Imom Abu Hanifa va hanafiylik mazhabi




Download 373.08 Kb.
bet3/4
Sana02.04.2024
Hajmi373.08 Kb.
#185776
1   2   3   4
Bog'liq
8-MAVZU NAZARIY-HSM-DINSHUNOSLIK-(21-бет)
ЗАВУЧ ИШ РЕЖА ЙИЛЛИК 2019-2020, 10-sinf informatika fanidan test banki 2-chorak-fayllar.org, YORUG’LIKNING DIFRAKSIYASI VA INTERFERENSIYASI, 2-leksiya, Amaliyot-11, Фидокор mart рестри
8.3 Imom Abu Hanifa va hanafiylik mazhabi
Hanafiylik mazhabi asoschisi Abu Hanifa Nu’mon ibn Sobit (699-767) bo‘lib, “Imomi A’zam”, ya’ni eng buyuk imom laqabi bilan mashhur bo‘lgan. Mazkur mujtahid olim Kufa shahrida tug’ilib shu yerda vafot etgan.
Bu olim sunniy mazhablar asoschilari orasida yoshi eng kattasi hisoblanadi. Rivoyatlarga ko‘ra Abu Hanifaning bobosi o‘g’li Sobitni sahoba Ali oldiga olib kelib, uning haqiga duo qilishlarini so‘raydi. Hazrat Ali Sobitni o‘zi va zurriyotiga barakot so‘rab duo qiladilar. Sobitning zurriyotidan o‘g’li Abu Hanifa katta shuhrat qozondi. Imom Abu Hanifa otasining kasbi Kufada ipak va jun mato tijorati bilan shug’ullangan.
Imom A’zam yoshligidan Qur’onni yodlaydi. Ma’lum vaqt savdo ishlari bilan shug’ullanib yurgan. Shu orada Kufa va uning atrofida e’tiqodiy bahs-munozaralarda faol ishtirok etib borgan. Bir kuni ko‘chada imom Sha’biyning yonidan o‘tib ketayotganida, oldiga chaqirib, qayerga ketayotganini so‘raydi. U bozorga ketayotganini aytganda, men sendan uni emas, balki qaysi olimning darsiga borayapsan deb so‘raydi. Imom A’zam hech birining oldiga bormayapman, degandan so‘ng, imom Sha’biy shunday deydi: “Ilm va ulamolar bilan ko‘rishib turgin. Seni nihoyatda zukko va ilmga tashnaligingni ko‘ryapman”. Sha’biyning bu gapiga kirib, Abu Hanifa ilm yo‘lini tanlaydi.
Abu Hanifa Umaviylar va Abbosiylarning siyosiy kurashlari, hokimiyat bir suloladan boshqasiga o‘tgan davrda yashagan bo‘lsa ham qo‘liga qurol olib ikki tomonning siyosatiga aralashmadi, balki o‘z ilmini oshirish va tarqatishga harakat qildi. Bu davrda aqidaviy oqimlar orasida kurashlar ancha qizigan. Olim bu kurashlarni kuzatib borgani tabiiy. Ibn Bazzozning rivoyatiga ko‘ra imom Abu Hanifa o‘g’li Hammodga shunday degan: “Bizlar munozara qilgan vaqtda suhbatdoshimizning haq va to‘g’ri yo‘lgan chiqib ketishidan qo‘rqar edik, lekin sizlar munozara vaqtida raqibingizni haq yo‘ldan chiqishini istaysizlar. Har kim o‘z suhbatdoshini haq yo‘ldan og’dirmoqchi bo‘lsa, uni kufr tomonga yo‘llaydi, lekin uning o‘zi suhbatdoshidan oldinroq kufr yo‘liga o‘tgan bo‘ladi”.
