Huquq tizimi




Download 109.02 Kb.
Pdf ko'rish
Sana09.11.2023
Hajmi109.02 Kb.
#96580
Bog'liq
Huquq tizimi - Vikipediya
Murodullayev.Zafarbek.topshiriq6


Huquq tizimi
Huquq tizimi – 
huquqning
tarkibiy
elementlarining ichki tuzilishi
[1]
.
Huquq tizimi beshta asosiy komponentni
oʻz ichiga oladi: 
huquq normalari, huquq
institutlari, huquq sohalari, quyi institutlar
va kichik tarmoqlar.
Bu maqolada bir qancha muammolar mavjud. Iltimos, ularni tuzatib (https://uz.wikipedia.org/w/i
ndex.php?title=Huquq_tizimi&action=edit) yordam qiling yoki shu muammolarni munozara
Ko‘proq o‘rganish
Huquq tizimi


Huquq sohasi huquq tizimining eng katta
elementi hisoblanadi. U huquqiy tartibga
solishning predmeti va usulining oʻziga
xosligi bilan sifat jihatidan bir hil boʻlgan
ijtimoiy munosabatlar guruhini tartibga
soluvchi huquqiy normalar yigʻindisidan
shakillanib keladi. Agar huquqiy institut
ijtimoiy munosabatlar turini tartibga solib
bersa, sanoat esa ijtimoiy
munosabatlarning bir turi hisoblanadi.
Shunday qilib, huquqni tarmoqlarga
boʻlish uchun esa, asosan ikkita mezon
boʻlishi kerak, huquqiy tartibga solishning
predmeti va usuli qoʻllaniladi. Bu
mezonlar huquqning bir sohasini
boshqasidan ajratib turadi.


Huquqiy institut – bu bir huquq sohasi
doirasidagi yoki ular tutashuvidagi
boʻlgan, sifat jihatidan bir hil ijtimoiy
munosabatlarni tartibga soluvchi
huquqiy normalarning
alohida guruhidir
sanaladi.
Tartibga solish xususiyatiga koʻra
oʻxshash bir nechta yuridik institutlar
huquqning kichik tarmogʻini tashkil
qiladi. Masalan ular, fuqarolik huquqining
bir qismi sifatida mualliflik huquqi, uy-joy
va patent huquqi, moliya huquqining bir
qismi sifatida soliq huquqining kichik
tarmogʻi ajratiladi.


Huquqiy tartibga solishning predmeti
sifatida berilgan huquqiy normalar
majmui bilan tartibga solinadigan ijtimoiy
munosabatlar tushuniladi. Har bir
tarmoqning oʻziga xos tartibga solish
predmeti boʻlar ekan. Boshqacha
aytganda, har bir tarmoq oʻzining sub’ekti
oʻziga xosligi, tartibga solinadigan
ijtimoiy munosabatlarning oʻziga xos
xususiyatlari bilan ajralib turadi. Tartibga
solish predmeti ob’ektiv shakllanadi va
qonun chiqaruvchining ixtiyoriga bogʻliq
emas. Hamma jamoat munosabatlari
ham huquqiy tartibga solishning
predmeti boʻla olmaydi. Bu munosabatlar,
birinchidan, barqarorligi va
takrorlanuvchanligi bilan farq qilishi


zarur; ikkinchidan, jamiyat va davlatning
bu munosabatlarning aynan huquqiy
shaklda mavjudligi va davlat tomonidan
huquqiy himoya qilinishidan
manfaatdorligi; uchinchidan, tashqi
nazorat qilish imkoniyati, masalan, sud,
maʼmuriy organlar tomonidan. Shunday
qilib, ichki oilaviy munosabatlar, qoida
tariqasida, tashqi nazorat ostida emas,
shuning uchun ularni qonun ustuvorligi
bilan tartibga solish qiyin.
Huquqiy tartibga solish usuli – huquqqa
ijtimoiy munosabatlarga taʼsir qilishning
sub’ektga xos usuli hisoblanadi.


Huquqiy tartibga solish usullari uchta
holat bilan tavsiflanadi:
a) jamoat munosabatlarida
sub’ektlarining sub’ektiv huquq va
majburiyatlarini belgilash tartibi;
Ushbu mezonlarga muvofiq tarzda
yuridik fanda huquqiy tartibga solishning
ikkita asosiy usuli ajratiladi: imperativ va
dispozitiv.
v) sub’ektlar harakatlarining mustaqilligi
(ixtiyoriyligi) darajasi.
Imperativ usul (u avtoritar, imperativ deb
ham ataladi) ijtimoiy munosabatlar
ishtirokchilarining boʻysunishiga,


boʻysunishiga asoslanadi. Bu usul
sub’ektlarning xatti-harakatlarini
(harakatlarini) qatʼiy tartibga soladi, ular
odatda teng boʻlmagan holatda
joylashtiriladi, masalan, fuqaro va
maʼmuriy organ. Bu usul jinoiy, maʼmuriy,
soliq qonunchiligiga xosdir.
Huquq tizimida moddiy va protsessual
huquq tarmoqlari ham ajralib turadi.
Moddiy huquq tarmoqlari ijtimoiy
munosabatlarga bevosita taʼsir
koʻrsatadi. Aksariyat tarmoqlar moddiy
huquq toifasiga kiradi (jinoyat, davlat,
tadbirkorlik, oilaviy, mehnat va
boshqalar). Protsessual huquq
taraflarning huquq va majburiyatlarini


amalga oshirish tartibi, tartibini tartibga
soladi. Hozirgi vaqtda jinoyat-
protsessual, fuqarolik protsessual
huquqi, arbitraj jarayoni mavjud.
Protsessual qoidalar deyarli har qanday
sohada mavjud, ammo ularning hammasi
ham mustaqil sanoat sifatida ajralib
turmaydi. Ajratish uchun eng yaqin
narsa – maʼmuriy jarayonning normalari.
Ikkala tarmoq tizimi ham bir-biri bilan
chambarchas bogʻlangan, garchi
protsessual moddiy huquqqa xizmat
qilsa.


