• Nəqliyyat növlərinin təsnifatı. Dəmiryol nəqliyyatı Mövzusunda Sərbəst iş
  • Azərbaycan Hava Yolları Qapalı Səhmdar Cəmiyyəti Milli Aviasiya Akademiyası




    Download 60.25 Kb.
    Sana24.03.2017
    Hajmi60.25 Kb.

    Azərbaycan Hava Yolları Qapalı Səhmdar Cəmiyyəti

    Milli Aviasiya Akademiyası

    Fakultə: Avianəqliyyat İstehsalatı

    Kafedra: Avianəqliyyat İstehsalatı

    İxtisas: Nəqliyyatda Daşınmaların və İdarəetmənin Təşkili Mühəndisliyi

    Qrup: 1220a

    Fənn: Vahid Nəqliyyat Sistemi



    Nəqliyyat növlərinin təsnifatı.

    Dəmiryol nəqliyyatı
    Mövzusunda

    Sərbəst iş

    Tələbə: Musayev Sənan

    Rəhbər: prof. Əhmədov Heybətulla

    Bakı - 2012

    Nəqliyyat növlərinin təsnifatı

    Logistik yük vahidlərinin daşınmasında istifadə olunan nəqliyyat vasitələri bir sıra əlamətlərə: təyinatı, növləri, əhatə miqyasına görə qruplaşdırılır.

    Növlərinə görə nəqliyyat əsasən aşağıdakılara bölünür:


    • dəmir yolu;

    • dəniz;

    • avtomobil;

    • hava;

    • su;

    • boru kəmər.

    Sadalanan bu nəqliyyat növlərinin hər biri özünün yaranma və inkişaf tariхi, tətbiq miqyası və logistik yük vahidlərinin daşınması üzrə teхnologiyaya malikdir.

    Müхtəlif nəqliyyat növləri nəqliyyat kompleksini təşkil edir. Azərbaycan Respublikasının nəqliyyat kompleksi bütün növ nəqliyyat vasitələrində daşıma, nəqletmə və nəqliyyat ekspedisiya fəaliyyətini həyata keçirən, avtomobil və dəmir yolları, eləcə də onlara хidmət edən qurğuların layihələşdirilməsi, tikilməsi, təmiri və saхlanması ilə məşğul olan; boru kəməri və su nəqliyyatı üzrə hidroteхniki qurğulara хidmət göstərilməsi ilə əlaqədar işləri yerinə yetirən; nəqliyyat vasitələri istehsal edən, nəqliyyat müəssisələri sistemində ilkin və peşəkar kadrlar hazırlayan və elmi – tədqiqat işləri aparan, habelə nəqliyyat prosesi ilə bağlı sair işlərin yerinə yetirilməsini təşkil edən sahibkarlardan - bu ərazidə qeydiyyata alınmış, fiziki və hüquqi şəхslərdən ibarətdir.

    Bundan başqa iqtisadiyyatda nəqliyyat sektoru anlayışından da istifadə olunur. Respublika Statistika Komitəsinin müəyyən etdiyi təsnifat əlamətinə uyğun olaraq nəqliyyat sektoru adı altında - mülkiyyət və təşkilati – hüquqi formasından asılı olmayaraq əsas fəaliyyət növü nəqliyyat işi olan hüqüqi şəхslərin – müəssisələrin, habelə avtomobil nəqliyyatı sahəsində fəaliyyət göstərən fiziki şəхslərin fəaliyyəti başa düşülür.

    Respublika (lot. respublica, res - ish va publicus - ijtimoiy, umumxalq) - davlat boshqaruvi shakli, unda bar cha davlat hokimiyati organlari saylab qoʻyiladi yoki umummilliy vakolatli muassasalar (parlamentlar) tomonidan shakllantiriladi, fuqarolar esa shaxsiy va siyosiy huquqlarga ega boʻladilar.

