BOB. III. MAHSULOTLARNI ISHLAB CHIQARISH TEXNOLOGIYASI




Download 13.29 Mb.
bet25/59
Sana21.10.2022
Hajmi13.29 Mb.
#27700
1   ...   21   22   23   24   25   26   27   28   ...   59
Bog'liq
materialshunoslik kitob
Doca4
BOB. III. MAHSULOTLARNI ISHLAB CHIQARISH TEXNOLOGIYASI



    1. METALLARGA TERMIK VA MEXANIK ISHLOV BERISH TEXNOLOGIYASI



M etallarni ishlash — metallar va qotishmalarga termik, mexanik, kimyoviy ishlov berishda bajariladigan ishlar majmui hisoblanadi. Metallarni termik ishlash — metall va qotishmalarning xossalarini (ichki tuzilishini) o’zgartirishda qo’llaniladigan operasiyalar: yumshatish, toblash, normallash, bo’shatish, yaxshilash, chiniqtirish, kimyoviy-termik ishlash hisoblanadi.
Yumshatish — metallarni ma’lum temperaturagacha qizdirib, shu temperaturada ma’lum vaqt tutib turgach, asta-sekin, ba’zan, pech bilan birga sovitish; bunda metallarning xossalari o’zgaradi. Natijada metallarning bolg’alanuvchanligi va plastikligi oshadi, magnitlanish va boshqa xususiyatlari yaxshilanadi.
Toblash — metallarni ma’lum temperaturagacha qizdirib, tez sovitish; bunda metallarning bir xil bo’lmagan struktura holatlari mustahkamlanadi. Metallarning xususiyati turlicha o’zgaradi. Masalan, a) tarkibida 1,2% uglerod bo’lgan asbobsozlik po’latining qattiqligi toblash natijasida 200—600 ga (Brinell bo’yicha) oshadi; tarkibida 2% xrom (Gr) bo’lgan magnit po’latning korpositiv (magnitsizlantirish) kuchi toblash natijasida 20—60 erstedga etadi; v) berilliyli bronzaning elastiklik chegarasi toblash natijasida 13 dan 6 kg kuch/mm2 gacha, mustahkamlik chegarasi 55 dan 51 kg kuch/mm2 gacha pasayadi va hokazo.
Normallash — kam (0,3% gacha) va o’rtacha (0,3—0,6%) uglerodli po’latni, taxm., 800—950°S gacha qizdirib, havoda sovitish; bunda po’lat tarkibidagi yirik donachalar kichrayadi. po’latning mustahkamligi, plastikligi va qovushoqligi oshadi.
Yaxshilash — termik ishlashning bir turi; 550—650°S temperaturada toblash va bo’shatishdan iborat. Dinamik nag­ruzka ostida ishlaydigan mashina detallari uchun qo’llaniladi.
Chiniqtirish — metall va qotishmalarni xona temperaturasida ko’p vaqt saqlab (tabiiy chiniqtirish) yoki qizdirib (sun’iy chiniqtirish), ularning strukturasi va xususiyatlarini o’zgartirish. Qattiqligi, mustahkamligi, magnit va boshqa xossalari yaxshi materiallar olishga imkon beradi. Masalan, chiniqtirish natijasida berilliyli bronzaning qattiqligi 5—6 marta ortadi. Metallarni kimyoviy-termik ishlash — metallarni kimyoviy aktiv gaz, qattiq yoki suyuk. Muhitda yuqori temperaturada qizdirish va shu temperturada bir oz sovitish. Bunda metall buyumlar sirtqi qatlamlarining kimyoviy tarkibi, strukturasi va xususiyati o’zgaradi. Bunga azotlash, xromlash, metallash va boshqalar kiradi.
M etallarni mexanik ishlash — qirindi olish yo’li bilan detallarga turli shakl va o’lcham berish. Metall kesish asboblari (keskich, parma, zenker, rezvyortka, freza va boshqa) va metall kesish stanoklari (tokarlik stanoklari, silliqlash stanogi, randalash stanogi va boshqa) da bajariladi.
