TOSH O’YMAKORLIGIDA ISHLATILADIGAN MATERIALLAR




Download 13.29 Mb.
bet48/59
Sana21.10.2022
Hajmi13.29 Mb.
#27700
1   ...   44   45   46   47   48   49   50   51   ...   59
Bog'liq
materialshunoslik kitob
Doca4
TOSH O’YMAKORLIGIDA ISHLATILADIGAN MATERIALLAR
Tosh — tosh o’ymakor ustalarning asosiy ish materialidir. U mustahkam, uzoqqa chidaydigan va chiroyli bo’lishi kerak. Toshdan qurilgan narsalar bir qancha asrlar davomida yashamoqda. Uni qayta ishlash va undan biror narsa yasash qiyin, kishidan sabrtoqat talab qiladi (96-97-rasmlar).Arxeologik topilmalar va arxitektura yodgorliklarini bezashda qadimdan ishlatilib kelinayotganligining dalilidir. Tosh o’ymakorligida ishlatiladigan toshlar o’rni, maqsadi hamda vazifasiga qarab yumshoq, o’rtacha qattiqlikdagi va qattik. bo’ladi. Yumshoq toshlarga — gipstosh, talkoxlorit, ohaktosh va boshqalar; o’rtacha qattiqlikdagi tosh­larga— oniks, porfir, ohakli marmar va qattiq toshlarga esa — lazurit, amazon toshi, agat (xalsedon), malaxit, jadent, nefrit, yashma va boshqalar kiradi. Bu materiallardan qozon, ko’za, laganlar yasalib unga ajoyib o’yma naqshlar bilan jilo berilgan.
Marmar — tog’ jinsi bo’lib ohaktoshning alohida nafis turidir. Marmar yo’l-yo’l, pushti, sariq, zich, yarim shaffof, yaltiroq ham bo’ladi. Marmar qadimdan qimmatbaho hamda nafis tosh hisoblanib Zakavkazyeda hamda Eronda marmardan zebu-ziynat buyumlari ishlangan. O’rta Osiyoda marmar qadimdan ishlatilib kelinayotgan qimmatbaho material bo’lib, qurilishlarda keng ishlatilgan. Samarqanddagi Amir Temir maqbarasining ichki devorlari, qabr toshlari o’yma naqsh marmardan ishlangan. Marmardan turli zebziynat buyumlari, taqinchoqlar yasaladi. Marmardan har xil panjara, lagan, sovg’a buyumlari, poyustunlar, namoyonlar ajoyib marmardan o’yib naqshlar bilan jilolangan.
G’ozg’on marmari — dunyoga mashhur marmarlardan biri hisoblanadi. Uning rangi nafis va xilma-xildir. G’azg’on marmari to’q kulrang, qizg’ish, tutun rang, och qizg’ish, ko’kimtir, ba’zan oq ham bo’ladi. Uning rangi taram-taram bo’lib biridan ikkinchisiga asta-sekin o’tadi. Rasmlari turli-tuman 20 yil xizmat qiladi. G’ozg’on marmari chinnisimon, muzlashga bardoshli nafis qizg’ish rangda, ayniqsa uning dengiz manzaralarini eslatadigan tabiiy turlari o’ziga xos go’zaldir. G’ozg’on marmari qadimdan ma’lum bo’lib, Buxoroda, Samarqanddagi masjid hamda binolarni bezashda ishlatilib kelingan. Ayniqsa, naqshlar o’yib ishlangan marmar o’ziga xos tabiiy go’zal ko’rinishi bilan kishini hayratga soladi. Fransiyada o’tkazilgan butun dunyo ko’rgazmasida G’ozg’on rangdor marmari birinchi o’rinni olgan. Undan Moskvadagi metro stansiyalari, Yaroslavl hamda Qozon vokzallari, Ostan­kino televizion minorasining ichki qismi,Bokudagi 26 komissar xotirasiga o’rnatilgan monumentlar va juda ko’p joylarni bezashda keng foydalanilgan. 1939—1940 yillarda Parij va Nyu-Yorkda o’tkazilgan butun dunyo ko’rgazmasidagi Sovet Ittifoqi paviloni va boshqa ko’pgina binolar G’ozg’on marmari bilan bezatilgan. Bundan tashqari Moskva, Leningrad, Kiyev, Boku, Olmaota, Novosibirsk va boshqa shaharlardagi chet davlatlardan Chexoslovakiya, Fransiya, Yaponiya, Mongoliya, Italiya kabilarga eksport qilinmoqda.