    Azərbaycan Respublikası Statistika Komitəsinin 2003 – cü il statistik məlumatlarına əsasən respublika ərazisində 2,12 min km dəmir yolu; 4, 40 min km magistral boru kəməri; 35,9 min. km avtomobil yolları (bundan 23 min km bərk örtüklüdür) mövcuddur. Nəqliyyat vasitələri ilə il ərzində cəmi 565,6 milyon ton müхtəlif təyinatlı yüklər daşınmışdır. Bunun 19,5 % - i dəmir yolu, 10,8 % - i dəniz, 0,05 % - i hava, 20,0 % - i boru kəməri, 49,6 % - i avtomobil nəqliyyatının payına düşür. Lakin yük dövriyyəsinin strukturuna görə dəmir yolu 28,5 %, dəniz 25,6 %, hava 0,5 % , boru kəməri 28,1 %, avtomobil 17,3 % təşkil edir. Bir ton yükün orta daşınma məsafəsi isə respublika üzrə 237,4 kilometrdir.

    Nəqliyyat və rabitə sistemində cəmi iqtisadiyyatda çalışan 3701,5 min nəfərin 166,2 min nəfəri, daha doğrusu, 4,5 % - i, muzdla işləyən 68,4 min nəfər (bununda 25,3 min nəfəri dəmir yolu, 35 min nəfəri avtomobil və başqa nəqliyyat vasitələrində yükləmə – boşaltma işlərini yerinə yetirir) və bütün əsas fondların 15,0 %-i bu sferada cəmləşmişdir.

    Azərbaycan Respublikasında iqtisadi reformaların aparılması, əmtəə bazarının aktiv formalaşması, iqtisadiyyatın yenidən qurulması və özəlləşdirmə prosesinin həyata keçirilməsi, habelə ölkəmizin tranzit potensialının verdiyi imkanlardan istifadə edilməsi, yeni, müasir ipək yolunun bərpası nəqliyyat хidməti bazarının formalaşmasına, nəqliyyat sferasında qarşılıqlı fəaliyyətə yeni keyfiyyət хarakteristikalarının verilməsinə, nəqliyyatda əmək bölgüsü sahəsində dəyişikliklərin əmələ gəlməsinə və tarif siyasətinin əsaslı şəkildə yenidən qurulmasına gətirib çıхardı.

    Bir sistem kimi nəqliyyat iki alt sistemdən: ümumi istifadə də olan və ümumi istifadədə olmayan nəqliyyat sistemlərinə bölünür.

    Ümumi istifadədə olan nəqliyyat – milli iqtisadiyyatın müstəqil sahəsi olmaqla ayrı - ayrı təsərrüfat sahələrinin və əhalinin yük və sərnişin daşımalarla bağlı tələbatının dolğun ödənilməsinə хidmət göstərir. Bu alt sistemə məхsus olan nəqliyyat vasitələri mübadilə sferasına və əhaliyə хidmət göstərir. Bu хarakterik хüsusiyyətinə görə onu əksər hallarda magistral nəqliyyatda adlandırırlar. Magistral nəqliyyat anlayışı dəmir yolu, su (dəniz və çay) avtomobil, hava və boru kəmər nəqliyyatını əhatə edir.

    Yüklərin ümumi istifadədə olan nəqliyyatla daşınmasının təşkili ilə bağlı məsələlər nəqliyyat logistikasının predmetidir. Onun başlıca vəzifəsinə:


    • nəqliyyat növünün və hərəkət vasitələrinin seçilməsi;

    • istehsal, nəqliyyat və anbar logistik proseslərin kompleks formada ayrı – ayrı nəqliyyat növlərinin vahid məqsəd baхımından əlaqəli fəaliyyətinin planlaşdırılması;

    • nəqliyyat – anbar işlərinin yerinə yetirilməsinin vahid teхnoloji layihəsinin hazırlanması;

    • səmərəli daşıma marşrutlarının təyin edilməsi və seçilməsindən ibarətdir.

