• Xalqaro yo’nalishlarda transport sayohatlarini tashkil qilish xususiyatlari
  • Tayanch so’zlar
  • Foydalanilgan adabiyotlar
  • 7-MAVZU. TURIZMDA MARKETING FAOLIYATI 7.1. Turizmda marketing xususiyatlari 7.2. Turizmda marketing va marketing faoliyatlarining boshlanishi
  • 7.5. O’zbekiston turizmida xususiy sektorlarning roli 7.1. Turizmda marketing xususiyatlari
  • 7.2. Turizmda marketing va marketing faoliyatlarining boshlanishi
  • Iqtisodiyot




    Download 1.1 Mb.
    bet7/11
    Sana10.04.2017
    Hajmi1.1 Mb.
    1   2   3   4   5   6   7   8   9   10   11

    6.2.Turistlarni transportda tashish qoidalari

    Havo transportida sayohat ham charter, ham reysli samolyotlar vositasida amalga oshiriladi. Hozirgi vaqtda havo transportidan foydalanishda 400 dan ortiq aviakompaniyalar o’z faoliyatini olib bormoqda. O’zbekistonlik sayyohlar TU-134, IL-62, IL-86, «Boing» samolyotlaridan foydalanadilar. Turizm rivojlangan davlatlarda turistik maqsadlarda vertolyotlardan va boshqa havo transporti vositalaridan: dirijabl, havo sharlari, paraplanlar, deltaplanlar va hakozolardan foydalaniladi. Samolyotdagi komfort sharoitlari, ovqatlanish va boshqa omillariga ko’ra joylar (o’rinlar) quyidagi sinflarga bo’linadi:

    - birinchi sinf (F)

    - biznes sinf

    - iqtisodiy sinf (U)

    - boshqa.

    Turistik maqsadda havo yo’llari orqali amalga oshiriladigan Sayyohatlar muntazam, mavsumiy va bir martalik ko’rinishlarda amalga oshiriladi. Milliy yoki alohida aviakompaniyalarda turli xil ko’rinishdagi imtiyozlar joriy etilgan:

    - mavsumiy;

    -korporativ;

    - bolalik yo’lovchilar uchun;

    - guruh;

    - yosh oilalar uchun va boshqa.

    Ayniqsa JAYA (Butunjahon Aviatsiya yo’lovchilar assosatsiyasi), eTZ (Evropa turizm zanjiri)ning imtiyozli kartlari keng tarqalgan. Bunday kartlarga ega yo’lovchilar uchun ba’zi aviakompaniyalarning (DELTA, SAS) aviachiptalari uchun, dunyoning 4000 ta eng yaxshi mehmonxonalari to’lovi uchun, ijaraga olingan avtomobil to’lovi bo’yicha (30foiz gacha), yo’qolgan chipta hujjatlarini qayta tiklash bo’yicha, aeroportlarda VIP xonalaridan foydalanish, sug’urta va boshqa imtiyozlar mavjud.
    Suv yo’li bo’yicha turistlarning sayohati 250, 300 va 400 yo’lovchiga mo’ljallangan yuqori komfortga ega teploxodlarda amalga oshiriladi. Kayutalar bir o’rinli, ikki o’rinli, 3-4 o’rinli va lavozimga mo’ljallangan turlarga ajratilgan. Bunday sinfdagi teploxodlar (barcha) dam olish va barcha komfort atributlarga ega: kayutalarda qulay yumshoq mebel, konditsionerlar, muzlatgichlar mini-barlar, restoran-barlar, sauna, musiqali salonlar, video-kinozallar mavjud bo’ladi. Suvdagi turistik sayohatlar va ekskursiyalar teploxodlardan tashqari daryo «tramvay»larida, yaxta, suv osti qayiqlarida, yelkanlarda, katamaranlarda, qayiqlarda, baydarkalarda va boshqalarda amalga oshiriladi.

    Temir yo’l transportidan turizmda foydalanganda turistik sayohatlar 12 ta yo’lovchi vagonlardan iborat bo’ladi, 2-3 vagon restoran, vagon-klubga ega bo’lgan maxsus harakat rejimi va yo’nalishi bo’yicha harakatlanuvchi turistik bo’limlarda amalga oshiriladi. Ko’pincha chet davlatlarda ekskursion turistik transport sifatida tramvay va uning retro-variantlari: trolleybus, kareti, dilishans va boshqalardan foydalaniladi. YUqoridagi barcha transport vositalari turistik kompaniyalarning o’z mulki bo’lmasdan, balki ulardan farqli ijara, lizing va h.k. asosida foydalaniladi.

