5-mavzu: yarimo‘tkazgichlarni elektrofizik xususiyatlari. Qattiq jism zonalari teoriyasi elementlari




Download 0.63 Mb.
Pdf ko'rish
bet5/8
Sana23.10.2022
Hajmi0.63 Mb.
#27892
1   2   3   4   5   6   7   8
Bog'liq
5-Ma\'ruza (El&Sxema1 Sirtki ta\'lim uchun)
2-lekciya, 14-leciya, 12-lekciya, 6-Ma\'ruza (El&Sxema1 Sirtki ta\'lim uchun)
i
= p
i
). n 
(negative so‘zidan) va p harflari (positive so‘zidan) mos ravishda elektron va kovakka mos keladi. 
Kiritmasiz yarim o‘tkzgichda hosil bo‘lgan elektron va kovaklar xususiy erkin zaryad 


tashuvchilar va ularga asoslangan elektr o‘tkazuvchanlik esa – xususiy elektr o‘tkazuvchanlik 
deb ataladi. 
Kiritmali elektr o‘tkazuvchanlik. Yarim o‘tkazgichli asboblarning ko‘p qismi kiritmali 
yarim o‘tkazichlar asosida yaratiladi. Elektr o‘tkazuvchanligi kiritma atomlari ionizatsiyasi 
natijasida hosil bo‘ladigan zaryad tashuvchilar bilan asoslangan yarim o‘tkazgichlar – kiritmali 
yarim o‘tkazgichlar deyiladi. 
Kremniy atomiga D.I. Mendeleyev davriy elementlar tizimidagi V guruh elementlari 
(masalan, margumush As) kiritilsa uning 5ta valent elektronidan to‘rttasi qo‘shni kremniy 
atomining to‘rtta valent elektronlari bilan bog‘lanib- sakkiz elektrondan tashkil topgan 
mustahkam qobiq hosil qiladilar. Beshinchi elektron ortiqcha bo‘lib, o‘zining atomi bilan kuchsiz 
bog‘langan bo‘ladi. Shuning uchun kichik issiqlik energiyasi ta’sirida u uziladi va erkin elektronga 
aylanadi (5.4, a - rasm), bu vaqtda kovak hosil bo‘lmaydi. Energetik diagrammada bu jarayon 
elektronning donor sathi Wd dan o‘tkazuvchanlik zonasiga o‘tishiga mos keladi (5.4, b -rasm). 
Kiritmali atom musbat zaryadlangan qo‘zg‘almas ionga aylanadi. Bunday kiritma donor deb 
ataladi. 
Yarim o‘tkazgichli asboblar yasashda ko‘p kiritma atomlari kiritiladi (1 sm

hajmga 10
14
-
10
18
darajadagi atomlar). Xona temperaturasida kiritmaning har bir atomi bittadan erkin elektron 
hosil qiladi. Kovaklar esa xususiy yarim o‘tkazichlardagi kabi kremniy atomi elektronlarining 
o‘tkazuvchanlik zonasiga o‘tishidagi termogeneratsiya hisobiga hosil bo‘ladi. 
Yarim o‘tkazgich tarkibiga katta darajadagi donor kiritmaning kiritilishi erkin elektronlar 
konsentratsiyasini oshiradi, kovaklar konsentratsiyasi esa xususiy yarim o‘tkazgichdagiga 
nisbatan sezilarli kamayadi. Erkin zaryad tashuvchilar konsentratsiyasining ko‘paytmasi n-p 
o‘zgarmas temperaturada o‘zgarmas qoladi va faqat yarim o‘tkazgich ta’qiqlangan zona kengligi 
bilan aniqlanadi. Shuni yodda tutish kerakki, T=300 K (xona temperaturasida) kremniyda np

0,64∙10
20 
sm
-3
, germaniyda esa np

4∙10
26 
sm
-3
. Shunday qilib, agar kremniy kristalliga 
konsentratsiyasi 10
16
sm
-3
bo‘lgan donor kiritma kiritilsa, T=300 K da elektronlar ztkazuvchanligi 
n=10
16
sm
-3
, kovaklarniki esa – atigi 10
4
sm
-3 
ga teng bo‘ladi, demak bunday kiritmali yarim 
o‘tkazgichda elektr o‘tkazuvchanlik asosan elektronlar hisobiga amalga oshiriladi, yarim 
o‘tkazgich esa – elektron yoki n- turdagi elektr o‘tkazuvchanlik deb ataladi. n –turdagi yarim 
o‘tkazgichda elektronlar - asosiy zaryad tashuvchilar, kovaklar esa asosiy bo‘lmagan zaryad 
tashuvchilar deb ataladi. 
a) v) 
b) g) 



Download 0.63 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8




Download 0.63 Mb.
Pdf ko'rish

Bosh sahifa
Aloqalar

    Bosh sahifa



5-mavzu: yarimo‘tkazgichlarni elektrofizik xususiyatlari. Qattiq jism zonalari teoriyasi elementlari

Download 0.63 Mb.
Pdf ko'rish