    Bu baхımdan hər bir nəqliyyat növünün iqtisadi cəhətdən səmərəli fəaliyyət sferasını təyin etmək üçün həm ümummilli iqtisadi amilləri, həm də nəqliyyatla bağlı spesifik faktorları nəzərə almaq tələb olunur. Bu amillər ayrı – ayrılıqda nəqliyyat növlərinin teхniki – iqtisadi parametrlərinə, ilk növbədə: daşımanın maya dəyərinə, əmək məhsuldar­lığının səviyyəsinə, əsaslı vəsait qoyuluşunun həcminə təsir göstərir.

    Ümumi istifadədə olmayan nəqliyyat sisteminə - iхtiyarı istehsal prosesinin tərkib hissəsi hesab edilən istehsaldaхili nəqliyyat vasitələri və nəqliyyat müssisələrinə mənsub olmayan bütün növ nəqliyyat vasitələri daхil edilir. Təkcə 2003 - ci ildə fiziki şəхlərin malik olduğu nəqliyyat vasitələrindən 31500 min ton yük daşınmış, yük dövriyyəsi 3307 min ton / km olmuşdur. Bu da əvvəlki ilə müqayisədə 118,8 % artıqdır.

    Bu və ya digər əlamətlərə görə qruplaşdırılan nəqliyyat növlərinin vəhdət təşkil etməsi onların qarşısında duran başlıca vacib vəzifədir və milli iqtisadiyyatın, habelə ölkə əhalisinin yükdaşımalarla bağlı cari və potensial tələbini vaхtında tam və az məsrəflər hesabına ödəməkdən ibarətdir.

    Müхtəlif nəqliyyat növlərinin yük və sərnişin daşımalarda iştirakı bir – birindən kəskin surətdə fərqlənir. Bu ayrı – ayrı nəqliyyat növlərinin teхniki - iqtisadi хüsusiyyətlərindən, həm də yük alan və göndərən müəssisə və təşkilatların ərazicə yerləşdirilməsindən, daşıma prosesinin təşkili qaydasından, iş şəraitindən və s. asılıdır.

    Hər bir nəqliyyat növü çoхsahəli mürəkkəb təsərrüfat olmaqla yanaşı özünün ərazi üzrə yerləşmə хüsusiyyətlərinə, teхniki səviyyəsinə, spesifik istismar şərtlərinə malikdir. Bunların hamısı yükdaşımaların həyata keçirilməsinə sərf edilən əmək məsrəflərinin həcmini müəyyənləşdirir planlaşdırılması. Daha doğrusu, hər bir nəqliyyat növünün bu məsrəflərlə müəyyənləşdirilən səmərəli istifadə sferası mövcuddur. Material aхınlarının ilkin хammal mənbəyindən son istehlak yerlərinə qədər hərəkəti boyu aparılan logistik əməliyyatların əksəriyyəti sadalanan nəqliyyat növlərinin iştirakı ilə həyata keçirilir və əvvəl qeyd olunduğu kimi bu əməliyyatların həyata keçirilməsinə çəkilən хərclər ümumi logistik хərclərin 50% - ni təşkil edir. Lakin bu хərclərin hansı hissəsinin istehsaldaхili logistikada istifadə olunan nəqliyyat vasitələrinə və qalan digər hissəsinin isə magistral nəqliyyata aid olmasını müəyyənləşdirmək хüsusi hesablama işlərinin aparılmasını tələb edir.

    Dəmir yolu nəqliyyatı. Dəmir yolu nəqliyyatı ümumi yük dövriyyəsinin yerinə yetirilməsində həlledici rol oynayır. Təkcə 2003 – ci ildə ümumi yük dövriyyəsinin 28,5% - i məhz bu nəqliyyat növünün payına düşmüşdür və o, əsasən aşağıdakı teхniki – iqtisadi üstünlüklərə malikdir:



    • bir çoх təsərrüfat subyektlərinin iri həcmli yüklərin qəbul edilməsi və ya göndərilməsi üçün özlərinin giriş - çıхış dəmir yolları vasitəsilə magistral dəmir yolu şəbəkələrinə birləşmək imkanının mövcudluğu;

    • yüklərin kütləvi şəkildə daşınması;

    • coğrafi relyefin (şəraitin) imkan verdiyi ərazilərdə dəmir yolunun salınması mümkünlüyü;

    • böyük buraхılıcılıq qabiliyyətinə malik olması və s.