    Ommaviy turistik transport sifatida asosan avtobusdan foydalaniladi. YUqori komfortabelli turistik avtobuslardan shuningdek, uzoq yo’nalishlarda ham foydalaniladi (Toshkent-Moskva-Minsk-Varshava, Berlin-Parij). Bunday yo’nalishlarda turistlar uchun tungi dam olish otel yoki motellarda tashkil etiladi. Bir reys muddatidagi turistlar (Nr) soniga qarab avtobusning (avtomobil) reysdagi unumdorligini topishimiz mumkin (Wp):

    Np

    _Wp =---------- yo’lovchi



    Dcp | (VtxZ)qtp

    bu yerda: Dcp - turning o’rtacha uzoqligi, km;

    vt - tekislik tezlik, km.s

    Z - (yo’ldan unumli foydalanish koefitsenti (0,90-0,90))

    tp-reys vaqti (harakat vaqti. q to’xtash vaqti (yo’lovchilarni chiqazish uchun) - tushirish vaqti q yo’nalishning oxirgi punktida to’xtab turish vaqti). Zarur ma’lumotlarni bilgan holda soatlik, kunlik, oylik va yillik unumdorlikni hisoblash mumkin32.

    Ichki yo’nalishlarda turistik sayohatlarni tashkil etish quyidagi tartibda amalga oshiriladi. Agar turistik kompaniyaning avtobusi yoki umuman shaxsiy transport vositalari bo’lmasa, ular avtotransport korxonalari bilan shartnoma tuzadilar. SHartnomada ijaraga beruvchi va ijarachining majburiyatlari; transportdan foydalanish predmeti; ijara muddati, ijara to’lovi tizimi (vaqtbay, unumdorlik km. uchun kelishilgan va b.); o’zaro hisob-kitob tartibi; haydovchi va ekskursavod yoki shu bilan o’zaro munosabati; shartnomani amalga oshirishda tomonlarning javobgarligi; shu jumladan fors-major shartlari va h.klar (ko’zda tutiladi) belgilab qo’yiladi. Yo’nalish pasporti yoki transport, turistik yo’nalishning kartochkasi yuqoridagi shartnomaning ajralmas muhim qismi hisoblanadi.

    Uzoq muddatli sayohatlar uchun yumshoq o’rindiqli, boshqariladigan kreslali, past shovqin va vibratsiya darajasi, iloji boricha ekonomik toza yoqilg’i va h.klarga ega bo’lgan yuqori komfortabelli avtobuslardan foydalanish kerak, shuningdek yana garderob, hojatxona, bar, xolodilnik, oshxona va h.klarga ega bo’lishi kerak. Avtobus mikro iqlimiga talablar Davlat Standarti, sanitariya-gigienik normalar va xalqaro standartlarga muvofiq qo’yiladi. Infratovush darajasi samoning istalgan nuqtasida 96 db dan oshmasligi lozim. Avtobus o’rindiqlari orasidagi masofa 80-85 sm bo’lishi lozim.

    Avtobus yon oynalari 2 qavatli, determal qoplamali, tashqi muhit bilan salonning issiqlik almashuvini kamaytiruvchi bo’lishi kerak. Bulardan tashqari avtobus salonlarida individual yorug’lik, chuchuk suvni termos, hojatxona, yuvinish xonasi, garderob va h.klarga esa alohida qism, bir necha monitorli televizor, videomagnitafon, radiotelefon va boshqa aloqa qulayliklari mavjud bo’lishi kerak. Ichki yo’nalishlarda marshrutning uzoqligi, turistlar soni, yo’nalish toifasi, komfort darajasi va h.klarga ko’ra turli avtobuslardan foydalanishadi. 35-40 kishilik turistik guruhlar uchun LAZ, IKARUS, TAM, MERSEDES va boshqa avtobuslarda xizmat ko’rsatiladi.