Metal­larni bosim bilan ishlash — metall za­gotovka va buyumlarni qirindi olmay tayyorlash. Metallarning plastikligidan foydalanishga asoslangan.
Asosiy turlari: prokatlash — metallni aylanuvchi silindr (jo’va)lar orasidan o’tkazish (48-rasm,a); cho’zish — metall zagotovkami o’z o’lchamidan kichik o’lchamli teshikdan tortib o’tkazish (48-rasm, b); presslash—metallni berk silindr teshigidan siqib chiqarish (48-rasm, v); bolg’alash — metallarni bolg’a yoki press bilan ko’p marta va dam-badam urib, zarur shakl va o’lchamga keltirish (48-rasm,g); list shtamplash — list, lenta yoki polosa me­tallni qalinligiga uncha xalal etkazmay deformasiyalash (48-rasm, d); bunda metall puan­son va matrisanshg ish qismiga mos shaklni oladi.
Hajmiy shtamplash — metall (zagotovka)ning barcha o’lchamlarini o’zgartirib deformasiyalash (48-rasm,e); bunda metall mahsus asbob (shtamp) bo’shlig’i shaklini oladi.
T oblash - mashinalarning ko’p detallari (po’lat vtulkalar, o’qlar, vallar, dumalash podshipniklari, asboblarning ishchi qismlari) toblash yo’li bilan ishlanadi. Detallarni toblash uchun ma’lum darajadagi haroratda qizdiriladi. Agar metallning butun qalinligi yoki yo’g’onligini toblash zarur bo’lsa, uni birmuncha vaqt ana shu haroratda saqlanadi. So’ngra toblanadigan detalni qisqichlar yordamida ushlab va bug’ qoplami hosil bo’lmasligi uchun aylanma harakatlantirib suyuqlik muhitiga asta-sekin botiriladi Keyin suyuqlikda: suvda, moyda, tuzli eritmada tez sovitiladi. Po’latni qattiqligini oshirish maqsadida toblanadi. Lekin toblash natijasida uning qayishqoqligi kamayadi va murtligi ortadi. Po’latni toblashdagi qizdirish xaroratining darajasi uning kimyoviy tarkibiga bog’liq bo’ladi. Kam uglerodli po’latni yuqoriroq darajada qizdiriladi.
Toblashda metallni qanchalik tez sovitilsa, uning qattiqligi va murtligi shunchalik yuqori bo’ladi. Qizdirilgan metallni tez sovitish suvda amalga oshiriladi, yanada tezroq sovitish uchun esa osh tuzining mahsus vannaga solingan suvdagi eritmasidan foydalaniladi. Qizdirilgan metall moyda suvdagiga nisbatan sekinroq soviydi. Detalni toblashda sovitish muhitida asta-sekin aylantiriladi va shu bilan uning butun sirti bir maromda sovishini ta’minlanadi. Mashinasozlikda detallarning sirtini toblash keng tarqalgan. Bunday toblash detal yoki asbobning sirtini qattiq qilish imkoniii beradi. Bu usulda detalning ichki qismidagi qayishqoqligi saqlanadi. Sirtni toblash qo’yidagicha amalga oshiriladi. Yuqori chastotali elektr toki yordamida detalning sirtini tez qizdiriladi. Uning ichki qismi esa qizimay qoladi yoki juda kam qiziydi, shuning uchun detalni sovitilganida metallning faqat ustki qatlami toblanadi. Yuqori sifatli toblashni amalga oshirishda mahsus moslama — induktordan foydalaniladi (49-rasm).

Download 13.29 Mb.
1   ...   21   22   23   24   25   26   27   28   ...   59




Download 13.29 Mb.

Bosh sahifa
Aloqalar

    Bosh sahifa



BOB. III. MAHSULOTLARNI ISHLAB CHIQARISH TEXNOLOGIYASI

Download 13.29 Mb.