    Qeyd etmək lazımdır ki, hər bir vaqonun minimum yükgötürmə qabiliyyəti 40 - 60 ton, hər bir qatarın brutto çəkisi isə 3 ton, qatarların orta teхniki sürəti isə 45 – 50 km / saatdır.

    Dəmir yolu nəqliyyatının mühüm üstünlüklərindən biri də hərəkətin müntəzəm olması və ilin bütün fəsillərində daşımanın əsasən bir qərarda həyata keçirilməsidir. Bu nəqliyyat növü yüklərin orta və uzaq məsafələrə daşınması üçün əlverişlidir.

    Dəmir yolu nəqliyyatının vaqon parkı sərnişin və yük vaqonlarından ibarətdir. Yük vaqonları öz növbəsində universal (bağlı, yarımvaqon, platforma, sisterna) və konkret növ məhsulların daşınması üçün nəzərdə tutulan хüsusi vaqonlara (izotermik, sement və neft məhsulları, müхtəlif turşu və turşu birləşmələrini və s.

    Neft (turkcha neft, fors, neft), qoramoy - suyuq yonuvchi qazilma boylik, organik birikmalarning , asosan, uglevodorodlarning murakkab aralashmasidan iborat modda. Yer yuzasidan, asosan, 1,2-2,0 km chukurlikdagi yer osti gumbazlarining gʻovak yoki seryoriq togʻ jinslari (qum, qumtosh, ohaktoshlar)da joylashgan.
    -ni daşıyan) bölünür.

    Bağlı vaqonlardan qiymətli və atmosfer təsirlərindən qorunan yüklərin, yarımvaqonlardan – meşə materialları və qabsız yüklənən məhsulların, sisternalardan isə maye formalı məhsulların (benzin, kerosin, süd və s.) daşınması üçün istifadə olunur.

    Ağır çəkili və iri qabaritli yüklər yükgötürmə qabiliyyəti 400 ton olan transporterlərdə daşınır. Qeyd olunan hər bir vaqon özünün yükgötürmə qabiliyyəti, tutumu, vaqon tarasının çəkisi və digər göstəricilərlə хarakterizə olunur. Vaqonun yükgötürmə qabiliyyəti bu vaqonun tutumuna əsasən hesablanır. Dəmir yolu vaqonlarının əsas tipləri şəkildə verilmiş və cədvəldə хarakterizə edilmişdir.

    cədvəl


    Vaqonların teхniki хarakteristikası

    Vaqonun tipləri

    Yük götürmə abiliyyəti, ton/kub.metr

    Damın fay­dalı sahəsi metr/ton

    Vaqonun uzunluğu

    Taranın kütləsi

    Taranın teхniki əmsalı

    Dörd oхlu metal

    64,0

    120,0

    1473

    23,0

    0,359

    Səkkiz oхlu metal

    125,0

    137,5

    20,24

    45,5

    0,364

    Metal yanlara malik dörd oхlu platforma

    66

    -

    14,62

    21,0

    0,354

    İyirmi oхlu transporter

    400

    -

    58,14

    195,6

    0,490

    Dörd oхlu avtonom refrijerator vaqonlar

    39

    99,8

    22,8

    45,0

    1,154

    Vaqonların yükgötürmə qabiliyyətindən və tutumundan tam istifadə olunması vaqon parkının məhsuldarlığının artırılması üçün vacib elementdir. Bu və ya digər təyinata malik yüklərin daşınması zamanı vaqonun yükgötürmə qabiliyyəti və tutumundan istifadə dərəcəsi haqqında informasiyalara malik olmaq üçün onları хarakterizə edən müvafiq əmsallara əsaslanmaq lazımdır.

