BOB IV. XALQ HUNARMANDCHILIGI




Download 13.29 Mb.
bet36/59
Sana21.10.2022
Hajmi13.29 Mb.
#27700
1   ...   32   33   34   35   36   37   38   39   ...   59
Bog'liq
materialshunoslik kitob
Doca4
BOB IV. XALQ HUNARMANDCHILIGI



    1. XALQ XUNARMANDCHILIGINI BADIIY XUNARMANDCHILIKKA AYLANISH TARIXI

O’zbekistonda badiiy xunarmandchilikning rivojlanishi yashash tarzi tufayli madaniyat shakllanib borishi bilan xayotiy extiyojlariga va moddiy extiyojlarga xam badiiy bezak berish zaruriyati tug’ila bordi. Xalq xunarmandchiligi texnologiyasi badiiy xalq xunarmandchiligi texnologiyasiga aylana bordi.


Masalan: Pichoqlarni yasashda bezaklashtirish ishlari va ularni go’zallashtirish xamda madaniy did berish ishlari yaxshilanib bordi. Badiiy xunarmandchilik insonning o’zini xam go’zallikka intilishi chorlaydi. Bunda xunarmandchilik mahsulotlari inson o’zini go’zal qilish uchun foydalanadi. Jumladan: taqinchoqlar, yoyish, ichish, kiyish uchun foydalanadigan mahsulotlarni go’zalligini oshirishda katta rol o’ynaydi.
Gazlama, yog’och va metall asosidagi milliy xalq xunarmandchiligini rivojlanishi yosh avlodni o’quvchi malakasini oshirishda katta axamiyatga ega. Jumladan, metallarga ishlov berish asosidagi xalq xunarmandchiligi soxalari bo’yicha O’zbekiston o’quvchilariga badiiy xunarmandchilikni o’rgatish, ayniqsa mustaqillik yillarda milliy xunarmandchilikni badiiylashtirish tarmog’ini o’rgatishga keng yo’l ochib berildi . Uzbekistonda xozirgi kunda metall asosidagi xunarmandchilik etuklashib badiiy xunarmandchilikka aylandi. Ulardan kandakorlik, miskorlik, pichoqsozlik va boshqa temirchilik soxalari muxim o’rin egallaydi. Badiiy xunarmandchilikni ishlab chiqargan mahsulotlari, xayotda , ro’zg’orda yoki zeb-zar bezak vazifasini o’taydigan nafis asbob va buyumlar xisoblanadi.
Badiiy Buyumlar — kundalik xayotda. ruzgorda ishlatiladigan yoki zeb-znynat. bezak vazifasini utaydigan nafis asbob va buyum-lar hisoblanib , ular uy-ruzgor anjomlari, kiyim-kechak, badiiy gazlamalar, kurol-aslaxa, uyma naksh-lar, nakshin yozuvlar kabi moddiy xayotning turli tomonlariga oid xalk tasviriy va amaliy-bezatuvchilik san’ati mahsulotlarini uz ichiga oladi. Kupgina mamlakatlar uz badiiy mahsulotlari b-n mashxur: xitoy chinnisi, eron gilami, xind fil suyagi mahsulotlari, arab bezaklari, chex shishasi shular jumlasidandir.Badiy buyumlar nnsoniyat tarixining yangi tosh dav-rida (neolit) yuzaga kelgan. Dastlab sopol va suyakdan yasalgan bu buyumlarning shakli, ularni tayyorlash va bezash texnikasi juda sodda bulgan. Tosh davridan sunggi jamiyat xayotidagi notekis tarakkiyot xalqlar yashash saviyasining xam turlicha bulishini takozo egdi. Misrda mil. avvalgi 4 minginchi yillarda moviy rang bilan sirlangan idishlar paydo buldi. Mil. avvalgi 9—8- asrlarga kelib, mesopotamiyaliklar xam turli xil ranglarda sirlangan idishlar yaratdilar. Bu davrda Urta Osiyoda yashagan utrok dex-konlar va kuchmanchi chorvzdorlarning B. b.i xam xilma-xil va uziga xos edi. Chuet, Nomozgox„ Sopoltepadan topilgan sopol idishlar turlicha shakl va nakshlarga ega. Tovok,, tovokcha, kadax. nakshlari oy, kuyosh va xayvonlar tasviridan, geometrik bezaklardan iborat. Muminobod k.abristonidan topilgan mis va oltindan yasalgan uzuk, bilaguzuk, zi-raklar bu davrda Urta Osiyoda zargarlik san’ati yukori darajaga kutarilganligidan dalolat beradi. Bu buyumlar shakl va nakshlarining nafisligi, uzining maksadga muvofik.ligi bilan ajralib turadi. Bronza davridan