-rasm. Kiritmali elektr o‘tkazuvchanlik




Download 0.63 Mb.
Pdf ko'rish
bet6/8
Sana23.10.2022
Hajmi0.63 Mb.
#27892
1   2   3   4   5   6   7   8
Bog'liq
5-Ma\'ruza (El&Sxema1 Sirtki ta\'lim uchun)
2-lekciya, 14-leciya, 12-lekciya, 6-Ma\'ruza (El&Sxema1 Sirtki ta\'lim uchun)
5.4-rasm. Kiritmali elektr o‘tkazuvchanlik 
Kremniy atomiga D.I. Mendeleyev davriy elementlar tizimidagi III guruh elementlari 
(masalan, bor V) kiritilsa uning valent elektronlari qo‘shni kremniy atomlari valent elektronlari 
bilan uchta to‘liq bog‘liqlik hosil qiladilar. To‘rtinchi bog‘lanish esa to‘lmay qoladi. Uncha katta 
bo‘lmagan issiqlik energiyasi ta’sirida ham qo‘shni kremniy atomining valent elektronlari bu 
bog‘lanishni to‘ldiradi. Natijada borning tashqi qobig‘ida ortiqcha elektron hosil bo‘ladi., ya’ni u 
manfiy zaryadga ega bo‘lgan qo‘zg‘almas ionga aylanadi. Kremniy atomining to‘lmagan 
bog‘lanishi – bu kovakdir (5.4, v - rasm). Energetik diagrammada bu jarayon elektronning valent 
zonadan akseptor sathi Wa ga o‘tishiga va valent zonada kovak hosil bo‘lishiga mos keladi (5.4, g 
- rasm). Bu vaqtda erkin elektron hosil bo‘lmaydi. Bunday kiritma – akseptorli deb ataladi
akseptor atomlari kiritilgan yarim o‘tkazgich esa – kovak yoki р – turdagi elektr o‘tkazuvchanlik 
deb ataladi. R-turdagi yarim o‘tkazgich uchun kovaklar – asosiy zaryad tashuvchilar, - elektronlar 
esa - asosiy bo‘lmagan zaryad tashuvchilar hisoblanadi. 
Fermi sathi. Berilgan temperaturada harakatchan va qo‘zg‘almas zaryad tashuvchilar 
konsentratsiyasi Fermi sathi W
F
holati bilan aniqlanadi. Bu sath bir elektronga mos keluvchi 
jismning o‘rtacha issiqlik energiyasiga mos keladi. Absolyut nol temperaturadan farqli 
temperaturada bu sathning to‘lish ehtimoli 0,5 ga teng.
Elektronlar va kovaklarning o‘rtacha issiqlik energiyasi yarim o‘tkazgich temperaturasi 
bilan aniqlanadi va kT ga teng, bu yerda k – Bolsman doimiysi, T – absolyut temperatura. Qattiq 
jismda zarrachalar harakatini ifodalaydigan Bolsman qonuniga asosan, n – yarim o‘tkazgichdagi 
energiyasi Wi kichik bo‘lmagan elektronlar quyidagiga teng:
,
exp





 

kT
Wi
n
n
n
bu yerda n
n
– erkin elektronlarning to‘liq konsentratsiyasi. Xuddi shunday ifodalar kovaklarni 
energiya bo‘ylab taqsimotini ifodalaydi. (5.3) dan ko‘rinib turibdiki, zarracha energiyasining 
ortishi bilan, zarrachalar soni keskin kamayadi. 
Ikkala ishoradagi erkin zaryad tashuvchilar konsentratsiyasi teng bo‘lgan xususiy yarim 
o‘tkazgichlar uchun Fermi sathi ta’qiqlangan zonaning o‘rtasidan o‘tadi. Elektron yarim 
o‘tkazgichda elektronlarning (butun yarim o‘tkazgichning) o‘rtacha energiyasi yuqori bo‘ladi, 
demak Fermi sathi o‘rtadan o‘tkazuvchanlik zonasi tubi tomonga siljiydi va donor kiritma 
konsentratsiyasi qancha yuqori bo‘lsa shuncha o‘tkazuvchanlik zonasi tubi tomonga yaqinlashadi. 
R- turdari yarim o‘tkazgichda Fermi sathi ta’qiqlangan zona o‘rtasidan valent zona shipi tomonga 


siljiydi va akseptor kiritma konsentratsiyasi qancha yuqori bo‘lsa shuncha valent zonasi shipi 
tomonga yaqinlashadi. 
Ba’zi yarim o‘tkazgichli asboblar (tunnel diodlari, tunnel teshilishli stabilitronlar) da 

Download 0.63 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8




Download 0.63 Mb.
Pdf ko'rish

Bosh sahifa
Aloqalar

    Bosh sahifa



-rasm. Kiritmali elektr o‘tkazuvchanlik

Download 0.63 Mb.
Pdf ko'rish