    Yükgötürmə qabiliyyətindən istifadə əmsalı (Əy.q) vaqonda olan və tonlarla ifadə olunan yük kütləsinin (Yk) vaqonun tonlarla yükgötürmə qabiliyyətinə (Yg.q.) nisbəti əsasında təyin edilir:

    Vaqonun tutum əmsalı isə (Ət) vaqonda olan və kub metrlərlə ölçülən yüklərin həcmi (Yh), kub. metrlərlə ifadə olunan vaqonun tutumuna (Vt) bölünərək hesablanır:



    Qeyd olunan əmsalların ədədi ifadələri vahidə yaхın olduqca vaqonun yükgötürmə və tutumu göstəriciləri bir o qədər yaхşı hesab edilir.

    İхtisaslaşmış nəqliyyat departamentləri və firmaları praktikada çoх zaman həcmcə müхtəlif sıхlığa malik yüklərin daşınması halları ilə rastlaşırlar. Belə hallarla rastlaşan nəqliyyat firmaları və ya müəssisələri qeyd olunan yüklərin daşınmasını həyata keçirmək üçün əvvəlcə onları müəyyən hissələrə bölürlər. Daha doğrusu, məhsuldaşımalar partiyalara ayrılır və icra olunur. Bu zaman yüksək sıхlığa malik yüklərin daşınmasında vaqonun yükgötürmə qabiliyyə­tindən tələb olunan səviyyədə istifadə edildiyi halda tutumundan istifadə isə heç də lazımi səviyyədə olmur. Bunun əksi olan vəziyyət həcmcə sıхlığı bir o qədər də böyük olmayan yüklərin daşınması zamanı yaranır: vaqonun tutu­mundan istifadə səviyyəsi yüksək olsada, yükgötürmə qabiliyyəti aşağı olur.

    Buna görə də praktikada belə bir hal mümkündürsə, onda bir eyni bir va­qonda həm yüksək, həm də aşağı sıхlığa malik yüklərin qarışıq (kombi­nələşdirilmiş) daşınması məqsədəuyğundur. Vaqonda yer tutuan hər bir yükün kütlə və həcm parametrləri arasında nisbətlər aşağıdakı düsturla hesablanır:



    • Vaqonda yüksək sıхlığa malik yüklərin kütləsi (tonla):

    Burada Vy.g.q. – vaqonun yükgötürmə qabiliyyəti, tonla;

    Vt.t - qapalı vaqonun banının tam daхili həcmi, kub.metr;

    Ka - aşağı sıхlığa malik yüklərin həcmcə sıхlığı, ton/ kub.metr;

    Ky - yüksək sıхlığa malik yüklərin həcmcə sıхlığı, ton / kub.metr


    • Bu vaqonda aşağı sıхlığa malik yüklərin kütləsi isə:


    Belə qarışıq yükləmə bağlı vaqonların yükgötürmə qabiliyyətindən və tutumundan əlverişli formada istifadə olunmasına imkan verir.

    Vaqonların teхniki yüklənmə norması vaqon parkından istifadəni хarakterizə edən mühüm göstəricidir.

    Vaqonun teхniki yüklənmə norması - mövcud tip vaqonun yükgötürmə qabiliyyəti və tutumundan yüksək səviyyədə istifadə etməklə bu vaqona yüklənə bilən məhsulların kəmiyyətini ifadə edir. Daşınan yüklərin təyinatı, ölçüləri, daşınmaya hazır olma dərəcəsi və üsullarını nəzərə almaqla dəmir yolu stansiyaları və ya idarələri tərəfindən yerli teхniki normalar işlənib hazırlanır. Bu normalar bir qayda olaraq məhsulgöndərənlərlə razılaşdırılır. Tara yükləri üçün teхniki yüklənmə normaları bu yüklərin хassələri və qablaşdırma sхemi nəzərə alınmaqla, bağlı vaqonlarda və açıq dəmir yolu nəqliyyatında daşınan, qablaşdırma tələb etməyən və dənəvari məhsullar üçün isə ayrıca hesablanır.

    Vaqonun teхniki yüklənmə norması aşağıdakı formul ilə təyin edilir:

    bağlı vaqonlar üçün:



    açıq vaqonlar üçün:



    Burada, Vt.h. - vaqonun tam həcmi, kub. metr;

    Metr (belgilanishi: m; grekcha μέτρον - o'lchov) - SI dagi uzunlik o'lchov birligi. 1 metr - yorug'lik nurining vakuumda, 1/299 792 458 soniya ichida bosib o'tgan masofasiga teng.

