energiya ballansi murakkabroq ifodalansada
ma’nosi shunday bo‘ladi. 
Bir fazali o‘zgaruvchan tok dvigatellarida uning statorida (qo‘zg‘almas tashqi 
qismida), bitta o‘tkazgichli g‘altak o‘rnatilib, ularga bir fazali tok ulanishi natijasida, 
dvigatelning ichki, rotor joylashadigan sohasida aylanuvchi magnit maydon hosil 
qilinadi. Maydonning aylanish tezligi sanoat chastotasi v=50 Hz (minutiga 3000 
aylanish) bilan mos keladi. 
O‘zgaruvchan tok dvigatellari sinxron va asinxron dvigatellarga bo‘linadi. Agar 
ishchi rejimga chiqqan dvigatel rotorining aylanish tezligi magnit maydon aylanish 
tezligiga teng bo‘lsa, bu sinxron, aks holda asinxron dvigatel deb ataladi. Asinxron 
dvigatellarini ish prinsipi elkektromagnit induksiya qonuniga va Lens qoidasiga 


301 
asoslanadi. Sinxron dvigatellarning ish prinsipi magnit maydonda tokli yopiq 
konturga kuch momentini ta’siri bilan tushuntiriladi. 
Asinxron dvigatellaming ishlash prinsipini ayniqsa sodda. Avvaliga ularning 
rotori aylanish o‘qiga o‘rnatilgan metall o‘tkazgichdan iborat deylik. Aylanuvchi 
magnit maydon unda induksiya hodisasi tufayli Fuko toklarini vujudga keltiradi, 
ularning magnit maydoni tashqi aylanuvchi maydon bilan ta’sirlashib, Stoks 
qoidasiga ko‘ra o‘zaro harakatni to‘xtatishga harakat qiladi, bu ta’sirlashuv 
natijasida rotor aylanuvchi magnit maydon ketidan harakatga keladi. 
Rotorga ta’sir etuvchi kuch momenti magnit maydon oqimini o‘zgarish tezligiga 
mutanosibdir. Rotor tinch turganda kuch momenti eng katta, rotorni tezligi oshishi 
bilan, magnit maydonning aylanish tezligiga yaqinlashgan sari kamayib boradi. 
Rotor tashqi maydon bilan bir xil tezlikda aylansa (maydonga nisbatan qo‘zg‘almas 
bo’lsa), rotorda induksiya toklari hosil bo’lmaydi, kuch momenti nolga teng bo‘ladi. 
Dvigatel tashqi kuchlarga qarshi ish bajarish uchun kuch momenti bo’lishi kerak, 
kuch momenti bo‘lishi uchun rotor tashqi maydondan sekinroq aylanishi kerak. Shu 
ma’noda bu dvigatellar sinxron emas, asinxron deb ataladi. Ishqalanish yo‘q bo‘lsa, 
uning burchak tezligi maydonning burchak tezligigacha oshib boradi. 
Rotor tashqi kuchlar hisobiga magnit maydondan tezroq aylantirilsa, induksion 
toklarni aylanuvchi maydon bilan ta’sirlashuvi rotorni maydon bilan baravar 
aylantirishga harakat qiladi, rotor tormozlanadi, uning kinetik energiyasi elektr 
energiyasiga aylanadi. Magnit maydonni aylanishi rotorga nisbatan teskari 
bo`lganda ham shunday bo`ladi: rotor tormozlanadi, uning kinetik energiyasi 
elektrenergiyasiga aylanadi. Demak bir ma
shinani o‘zi ma’lum sharoitda elektr 
dvigatel vazifasini bajarsa, boshqa sharoitda generatorga aylanar ekan. 
Dvigatelda vujudga keladigan kuch momenti magnit maydon oqimiga 
mutonosibdir. Magnit maydonni oshirish uchun tokli g‘altaklarni o‘zaklari 
ferromagn
itdan, po‘latdan yasaladi. Rotor hajmidagi maydon kuchli bo`lishi uchun 
uning korpusi ham po’latdan yasalishi kerak. Lekin po’latni solishtirma qarshiligi 
nisbatan katta bo`lganligi uchun Fuko toklari tufayli Joul issiqligini ajralib chiqishi
ko‘payadi. Bu ziddiyatni yechish uchun rotor kopusini ichida yopiq mis cho’lg‘amlar 
yasaladi. Rotorning bunday tuzilishi magnit maydonni ferromagnetik-po`lat hisobiga 
kuchaytirish, kuchli induksion toklarni esa qarshiligi kichik bo’lgan mis halqalarda 
hosil qilish i
mkonini beradi.Magnit maydon kuchli bo‘lishi uchun ferromagnit stator 
va rotor oralig‘i kichikroq bo‘lishiga harakat qilinadi. 
XULOSA 
Asinxron dvigatelning induktoridagi o‘zgaruvchan tok kuchi rotorning 
aylanishiga bog‘liq bo‘ladi. Rotor tinch turganda yoki aylanish tezligi kichik 


302 
bo`lganda induktordagi tok juda katta bo‘lishi mumkin. Bu tok dvigatelni isitib, eritib 
yuborishi mumkin. Shuning uchun dvigatel zanjiriga tokni cheklab turuvchi reostat 
ulash tavsiya etiladi, va dvigatel ishga tushirilayotganda reostat katta qarshilikka 
o‘rnatilishi kerak. Dvigatel tezligi oshgandan keyin reostat qarshiligi nolgacha 
kamaytirilishi mumkin. Asinxron dvigatelga invertor o‘matilganda bunday muammo 
qolmaydi. 

Download 0.67 Mb.
1   2   3




Download 0.67 Mb.
Pdf ko'rish