Moddiy va protsessual huquq
sohalari
Huquq tizimida moddiy va protsessual
huquq tarmoqlari ham ajralib turadi.
Moddiy huquq tarmoqlari ijtimoiy
munosabatlarga bevosita taʼsir
koʻrsatadi. Aksariyat tarmoqlar moddiy
huquq toifasiga kiradi (jinoyat, davlat,
tadbirkorlik, oilaviy, mehnat va
boshqalarni nazarda tutish mumkin).
Protsessual huquq taraflarning huquq va
majburiyatlarini amalga oshirish tartibi,
tartibini tartibga soladi. Hozirgi vaqtda
jinoyat-protsessual, fuqarolik protsessual
Huquqiy tizimning tasniflari


huquqi, arbitraj jarayoni mavjud.
Protsessual qoidalar deyarli har qanday
sohada mavjud, ammo ularning hammasi
ham mustaqil sanoat sifatida ajralib
turmaydi. Ajratish uchun eng yaqin
narsa – maʼmuriy jarayonning normalari.
Ikkala tarmoq tizimi ham bir-biri bilan
chambarchas bogʻlangan, garchi
protsessual moddiy huquqqa xizmat
qilsa
[2]
.
Huquq tizimiga davlat va xususiy huquq
sohalarini oʻz ichiga oladi. Rim huquqi
davridan boshlab ommaviy huquqning
davlat manfaatlari mavjud boʻlgan
tarmoqlariga, xususiy tarmoqlarga esa
Xususiy va ommaviy huquq


shaxslar, fuqarolar, shaxslar, kishilar
birlashmalarining manfaatlari ustunlik
qilish odatiy holdir. Ommaviy huquqning
tarmoqlariga davlat, maʼmuriy, moliyaviy,
jinoiy va boshqalar, xususiy huquq –
fuqarolik, oilaviy, tijorat, mehnat huquqlari
kiradi. Xususiy huquq odamlarning
mulkiy va shaxsiy nomulkiy
munosabatlaridan kelib chiqadigan
ehtiyojlarini qondirishga qaratilgan.
Huquqlarning oʻzida ham ichki (yoki
milliy) huquq va 
xalqaro huquq
mavjud
boʻladi.
Ichki huquq va xalqaro
huquq


Milliy huquq deganda maʼlum bir davlat
ichidagi munosabatlarni tartibga soluvchi
va maʼlum bir xalqning milliy, tarixiy,
madaniy xususiyatlarining oʻziga xosligi
bilan ajralib turadigan tarmoqlarning
yigʻindisi sifatida qarash odatiy holdir.
Xalqaro huquq insoniyat
sivilizatsiyasining jamlangan tajribasini
jamlaydi va xalqaro aloqa sub’ektlari –
davlatlarning irodasini muvofiqlashtirish
natijasida boʻladi. Rossiya Federatsiyasi
Konstitutsiyasi xalqaro huquqning
umumeʼtirof etilgan tamoyillari va
normalari va Rossiya Federatsiyasining
xalqaro shartnomalari uning huquqiy
tizimining ajralmas qismi ekanligini eʼlon
qiladi. Demak, xalqaro huquq milliy


qonunchilik va huquqni qoʻllash amaliyoti
uchun asos boʻlib xizmat qiladi. Bundan
tashqari, xalqaro huquq normalari ichki
munosabatlarda bevosita qoʻllaniladi.
Rossiya Federatsiyasi Konstitutsiyasi
xalqaro huquq normalarining ichki
huquqqa nisbatan ustuvorligini ham
belgilaydi, unga koʻra, agar Rossiya
qonunchiligining normalari xalqaro
huquqiy tabiatning oʻrnatilishiga zid
boʻlsa, xalqaro huquq normalari
qoʻllanilishi kerak.
1. 
Marchenko M. N. Teoriya Gosudarstva i
prava
Manbalar


Bu sahifa oxirgi marta 4-Sentyabr 2023, 23:59 da
tahrir qilingan.

Matndan 
CC BY-SA 4.0
 litsenziyasi boʻyicha
foydalanish mumkin (agar aksi koʻrsatilmagan
boʻlsa).
2. 
„Huquq tizimi“ (https://uz.m.wikipedia.or
g/wiki/Huquq_normasi)
.
https://uz.m.wikipedia.org/wiki/Huquq_no
rmasi
. Qaraldi: 31-avgust, 2022-yil.
"
https://uz.wikipedia.org/w/inde
x.php?
title=Huquq_tizimi&oldid=3853938
" dan olindi

Download 109.02 Kb.




Download 109.02 Kb.
Pdf ko'rish