Manbalarda imom Abu Hanifaning sahobalar bilan ko‘rishgani aytiladi, shuning uchun u tobeinlardan hisoblanadi. U Hammod ibn Abu Sulaymon, Ibrohim Naxaiy, Sha’biy kabi va boshqa olimlardan sahobalar Ali va Abdulloh ibn Mas’ud, Abdulloh ibn Abboslarning fiqhini o‘zlashtirdi. Ayniqsa, Hammod uning eng asosiy ustozi hisolangan. Unga 22 yoshida shogird tushib, u kishidan o‘n sakkiz yil davomida fiqh ilmini o‘rganadi. Bu haqda o‘zi quyidagilarni aytgan: “Men ilm va fiqhning konida edim. Uning ahli ila majlis qurdim. Ularning faqihlaridan birini lozim tutdim”. Uzoq yillar dars olishi va ustozi vafotidan so‘ng uning o‘rnida dars berishni boshlagan. Ustozi o‘rniga dars berishi natijasida, Hammod qoldirgan maktab keyinchalik imom Abu Hanifa faoliyati natijasida mazhabga aylandi. Shuningdek, ko‘p yurtlarga safar qilgan va o‘sha yerlik olimlar bilan ilmiy bahs-munozaralarga kirishgan. Manbalarda zikr qilinishicha imom Abu Hanifa viqor va salobat egasi bo‘lgan. Ko‘p fikr yuritib, kam so‘zlar edi. Taqvoli, parxezkor, zohid, bekorchi va foydasiz so‘zlarni gapirmas, gapirganda qisqa va lo‘nda so‘zlardi. Biror kishi masala so‘rab kelsa, hozirjavoblik bilan ishni hal qilgan.
Imom Abu Hanifa Qur’on, sunnat, sahobalarning so‘zlari, qiyos, istehson, ijmo, urf kabi fiqhiy manba va uslublariga ko‘ra hukm chiqargan.
Fiqhda shunday maqomga erishganki, har bir oyat va hadisdan kerakli fiqhiy xulosalar chiqara olgan. Abu Hanifa hadisni, sahobalar so‘zini puxta o‘zlashtirgan. Hadislarning sahih va zaifini ajratib, ayniqsa, hadislardan chiqariladigan hukmlarning to‘g’ri bo‘lishiga katta e’tibor qaratgan. Rivoyatlarning birida ustozi Sha’biy bir masalada murojaat qiladi. Abu Hanifa unga javob beradi. Shunda ustozi buni (javobni va unga hujjatni) qayerdan olding deb so‘raganda, Abu Hanifa o‘zingiz rivoyat qilgan hadisdan oldim deb hadisni aytadi. Javobdan so‘ng Sha’biy: “Sizlar tabiblarsiz, ey faqihlar jamoasi, biz (muhaddislar) dorishunosmiz”, deydi.
Imom Abu Hanifa hadis ilmida ham yuqori martabalarga erishgan. Quyida imom Abu Hanifaning juda ko‘p hadis bilishini isbotlovchi ba’zi omillarni keltirish mumkin. Ulardan:
1. Ko‘plab olimlar qatori Imom Abu Hanifaga muxolif bo‘lganlar ham ittifoqan uning mujtahidligini tan oladilar, ya’ni uning mujtahid olim ekanida ixtilof yo‘q. Mujtahid bo‘lish shartlaridan biri hukm chiqarishga oid hadislarni yaxshi bilishdir;
2. Manbalarda aytilishicha, Abu Hanifa sakson uch mingdan ortiq masalaga javob bergan. Hadislarni yaxshi bilmaydigan kishi bunday ko‘p masalaga javob berishi mumkin emas;
3. Abu Hanifa hadis rivoyatiga ko‘p to‘xtalmagan. Buning sabablaridan birini o‘sha davr olimlari hadislarni yaxshi bilganlaridir. Shuning uchun ular ilm majlislarida hadislardan chiqadigan masalalarga javob topishni, ya’ni istinbot bilan shug’ullanishni asosiy maqsad qilib olganlar. Hadisning fiqhini, uni tushunishni, nosix va mansuxini, om va xosini, mutlaq va muqayyadini bilishga intilganlar, uning sahihligiga emas;
