• Ekspert tizim turlari
  • Ekspert tizimlarning ekspert insonlarga nisbatan yutuqlari




    Download 0.64 Mb.
    Pdf ko'rish
    bet5/8
    Sana21.10.2022
    Hajmi0.64 Mb.
    #27650
    1   2   3   4   5   6   7   8
    Bog'liq
    1 mt
    Maʼlumotlarni diagramma koʻrinishida taqdim etish
     
    Ekspert tizimlarning ekspert insonlarga nisbatan yutuqlari 
    ET lar ekspert-insonlarga nisbatan ma'lum yutuqlarga ega: 
    1. Ular shoshilinch xulosa chiqarmaydi. 
    2. Bu tizimlar bir-
    biriga bog'liq holda ishlab, barcha fikrlarni qarab chiqib 
    eng 
    yaxshi natija 


    13 
    beradiganini tanlaydi.
    3. Bilimlar ombori juda katta bo'lishi mumkin. Bir marta kiritilgan biliml
    ar, mashina xotirasida abadiy qoladi. Inson esa 
    cheklangan bilimlar omboriga
    ega 
    bo'lgani uchun, ko'p vaqt ishlatilmay kelgan ma'lumotlar esdan chiqib, yo'qolib ke-
    tadi.
    4. ETlarning «shovqin»ga bardoshi yuqoridir. Ekspert masala yechimi bilan
    umuman bog'liq bo'lmagan tashqi ta'sirlar ostida noto'g'ri fikrga kelishi mum-
    kin. Boshqa sohalardagi bilimlardan xabarsiz ETlar shovqinga bardoshlidir.
    Vaqt o'tishi bilan bilimlarga asoslangan tizimlar foydalanuvchi tomonidan bilimlar 
    yozish va tarqatish usuli sifatida qaralishi mumkin. Boshqa Komp’yuter das-
    tur mahsulotlari kabi ETlar ham masala yechish borasida insonning o'rnini bosa
    olmaydi, lekin masalani tez va samarali hal etishi uchun mehnat quroli bo'lib
    xizmat qiladi. 
    5. Bu tizimlar mutaxassis o'rnini bosa olmaydi, aksincha uning qo'lidagi qurol
    bo'-lib hisoblanadi.
    Ekspert tizim turlari 


    14 
    1960-70-
    yillarda ishlab chiqilgan ETlar o'zlarining sohalarida klassik hisoblana-
    di. Kelib chiqishi, ularning sohasi va qo'llanilgan fikrlar, usullari va dastur 
    ta'minotiga qarab, bir necha sinflarga bo'lish mumkin: 
    1. META-
    DENDRAL. DENDRAL tizimi eksperimental ma'lumotlarga (massa-
    spektrografiya, yadro magnit rezonansi va boshqalar) bog'liq holda kimyoviy
    birikmaning tuzilishini mumkin bo'lgan holini aniqlaydi. META-DENDRAL
    uchun bilimlar olish jarayonini avtomatlashtiradi va kimyoviy birikma qismlari-
    ning tuzilish qoidalarini keltirib chiqaradi. 
    2.MYCIN-EMYCIN-TEIREIAK-RUFF-
    NERMYCIN. Bular medisina ET lari bo’-lib hisoblanadi. 
    3. PROKPEKTOR-KAK. PROKPEKTOR - geologik tahlil asosida yer osti 
    qazil-
    malarini topuvchi tizim. KAK esa PROKPEKTOR uchun bilim olish tizi
    mi. 
    4. CAKNET-
    EXPERT - ko'z kasalliklari diagnostikasi va ularning oldini olish bo'-
    yicha maslahat beruvchi ET dir. Uning asosida EXPERT bilimlar ishlab chiqi-
    lib, uning yordami orqali bir necha meditsina tizimlari ishlab chiqilgan. 
    5. HEARKAY HEARKAY-2;HEARKAY-3;AGE – Bu qatordagi 
    birinchi 
    ikkita 
    tizim qo'shilib inson nutqi so'zlarini maxsus lug'at orqali aniqlovchi intellektu
    al tizimdir. Bu tizim original strukturasi, ya'ni e'lonlar taxtasi — tizimning 
    ayni vaqtdagi ishining natijalari, chuqur ma'lumotlar bazasini ifodalash orqali 
    ajra-
    lib turadi. Keyinchalik shu tizimlar asosida ETlarni yaratish uchun HEARKAY3
    va AGE (Attemrt tr Generalize) instrumental tizimlari yaratildi. 