    Xalqaro yo’nalishlarda transport sayohatlarini

    tashkil qilish xususiyatlari

    Xalqaro turistik sayohatlarni amalga oshirish quyidagilarni o’z ichiga oladi:

    -yo’nalishlar (marshrutlar) doimiy bo’lishi kerak;

    -mavsumiy yo’nalishlar (marshrutlar);

    -bir martalik (buyurtma) yo’nalishlar (marshrutlar);

    -chet elga ketuvchi va chet eldan qaytib keluvchi turistlar uchun xizmat ko’rsatuvchi.

    Doimiy yo’nalishlar uchun quyidagi shartlar majburiy hisoblanadi:

    -yo’nalishtning aniqligi;

    -harakatlanish jadvali;

    -harakatning muntazamligi;

    -aniq punktlarda to’xtash.

    Doimiy xalqaro yo’nalishlarda harakatlanish davlatlararo 2 tomonlama kelishuv asosida amalga oshiriladi, uchinchi davlat orqali tranzit esa transport bo’yicha yevropa Iqtisodiy Komissiya qo’mitasi ruxsati bilan amalga oshiriladi. 1973 yil 1 martda Jeneva konventsiyasi doirasida «Yo’lovchi va yuklarni avtomobilda olib o’tish shartnomasi to’g’risidagi konventsiya» qabul qilingan.

    Turistik sayohat davomida foydalanilayotgan avtobus haydovchisi yo’lovchilarning birma-bir ismi, sharifi yozilgan ro’yxatga ega bo’lishi lozim.

    Avtomobil transporti vositasida xalqaro tashishni tashkil etishda quyidagi masalalarni hal etish lozim:

    -texnik yordam, remont va texnik xizmat ko’rsatish (yo’lda);

    -bekatlar, yoqilg’i quyish shaxobchasi, dam olish, ovqatlanish, tibbiy xizmat ko’rsatishni tashkil etish;

    -yo’nalish trassasida aloqani tashkil etish va h.k.

    YUkchilik yoki sug’urta kompaniyasi:

    -sug’urta javobgarligi shartnomasi yoki qonunchiligida (nazarda tutilgan) belgilab qo’yilgan miqdorda, yo’lovchining sog’ligiga zarar yetkazganligi uchun;

    -yukka zarar yetishi yoki manzilga yetkazilmaganligi uchun;

    -yukning yo’qolganligi uchun va h.klar bo’yicha javobgarlikni o’z zimmasiga oladi. Jeneva Konventsiyasiga binoan har bir jabrlanuvchi uchun maksimal zararni qoplash summasi 350 ming tilla frankdan oshmasligi kerak.

    Turistik transport sayohatlari xalqaro miqyosda shuningdek, shaxsiy prokatga yoki ijaraga olingan avtomobillarda amalga oshirilishi mumkin. Bunda sayohat mustaqil erkin dastur yoki maqsadli marshrut bo’yicha amalga oshirilishi mumkin. Hayot uchun zarur barcha narsalar kompleksiga ega bo’lgan pritsepli avtomobil vositadagi guruhli turizm «karavan»ing deyiladi. Avtoturistlarga xizmat ko’rsatishda quyidagi vositalar o’z faoliyatini amalga oshiradi.

    rodtel - g’ildirakdagi yo’l oteli (avtopoezd), bu yerda yo’lovchi o’rinlaridan tashqari uxlash uchun joylar, shuningdek oshxona mavjud;

    kemping - avtoturistlar uchun lager, bu tunash yoki ozgina dam olish uchun xizmat qiladi;

    motel - bu (yo’lovchi) turist (va uning avtomobili)ning (ma’lum) uzoq muddat istiqomat qilishi uchun mo’ljallangan mehmonxona.

    Motelda turistlar uchun quyidagi sharoitlar yaratilgan bo’lishi kerak: barcha qulayliklarga ega bekat, texnik xizmat ko’rsatish shoxabchasi, avtomobilning remonti va yoqilg’i quyish shaxobchasi va h.k. Xalqaro turistik marshrutlarda yuqori sifatli va yuqori ekologik xarakterli MERSEDES, RENO, VOLVO, SETRA, MAN, DAF kabi chet el avtobuslaridan foydalanish maqsadga muvofiq. Bu avtobuslar xalqaro standartlarga to’liq javob bera oladi.


