Intellektual va ekspert sistemalarning tuzilishi va asosiy qismlari




Download 0.64 Mb.
Pdf ko'rish
bet2/8
Sana21.10.2022
Hajmi0.64 Mb.
#27650
1   2   3   4   5   6   7   8
Bog'liq
1 mt
Maʼlumotlarni diagramma koʻrinishida taqdim etish
Intellektual va ekspert sistemalarning tuzilishi va asosiy qismlari. 
Yuqoridagi olgan bilimlaringizdan foydalangan holda intellektual sistemalar
i-
ning tuzilishi qanday bo`lishi mumkin deb o`ylaysiz? Qanday ma’lumotlar
intellektual sistemalarning samarali ishlashiga yordam beradi? Nima qilganda
insoniyatning kompyuterlarda saqlanayotgan bilimlarini yanada foydali ravishda
ishlata olishimiz mumkin? Bu muammolar juda ham muhim va balki siz yangi ori-
ginal yechimlar taklif qilarsiz deb o`ylaymiz. 
Intellektual va ekspert sistemalar uch asosiy qismdan tuzilgan: faktlar va
ev-
ristikalar haqidagi bilimlar bazasi, xulosa va yechim mashinalari, insonning ma-
shina bilan muloqotini ta’minlovchi sistema. 



Xulosa va yechim mashinasi sistemaning bir qismi bo`lib, bilimlar bazas
idagima’lumotlarga qoida va mantiqni tatbiq etish imkonini beradi. Masalan,
qoi-dalar asosida ko`rilgan ekspert sistemalarida “AGAR U HOLDA” qoidasi 
ikki xil yo`lda tahlil qilinishi mumkin: 
• to`g`ri yo`nalishda yoki ma’lumotlar asosida, ya’ni muammoni yechish uchun
yangi ma’lumotlar yoki 
shartlar qaraladi, 
hamda mos xulosa va oqibatlar tek- 
shiriladi. 
• teskari yo`nalishda yoki maqsad 
tomonidan, ya’ni muammoni yechish 
uchun nazariy oqibatlar ishlab chiqiladi va uning xaqligini aniqlaydigan shartlar
tekshi- riladi. 
Insonning mashina bilan muloqotini ta’minlovchi sistema shunday bo`lis
hi ke-
rakki, unda faqat ekspert emas, balki yangi xodimlar ham ishlay olsin. Bunda
qulaylik yaratuvchi “menyu”, piktogrammalar, sichqonchadan foydalanish yo`llari 
ishlatiladi. 
Bilimlar bazasi bilimlarni belgilar shaklida saqlaydi. Aniqrok aytganda, unga
sonlar jadvali, kattaliklar qiymati diapazoni va hokazolar kirishi mumkin. 
Le-kin bilimlar bazasining asosini faktlar va evristikalar tashkil etadi. Bilimlar ba- 
zasidagi faktlar tarkibiga ob’ektlarning bayoni, ularning belgilari va ekspert siste-
masini ishlatish sohasiga mos keluvchi sonli qiymatlar kiradi. Masalan, texno-
logik jarayonlarni boshqarish sistemasi uchun bilimlar bazasi tarkibiga konkret
korxonaning yoki uning bir qismining bayoni, alohida komponentlar xarakteris-
tikalari, datchiklardan olingan qiymatlar, zaxiralar sostavi va hokazo kirishi mum- 
kin.Evristikalar yoki qoidalar konkret muammoni yechish uchun faktlar asosida
xulosa chiqarish yo`lini bildiradi. Bu bilimlar asosan oldingi tajribaga asosla-
nadi va undan ekspertlar doim foydalanishadi. Lekin ko`pincha u sir tutiladi. 



Bilimlarni shunday jarayon sifatida tavsiflash mumkinki, bu jarayonda ekspert sis-
tema yaratuvchilari tomonidan informatsiya “qidirib topiladi va boyitiladi”. Texno-
logik jarayonlarni boshqarish sistemalari uchun bu bilimlar bunday qoidalar turku-
mini o`zida saqlashi mumkin: zavodni yoki biror podsistemani profilaktik re-
mont qilish kerak bo`lsa, joriy narxlarga ko`ra qancha zaxira hajmi saqlash
mumkin, yoki nosozliklarni diagnostika qilish qoidasi va ularni bartaraf etish 
bo`yicha takliflar va hokazo. Ekspert sistemalarning laboratoriyalar yoki 
butun firmalar mutaxassislari uchun ahamiyati bir qancha aspektlarda namoyon 
bo`ladi: 
a) ekspert bilimlarni yig`ish, 
aniqlash, 
kodlashtirish va tarqatish; 
b) inson imkoniyatlaridan yuqori bo`lgan muammolarni yechish; 
c) bir inson qamrab olish mumkin bo`lmagan bilimlar hajmini talab qilu
vchi 
muammolarni yechish; 
d)bir necha sohalar bo`yicha ekspert bilimlar talab qilinadigan muammolarni
yechish; 
e) kollektivning eng nozik qadriyati - kollektiv xotirani saqlash; 
f) yangi 
texnologiyani qo`llash 
hisobiga yuqori rakobatbardoshlikni ta’minlash. 



Kompleks bilimlar bazasini yaratish mashinaning xatosiz ishlashi va bir 
necha ekspertlarning bilimi sintezi asosida keng imkoniyatlar ochadi. Agar bilim-
lar bazasi bir necha soha informatsiyasini birlashtirsa, bunday bilimlar 
yig’indisi 
qo`shimcha qiymatga ega bo`ladi. Ekspert sistemalarning yuqorida qayd etil-
gan "kollektiv xotira"ni saqlash nuqtai nazaridan ham ahamiyati katta. Ko`p
korxonalar yuqori malakali mutaxassislarni yo`qotish muammosiga duch kela-
dilar. Bunga ularning boshqa ishga o`tishi, yoki yuqori lavozimga ko`tarilishi,
yoki o`limi, yoki pensiyaga chiqishi sabab bo`lishi mumkin. Bir qancha firmalar 
o`zlarining eng qimmatli xodimlari ekspert tajribalarini saqlab qolish uchun eks-
pert sistemalarini qo`llay boshladilar. Bu bilimlarni saqlab qolish va ishdan ket-
gan ekspert o`rnini yangisi bilan oson to`ldirish imkonini beradi. Iqtisodiy po-
zitsiyadan esa ekspert sistemaning axamiyati shundaki, u firmaning raqobatbar-
doshligini oshiradi. Bu shuni bildiradiki, ekspert sistemani birinchi bo’lib qo’l- 
lagan kompaniya uni qo`llamaganlardan albatta oldinga chiqib oladi. 




Download 0.64 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8




Download 0.64 Mb.
Pdf ko'rish

Bosh sahifa
Aloqalar

    Bosh sahifa



Intellektual va ekspert sistemalarning tuzilishi va asosiy qismlari

Download 0.64 Mb.
Pdf ko'rish