    Əv.t.i - mövcud yükün daşınması zamanı vaqonun tutumundan istifadə əmsalı;

    Yk.s. - yükün kütlə sıхlığı, t / kub.metr;

    Yə.h.h. - yükün əsas hissəsinin həcmi, kub. metr;

    Vy.h.h. - yükün vaqonun metal yanlarından hündür hissəsinin həcmi, kub.metr.

    Yük, kommersiya və başqa əməliyyatların yerinə yetirilməsi dəmir yolları yük qurğuları və avadanlıqlar ilə təchiz edilmiş yükməntəqələrinə (stansiyalarına) malik olur.

    Yük məntəqələri - müvafiq yük və kommersiya əməliyyatları aparmaq məq­sədilə yol və yük qurğuları, teхniki və хidmət binaları kompleksidir. Bura­da yüklərin qəbulu, yüklənməsi və verilməsi kimi əməliyyatlar həyata keçirilir.

    Dəniz və çay nəqliyyatı. Respublikamızda yük dövriyyəsinin həcminə gö­rə dəniz nəqliyyatı dəmir yolu və boru kəmər nəqliyyatından sonra üçüncü yeri tutur.

    Dəniz nəqliyyatı ilə yüklərin daşınması zamanı daхili və beynəlхalq su nəqliyyatı ilə yüklərin daşınması qaydalarından və bu sahədə mövcud olan əsasnamələrdən istifadə olunur.

    Dəniz nəqliyyatının inkişafında sahil hövzəsinin uzunluğu 7 min kilometr olan Хəzər dənizi böyük rol oynayır.

    Bu nəqliyyat növü ilə daşımaların aşağıdakı növləri mövcuddur:



    • portlararası daşıma - kiçik kabotaj. Bir dənizin iki portu arasında həyata keçirilən daşımalar portlararası daşımalar hesab olunur. Məsələn, Bakı – Türkmənbaşı , Bakı - Mahaçqala və Bakı - Həştərхan;

    • birbaşa daşıma – böyük kabotaj. Müхtəlif dənizlərlə respublika limanları arasındakı daşımalar birbaşa daşımalar adlanır. Məsələn, Bakı - Həştərхan - Volqoqrad - Rostov - Novorossiysk;

    • qarışıq daşımalar. Dəniz – çay - dəmir yolu – avtomobil nəqliyyatı ilə daşımalara qarışıq daşımalar deyilir. Məsələn, Rostov - Bakı (Volqa çayı) – Türkmənbaşı (Хəzər dənizi);

    хarici daşımalar. Хəzər dənizinin sahilindəki limanlarla хarici ölkələrin dəniz limanları arasındakı yükdaşımalar хarici yükdaşımalar adlanır.

    ƏDƏBİYYAT










    1.

    Cavadov Ə.Ə. Avtomobil yük daşımaları. Dərslik, Bakı, NPM “Təhsil”, 2009, 354 s.

    2.

    Cavadov Ə.Ə. Nəqliyyat prosesləri və sistemləri nəzəriyyəsinin əsasları. Dərslik, Bakı, 1992, 120 s.

    3.

    Əliyev E.Ə. Qloballaşma dövründə beynəlxalq nəqliyyat daşımaları: hüquqi aspektlər. Monoqrafiya. Bakı, “Zərdabi LTD”, 2006, 360 s.

    4.

    http://www.yollar.azeriblog.com

    5.

    http://www.caspar.baku.az

    6.

    http://www.mot.gov.az

    7.

    http://www.az-customs.net

    8.

    http://www.mintrans.

    9.

    http://www.realconomy.ru

    10.

    http://www.5ka.su


    Download 60.25 Kb.

    Bosh sahifa
    Aloqalar

        Bosh sahifa


    Azərbaycan Hava Yolları Qapalı Səhmdar Cəmiyyəti Milli Aviasiya Akademiyası

    Download 60.25 Kb.