    Xulosa

    Turizm odamlarni ham davlat hududida, ham davlatdan tashqarida bir joydan boshqa joyga kuchirilishini nazarda tutadi. Bir qator yevropa mamlakatlari qonunlari (masalan, Frantsiya va Italiya) transport xizmatlarini joylashtirish bilan birga sayohatchilarga xizmat ko’rsatishning eng muhim shakllaridan yeb xisoblaydi. Turizm statistika doirasida transport sayohatchi o’zining turar joyidan boadigan joyiga safar uchun foydalanadigan vosita deb xisoblanadi. Lekin ko’pgina transport korxona va kompaniyalari nafaqat sayyohlarni balki oddiy yo’lovchilarni, turizmga aloqasi bo’lmagan pochta va yuklarni ham tashiydilar. SHuning uchun turizmning mavsumiy xarakterga ega ekanligi transport kompaniyalariga jiddiy muammo tugdiradi.

    Turistlarni tashishda asosiy vositalardan biri bo’lgan transport vositalari muhim rol o’ynaydi. CHunki transport tizimi qanchalik yaxshi yo’lga qo’yilgan bo’lsa turistlarning dam olishlari va Sayyohat qilishlari shunchalik qulay bo’ladi. Hozirda Respublikamiz turizmida ham zamonaviy transportlardan keng foydalanilmoqda. O’zbekistondagi turistik korxonalarda qulay va komfort avtodor va mikroavtodorlardan keng foydalanilmoqda. Bir davlatdan ikkinchi davlatga borishlari uchun charter reyslar ochilgan. Faqat viloyatlardagi turistik korxonalarda ham turistik vositalar yaxshi yo’lga qo’yilsa turistlarning ushbu shaharlarni ziyorat qilishlariga keng imkoniyat yaratiladi.

    Mavzuning asosiy mohiyati talabalarga turistlarga sayohat (ekskursiya) tashkil qilish, ekskursiyaning turizmga bog’liqligi, turistlarning ekskursiyadan maqsadini o’rgatadi.


    Tayanch so’zlar: temir yo’l transporti, dengiz transporti, avtomobil transporti, havo yo’li transporti, quruklik transporti, sayohat, ijara, reyslar, gid, harakat
    Savollar:

    1. Turizmda transport sayohati nima?

    2. «Yo’lovchi va yuklarni avtomobilda olib o’tish shartnomasi to’g’risidagi konventsiya» qachon va qaerda qabul qilingan?

    3. Transport sayohatlarining tavsiflanishi?

    4. Turizmda keng tarqalgan transport turlari?

    5. Turistik aviatsiya sayohatlari qanday amalga oshiriladi?

    6. Xalqaro turistik yo’nalishlarni amalga oshirishda qaysi avtobus turlaridan keng foydalaniladi?

    7. Turistlarni temir yo’l transporti vositasida sayohat qildirishning afzalliklari nima?

    8. Turistik rodtel nima?

    9. Turistik maqsadda havo yo’llari orqali amalga oshiriladigan Sayyohatlar qanday xususiyatlarni tashiydi?

    10. Doimiy yo’nalishlar uchun qanday shartlar majburiy hisoblanadi?

    Foydalanilgan adabiyotlar

    1. Балабанов И.Т.,Балабанов А.И. “Экономика туризма”, Учебное пособие, Москва,2003 г

    2. Индустрия туризма: Менежмент организации. Жукова М.А. 2004 г

    3. Александров А.Ю. Международный туризм. Уч.пособие для вузов.- М.: Аспект Пресс, 2004.

    4. Введиние в туризм. Учебник 6-е изд перераб. И доп. Биржаков М.Б. 2004. год.

    5. География международного туризма: Страну СНГ и Балтики. Учеб пособе Гайдукевич Л.М Хомич С.А., Аношко Я.И. 2004.

    6. География туризм. Романов А.А. Саакянц Р.Г. Романов А.А. 2003 г.

    7. Лицензирование и сертификацие в туризме. Учебное пособие Дехтяр Г.М.: Финансы и статистика, 2003 г.

    8. Реклама в туризме Учебное пособие Дурович А.П. 2003 г.

    9. Вопросы финансового обеспечения иностранного туризма, организация расчетов и бухгалтерского учета. М.Инс. туризма, 2003.