temir davriga utish jarayonida badiy buyumlar soni va sifati ancha uzgardi. Kurol-aslaxalar va kalkonlar odam rasmi chizilgan suyak plastinkalar bilan bezaldi. Urta asrlarda oltin va kumushdan kilingan , kadaxlar kupaydi. Chelakdan topilgan tovoklarda davovzar sarguzashtlari, ov manzaralari engil va nafis chizilgan. Piyola, lagan taksimchalar paydo buld. Islom dini Badiy buyumlar rivojiga jiddiy ta’sir etdi. Undagi jonli zotlar tasviri urnini usimliklar va geometrik shakllar egalladi. Sirli idishlar nakshida arab xusnixatiga keng urin berildi. Urta Osiyoda ishlab chikarilgan sirli idishlarning eng nafis Afrosiyob sopolchiligi namunalaridir. Samarkand va Xorazmdagi miskarlik, degrezlik xunarmandchiligining yorqin namunalari bulgan barkashlar, kashkillar, oftobalar nafis naklanib, tokchalarni bezadi va chet ellarga xam sotildi. Bronza oynalari keng tarkaldi, ularning orka gomoni, kupincha, sfinks va yozuvlar bilan bezaldi.
Bu davrda sopol idish ishlab chiqarish xatto kichik kishloklarda xam keng tarakkiy etdi. Amir Temur-ning buyrugi bilan yasalgan doshkozonning shakli va nakshlari metalldan Badiy buyumlar. yaratishning keng i.mkoniyatlarini namoyish kildi.
Miniatyuralarda tasvirlangan ayollarning takinchoqlaridan usha davrda oltin, kumush va misdan yasalgan, rangli toshlar kadalgan zargarlik buyumlarining nafis va murakkabligini xam aniklash mumkin. Kulolchilik, miskarlik, degrezlik, zargarlik. ' gilamchilikdagi bezaklar idish yoki buyumning konstruktiv xususiyatlarini burttirib kursatishga karatildi. 19- asr va 20- asr. boshlaridagi Badiy buyumlarning shakli va bezaklari turli joylarda turli xil buldi Rishton laganlari moviy rangga buyalib. urta kismi anor shoxi, gullagan novda, kuza yoki pichoklar rasmi bilan bezatildi
Keyinchalik badiiy xunarmandchilik mahsulotlari va ularni tarixi xaqida to’xtalamiz. Xozir badiiy xunarmandchilikning zargarlik, kandakorlik, miskorlik va temirchilik bo’yicha rivojlanish yurtimizdagi axamiyati xaqida to’xtalib o’tamiz.
Keyingi yillarida xalq amaliy badiiy san’atining barcha turlari singari zargarlik san’a-tida ham umumiy uslubga xos buyumlar ishlab chiqarish ko’paydi va zargarlik artellari tashkil etilib ular birlashtirildi. 1975 yilda xalq badiiy kasb hunari to’g’risida e’lon qilingan qaror juda katta ahamiyat kasb etdi. Bu qarordan so’ng ko’pgina zargarlik korxonalari qaytadan ochildi. Ustaxonalar ken-gaytirildi. Hozirgi vaqtda xalq ommasining madaniy-maishiy ahvoli, farovonligi, zargarlik buyumlariga bo’lgan ehtiyoji yanada ortdi| Jum-huriyatimizning Buxoro, Toshkent, Samarkand, Andijon, Farg’ona va boshqa shaharlardagi zargarlik korxonalarida zargarlik buyumlari (uzuk, to’g’nag’ich, tillakosh, zirak singari) ishlab chiqarilmoqda. \Ayniqsa Toshkent zargarlik fab-rikasi kollektivining ishlari diqqatga sazovor-dir. U erda 100 dan ortiq rang-barang ziynat va sovg’abop buyumlar tayyorlab chiqarilmoqdaU Bu buyumlarni jumhuriyatimizning turli chekkala-rida ko’rish mumkin. U erda mashhur zardo’zlar ishlamoqda. Shulardan biri Ibrohim Javorov-dir, Uni do’stlari qo’li gul zargar deb bili-shadi. U metallga jon kiritib, sehrli va nafis zeb-ziynatlar yasaydi. U ko’p yillik boy taj-ribalari va zargarlik san’ati sirlarini yosh-larga sidqidildan o’rgatib ko’pgina shogirdlar etishtirdi. Ustaning Jalol Sodiqov, Ibrohim Javorov, Abdukarim G’aniev, O’lmas Shoakbarov, Shohida Karimjonova, Halima Oymatova kabi yigirmadan ortiq shogirdlari ishlamoqdalar. Hozir jumhuriyatimizning Andijon, Toshkent, Samarkand, Xorazm, Farg’ona, Buxoro va boshqa shaharlarida zargar ustalarimiz bugungi kunda yangi materiallar va shakllarni ishlatish bilan birga, zargarlarning eng yaxshi qadimiy an’ana-lari va boy tajribalaridan samarali foy-dalanib kelmoqdalar. Ular hozirgi avlod di-diga moe nafis zargarlik buyumlarini ko’plab ishlab chiqarib, xaridorlarni yanada xushnud etmoqdalar (82-rasm). 