    15 
    6. SM (Artificial Mathematician — Sun'iy Matematik) va EURIKCO tizi
    mlari Stenford Universitetida doktor D. Lenat tomonidan qidiruv va o'qitish 
    maq-
    sadlarida ishlab chiqildi. Lenatning o'ylashicha, ETlar samaradorligi ulardagi
    joylashgan bilimlarga bog'liq bo'ladi. Uning fikricha, tizim o'qitish qobilyatiga ega 
    bo'lishi uchun, unga 1000000 ga yaqin umumiy xarakterdagi ma'lumotlarni kiritish
    kerak. Shuningdek, Lenat kichik bir sohani o'rganishga qaratilgan bilimlar haj-
    mi kichik ET larni yaratish maqsadga muvofiq emasliginit a'kidlaydi. SM tizimi-
    ga 100 ga yaqin chiqish qoidalari va 200 dan ortiq matematik nazariya va ta-
    savvurlarni ko'ra oluvchi o'qitishning evristik algoritmlari jamlangan edi. Boshidan
    tizim ishining natijalari yuqori baholandi.U natural qator va oddiy sonlar tushun-
    chalarini ifodalash imkonini berdi. Bundan tashqari, tizim Goldbax gipotezasi-
    ning varianti, ya'ni har qanday ikkidan katta juft sonni, ikkita oddiy sonlar yig'in-
    disi shaklida yozish mumkinligini sintezladi. Bu gipotezani to'g'riligi yoki in-
    kor etish kerakligi haligacha aniq emas. Tizimning keyingi rivojlanish jarayoni
    to'xtab qoldi. Boshida namoyon etilgan matematik imkoniyatlarga qaramasdan,
    tizim evristik qoidalarni keltirib chiqara olmasligi, faqat dastlabki kiritilgan
    qoidalardan kelib chiqqan holda 
    ish yuritishi aniqlandi. EURIKCO tizimini yara-
    tishda SM tizimida belgilangan kamchiliklarni yo'q qilish usuli qo'llab ko'rildi. SM
    tizimidek EURIKCO yordamida olingan natijalar yuqori baholandi. Shuningdek,
    EURIKCO juda qaltis o'yinlarda ishtirok eta olishi ta'kidlandi. Uning yordamida
    AQSH ning harbiy dengiz floti tomonidan original mo'ljallangan bosqichma-
    bosqich bajarladigan yurishlarga ega bo'lgan strategiya ishlab chiqildi. Bu bos-
    qichlardan biri yaroqsiz bo'lgan harbiy dengiz floti kemalarini cho'ktirishdan ibo-
    rat. Bunda butun qolgan kemalarga keng joy qoladi. Ammo bir qancha vaqtdan ke-
    yin, tizim hamisha ham o'zidagi qoidalarni qayta tuza olmasligi ma'lum bo'ldi.
    U faqat sutkaning ma'lum bir vaqtida dasturlashtiruvchiga murojaat qilish ke-
    rak bo'lgan holda, bu qoidani qo'pol ravishda buzadi. Shunday qilib, EURIKCO
    tizimi ham ishlab chiqaruvchi tomonidan belgilangan chegaraga 
    yetib, rivojla-
    nishdan to'xtadi. 1990-yildan boshlab doktor Lenat bir guruh olimlar boshchi-


    16 
    ligida intellektual tizimni yaratish uchun kerak bo'ladigan bir necha ming bilim-
    lar elementlarini kodlash va kiritish proyekti bilan mashg'ul bo'ldi. Bu proyekt
    Cyc deb atalgan (Cyc «NHK» — inglizcha enciklipedia so'zidan). 

    Download 0.64 Mb.
    1   2   3   4   5   6   7   8




    Download 0.64 Mb.
    Pdf ko'rish

    Bosh sahifa
    Aloqalar

        Bosh sahifa



    Ekspert tizimlarning ekspert insonlarga nisbatan yutuqlari

    Download 0.64 Mb.
    Pdf ko'rish