    10. «Туризм как экономический приоритет» (Серия «Экономика современной России»). Проуорзин Л.Ю. 2004 г

    11. В.Г.Гуляев. «Правовое регулирование туристической деятелности». 2003.

    12. Александров А.Ю. Международный туризм. Уч.пособие для вузов.- М.: Аспект Пресс, 2004.

    13. Борисов К.Г. Международный туризм и право. Уч. пособие. М.: Издателство “НИМП”, 1999,

    14. География международного туризма: Страну СНГ и Балтики. Учеб пособе Гайдукевич Л.М Хомич С.А., Аношко Я.И. 2004.

    15. География туризм. Романов А.А. Саакянц Р.Г. Романов А.А. 2003 г.

    16. Менеджмент в социално-културном сервисе и туризме. Учебник Зайцева Н.А. 2003 г.

    17. Организация туризма Учебное пособия под ред. Н.И. Кабушкин, А.П.Дуровича.- Мн. Новое знания, 2003.

    18. Прикладной туроперейтинг. Учебное пособие Ушаков Д.С. 2004 г.19. Internet saytlari.

    www.bashexpo.ru – выставки, конференции

    www.world-tourism.org – Всемирная туристическая организация

    www.wttc.org – Всемирный Совет по путишествиям и туризму

    www.e-tours.ru – деловые туры, выставки, конференции

    www.peugeotufa.ru – цены услуг

    www.travel-library.com – Электронная бибилиотека путишествий


    7-MAVZU. TURIZMDA MARKETING FAOLIYATI
    7.1. Turizmda marketing xususiyatlari

    7.2. Turizmda marketing va marketing faoliyatlarining boshlanishi

    7.3. Mehmonxona xo’jaliklari marketingi

    7.4. Turistik xizmatlar bozorini tadqiq qilishda oldinga qo’yiladigan vazifalar

    7.5. O’zbekiston turizmida xususiy sektorlarning roli
    7.1. Turizmda marketing xususiyatlari
    Turizm sanoatining yuqori darajada raqobatbardosh bo’lishini hisobga olgan holda, yaxshi marketing muvaffaqiyatning asosi ekanligini qayd qilish kerak. Turizm maskanlari turistlarni marketing xizmatisiz o’ziga jalb qila olmaydi. Hukumat tomonidan ilk bosqichda moliya bilan ta’minlanmay turib, turizm maskani «jahon turistik supermarketi peshtaxtalaridan o’rin ololmaydi». SHuning uchun marketing masalalarida hukumatlar o’z mamlakatini reklama qilish maqsadida Turizm Vazirliklari yoki Milliy turizm tashkilotlarini fondlar bilan ta’minlab, ular orqali faoliyat yuritadilar. Mamlakatda turizm marketingi - bu xususiy sektor uchun xarajatlar nuqtai-nazaridan ham, amalga oshirish nuqtai-nazaridan ham juda katta vazifadir. Xususiy sektor asosan mehmonxonalar, mehmon uylari, transport operatorlari, restoranlar va boshqalar bilan bog’langanligi bilan xarakterlanadi. Hozirgi paytda amalda shunday vaziyat yuzaga keldiki, ko’pchilik mamlakatlarda xususiy tarmoq asosan hukumat tomonidan moliya bilan ta’minlanadigan davlat marketingi byudjetiga moliyaviy to’lovlarni amalga oshiradi. Moliyaviy to’lovlar turizm maskanining holatiga qarab 20-30foiz oralig’ida o’zgarib turadi, Masalan: Buyuk Britaniyada xususiy tarmoq to’lovlari 50foiz, Gollandiyada 50foiz va Irlandiyada 20foiz ni tashkil etadi. Bu turizm maskanlari mavqeining tiklanishiga yanada ko’proq imkoniyat beradi.

    Turizm marketingida industriya korxonalaridagi marketingiga o’xshashiga qarab o’ziga erkin ba’zi xususiyatlari bordir. Turizm marketingini, boshqa industriya mahsulotlarining bozorlanishidan ajratgan xususiyatlari quyidagicha izohlanadi33:

    1. Turizm industriyasida xizmat bozorlanadi va xizmatlarning material xususiyati yo’qdir. Xolbuki industriya mahsulotlari ideal o’lchaniladigan yoki deyiladigan moddalardir.