Y ashma — yarim yumshoq tosh turiga kirib, juda chiroyli har xil rangli, rasmli, juda zich bo’ladi. Qip-qizil yoki ochiq yashil ranglisi ham bo’ladi. Uning rasmlari to’lqinsimon, to’g’ri, dog’lar holida va bir tekis bo’yalgan bo’lmaydi. Murakkab rasmli va murakkab rangli chashma xuddi chalmani eslatadi. Fantastik rasm va naqshlar ko’rinishiga ega bo’lib, o’ziga xos har xil ishlangan rasmlarni eslatadi.
Malaxit oynadan birmuncha yumshoq, tabiatda kurtaksimon holda uchrab, uni kesganda qiziqarli oval shaklidagi, lentasimon, to’q yashil yuzalarni qora kontur chiziqli bo’lib, ajoyib tasvirni beradi. To’q yashil, ochiq yashil va havorang malaxitlar ham bo’ladi. Malaxitdan zargarlikda va tosh o’ymakorligida juda keng foydalaniladi. Uni qayta ishlash juda qiyin bo’lishiga qaramasdan arxitektura bezagida keng qo’llaniladi.
Nefrit — juda qattiq tosh. Qadimda bu toshni oltin bahosida hisoblaganlar. U asosan kulrang, yashil ba’zan sutsimon, sariq, qizil va qora ranglilari ham uchraydi. Xitoyda nefritdan har xil cholg’u asboblari va har xil taqinchoqlar tayyorlashda keng foydalanishgan. Nefritdan arxitektura bezagida va tosh o’ymakorligida har xil o’yma laganlar, ko’zalar har xil namoyonlar va boshqa narsalar ishlanadi. Temurning Go’ri Amir maqbarasida ajoyib naqshlarni o’yib toshlar ishlangan. Temurning qabri ustidagi to’q yashil rangli nefrit diqqatni o’ziga jalb etadi. Ulug’bek 1425 yilda mo’g’ullar ustidan g’alaba qozonganidan so’ng o’ljalar ichida katta ikki bo’lak nefrit toshi ham bo’ladi. Bu nefritni yaxshilab ishlab, bir-biriga ulab Temur qabri ustiga qo’yadilar.
G ipstosh — uni ba’zan angidrid deb ham yuritadilar, chunki angidrid qattiqroq bo’lib, manzarali ko’rinishga ega emas. Gipstosh yarim yaltiroqsimon har xil dog’li, xuddi ilon terisiga o’xshashroq bo’ladi. Uning yumshoqroq turi ishlatiladi.Undan tosh o’ymakorligida har xil yodgorliklar, haykallar, o’yma naqshli namoyon, lagan, ko’za va boshqa narsalar yasaladi. Arxitekturada keng foydalaniladi.
Agat — xalsedon qattiq tosh turiga kirib, o’zining rang-barangligi va juda chiroyli ko’rinishi bilan ajralib turadi. Uning rangi sutsimon, och havorang, kulrang, tillarang, pushti va boshqa ranglarda bo’ladi. U yaltiroqsimon xususiyatga ega bo’lib, undan kichik zargarlik buyumlari, kichik sovg’a buyumlari, ajoyib 96-rasm. Tosh o’ymakorligida ishlatiladigan naqsh elementlar. 97-rasm. Marmardan o’yib ishlangan o’simliksimon namoyon. Muqimiy nomli muzikali drama va komediya teatri binosi san’ati noyob san’at turi bo’lib, yangi zamon nafasi bilan yangicha jilo hamda go’zallik kasb etishi shubhasizdir. Hozir o’lmas san’at sirlari ishonchli, talantli qo’llarda.

Download 13.29 Mb.
1   ...   44   45   46   47   48   49   50   51   ...   59




Download 13.29 Mb.

Bosh sahifa
Aloqalar

    Bosh sahifa



TOSH O’YMAKORLIGIDA ISHLATILADIGAN MATERIALLAR

Download 13.29 Mb.