4. Abu Hanifa davrida nafaqat hadis ilmini, balki barcha ilmlarni yozib borish odat tusiga kirmagan, xuddi Payg’ambar (alayhis-salom) va sahobiylar davrdagi kabi. Shunday bo‘lsada, Imom Abu Hanifa nazdida hadislarni rivoyat qilish mas’uliyatli ish ekanini Imom Abu Yusuf rivoyatidan ham bilish mumkin. Imom Abu Hanifa: “Kishi hadisni eshitgan vaqtidagidek (ya’ni qanday eshitgan bo‘lsa o‘shanday) aytishi lozim”, degan;
5. Abu Hanifa to‘rt mingdan ortiq ustozdan dars olgan. Chunki u Basraga 10 marta, Makka va Madinaga esa undan ko‘proq marta borgan. U joylardagi ko‘pgina olimlar suhbatida bo‘lgan. Demak, bahs-munozara vaqtida ko‘plab hadislar eshitgani tabiiy.
Imom Abu Hanifa qiyos va istehson (chiqarilgan xulosalardan musulmonlar uchun foydaliroq tomonini olish tamoyili) ni ko‘p qo‘llagan. Hatto zaif hadisni qiyosdan oldinga qo‘ygan. Bu borada imom Abu Hanifa shunday degan: “Rasululloh (alayhis-salom)dan kelgan har narsa bosh ustiga, sahobalardan kelganini esa orasidan yaxshirog’ini tanlab olamiz, ammo tobeinlardan kelgan bo‘lsa, biz ham ulardek kishilarmiz”. Bu bilan o‘z mazhabining usulini ko‘rsatgan. Imom Abu Hanifaning mashhur shogirdlaridan biri Abu Yusuf Ya’qub ibn Ibrohim Ansoriy va Muhammad ibn Hasan Shayboniydir. Abu Hanifaning bu ikki shogirdi uning ishini davom ettirib, boshqa olimlarga ustozlik qildilar.
Hanafiylik mazhabi asoschisi Abu Hanifa alohida muayyan mavzuga oid kitob yozmagan. Balki u rivoyat qilgan hadislarni, aytgan fatvolarini keyinchalik olimlar kitob holatiga keltirganlar. Jumladan, “al-Fiqh al-akbar”, “al-Olim va-l-mutaallim”, “al-Vasiyya” va “al-Musnad” va boshqalar. U dunyo ishlari va mansabga qiziqmagan. Halifa unga bosh qozilik (qozi al-quzot) mansabiga taklif qilganda rad etgan. Shunday bo‘lsada, eng katta shogirdi imom Abu Yusuf “qozi al-quzzot” lavozimida faoliyat yuritib, hanafiylik mazhabining yanada keng yoyilishiga xizmat qilgan. Imom Muhammad hanafiy mazhabining nazariy asoslarini ishlab chiqib, o‘z asarlarida keltirib o‘tadi. Ushbu mazhab sunniy musulmonlar orasida keng tarqalgan, ya’ni 47 foiz sunniy musulmon shu mazhabga amal qiladi. Tarixda uning juda ko‘p davlatlardagi asosiy mazhab sifatida e’tirof etilishi jamiyat ijtimoiy hayotining barcha jabhalarida qo‘llanishi, milliy urf-odatlarga bag’rikengligi, turli mintaqalardagi shart-sharoitlarga mos kelishi hamda boshqa omillar sababli uning ko‘p musulmon xalqlari tomonidan qabul qilinishiga sabab bo‘lgan. Uning keng miqyosda tarqalish sabablaridan biri barcha mintaqalarda yashayotgan musulmonlarga chiqarilgan hukmlari oson amal qilishiga imkon bergan. O‘zbekiston hududida hanafiylik mazhabi buxorolik olim Abu Hafs Kabir harakati natijasida keng tarqalgan va shu mintaqa aholisi mazkur mazhabga amal qilib kelmoqda.



Download 373.08 Kb.
1   2   3   4




Download 373.08 Kb.

Bosh sahifa
Aloqalar

    Bosh sahifa



Imom Abu Hanifa va hanafiylik mazhabi

Download 373.08 Kb.