1925 yili oktyabrda O’zbekiston hunarmand-chilik kooperasiyasining tashkiliy sezdi bo’ldi va kooperasiyaning jumhuriyat miqyosida yagona markazi «Uzpromsoyuz» tashkil etildi. Bu metallarni badiiy ishlashda asosiy o’rinni egalladi. NEP yillarida mayda hunarmandchilik ustaxo-nalari tashkil etildi.
Hunarmandchilik mollari shu qatori mis buyumlari ham erkin suratda sotildi. Lekin keyinchalik shogirdlar an’ana-siga e’tibor berilmadi.
Shuning uchun 30 yil-larga kelib misga zarb qilish ustalari juda kamayib ketdi. 1930 yilda Samarkand badiiy bilim yurti tashkil etildi. 1932 yilda esa Tosh-kentda badiiy o’quv ishlab chiqarish kombinati tashkil etildi. Buxoroda esa sobiq «Uzpromsoyuz» ornamentlaridan birida shogirdlar tayyorlash yo’lga qo’yildi, Bu o’quv ishlab chiqarish kombinatlariga Xiva, Qo’qon, Buxoro, Samarkand va boshqa shax,arlardan kandakor, kulol, yog’och uyma-kor va boshqa san’at turlari ustalari taklif qilindi. Ular rrasida kandakor usta S. Xudoyberganov x,am bor edi. 1920—1940 yillarda O’zbekistonda kandakorlik sak’ati yanada rivojlandi. 1960 yillarda esa jumhuriyat davlat sanoat korxonalarida tashkiliy pala-partishlik oqiba-tida kandakorlik buyumlari ishlab chiqarish inqirozga duch keldi. Qo’qon va Xivadagi kandakor­lik ishlari uncha-muncha davom etdi. Hozirda kandakorlik san’atiga e’tibor kuchaydi. Bu san’atni qayta tiklash x,aqida bir qancha karorlar qabul qilindi. Kandakorlik ustalari tayyorlashga katta e’tibor berilib maktablarda to’garaklar, o’rta mahsus hamda oliy o’quv ;ortlarida bu hunar sirlari o’rgatilmoqda. Sanoat vazirligi xamda O’zbekiston Rassomlar uyushmasi xalq ustalari tayyorlashda salmoqli xizmat qilmoqdalar. Rassomlar uyush-masi hamda xalk, ustalari asarlarining so’nggi ko’rgazmalarida kandakorlik ishlari yanada ko’payib, xalq amaliy san’ati turiga bo’lgan g’amxo’rlik samarasini bermoqda.
Pichokchilikni yanada rivojlantirish uchun O’zbe-kistonning turli viloyatlarida artellar va hunarmandlar tayyorlaydigan o’quv yurtlari ochildi. 1932 yilda Chustda sobiq»Qizil kuch» nomli artel tuzildi. Bu erda pichoqlar ishlab chiqarila boshlandi. 1949 yildan boshlab Artel rayon maishiy xizmat ko’rsatish kombinati deb ataladi. 1970 yilda Chust shahrida pichoq ishlab chiqarish zavodi qurildi. Chust pichoqlarining dovrug’i butun mamlakatga tarqaldi. Chust pichoq-lari Butunittifoq ko’rgazmalaridagina emas, balki, Hindiston, Suriya, Polsha, Turkiya, Bol­gariya, Vengriya, Belgiya, Shvesiya va boshsa chet mamlakatlardagi ko’rgazmalarda munosib o’rinlarni egalladi. 1980 yili Nyu-Delida ochilgan "III Xalqaro Osiyo yaramarkasiga 10 xil Chust pichog’i-yuborildi. Ulardan to’rttasi Hindistondagi sobiq SSJI elchixonasining doimiy ekspozisiyasiga aylanib qoldi.1978 yilda Chust shahrida umumiy ta’lim-tarbiya maktablarida yuqori sinf o’quvchilari uchun ishlab chiqarish kombinati tashkil etildi.




    1. Download 13.29 Mb.
1   ...   32   33   34   35   36   37   38   39   ...   59




Download 13.29 Mb.

Bosh sahifa
Aloqalar

    Bosh sahifa



BOB IV. XALQ HUNARMANDCHILIGI

Download 13.29 Mb.