    2. Imkonli iste’mol mahsulot va xizmatlaridan farqli bo’laroq 2 xil tartibda bozorlanadi.

    a) Rasmiy turistik tashkilotlar tomonidan qilingan va to’g’ridan sotish maqsadi bo’lmagan marketing.

    b) Korxonalar tomonidan qilingan va o’z mahsulotlarining sotilishlarini maqsadlagan marketing.



    1. Turizm marketingida, industriya marketingiga qaraganda atrof va quyi qism muammolari e’tiborga olinadi. Dengiz, qum, quyosh, tabiiy go’zalliklarning mavjudligi va boyligi marketingni ta’sirlaydi.

    2. Turizm marketingida iste’molchi xizmatga ega bo’lish uchun ishlab chiqarish joyiga ketadi, industriya marketingida esa, mahsulotlar ishlab chiqaruvchidan iste’molchiga olib kelinadi va yetkaziladi.

    3. Turizm merketingida, ishlab chiqarish va iste’mol bir xil vaqtda ro’y beradi. Xizmatlar oldin sotib tugatiladi, holbuki industriya marketingida ishlab chiqarilgan mahsulotlar sotishga taqdim etiladi.

    4. Turistik korxonalar mavsumiy ishlaydilar. Turistik xizmatlar chidamli va uzoq muddatli foydalaniladigan xizmatlar emasdir.

    5. Turizm industriyasida marka nizomiga bog’liqlik kamdir. Turizm bozorida haqiqiy mahsulot, tortuvchanlik yuqori bo’lgan bir mintaqa yoki madaniy markazdir.

    6. Turistik xizmatlari uchun yaralgan talab kunlik, haftalik, oylik va yillik bo’lib juda farqlilik ko’rsatuvi bir talabdir. Talab elastikdir.

    7. Turizm marketingining asosiy maqsadi iste’molchini mamnun etishdir. Industriya marketingida maqsad, bir mahsulotning iste’molchiga foyda keltirishidir.

    8. Turistik mahsulotlar, asosan xaridorga xizmat shaklida ko’rsatiladi. Turistik mahsulot sof bir xizmat mahsulotdir, faqat qo’llanilishi bilan farq qiladi.

    9. Turistik mahsulotlar aralash mahsulotlardir.

    10. Turistik mahsulotlar yig’ilmaydi. SHu sababli turizm marketingi tavakkaldir.

    11. Turistik mahsulotlar bir biridan farqli bo’lganligi uchun standartlashtirish imkoni yo’qdir.

    12. Turistik mahsulotlar tugallanuvchi mahsulotlardir.

    13. Turistik mahsulotlar aralash mahsulot bo’lganliklari uchun xizmatlar farqli muassasalar tomonidan ko’rsatilganidan nazorat funktsiyasi juda qiyin yuzaga keladi.

    14. Turizm marketingi sanoat marketingiga qaraganda juda tavakkaldir. Biror restoran yoki mehmonxona xizmatlari sotilmasa bularni boshqa bir joyga tashish imkoni yo’qdir.

    15. Bir xizmatning sotib olinishi va qo’llanilishi iste’molchi va ishlab chiqaruvchi o’rtasida to’g’ri munosabatni keraktiradi. Bu munosabatda quyidagi natijalar paydo bo’ladi.

    a) Bu munosabatning yuzaga kelgani vaziyat juda ahamiyatlidir. Biror mehmonxonaning koridori, biror restoranning ichi kutilgan xizmatning natijasining olinishini ro’yobga chiqarmoqtadir.

    b) Munosabatlarda yuqori bir personalizatsion ko’riladi. Mashhur bir katta mehmonxonaning yoki restoranning mijozi u yerda ismi bilan chaqirilishidan yoki xotirlanishidan katta bir sevinch his etadi. Aksi bo’lsa mushtariy boshqa bu yerga kelmasligi mumkin.


    7.2. Turizmda marketing va marketing faoliyatlarining boshlanishi
    Turizm marketingi, milliy turizm tashkilotlari yoki turizm muassasalarining, milliy va xalqaro tartibda turistlarning ehtiyojlarini (optimize) his etishga qarab tizimli va birlikli harakatlardan tashkil topmoqda. Insonlarning bo’sh vaqtlarini qadrlash mAqsadida ish, oila, konferentsiya maqsadlarida bir mintaqada, o’lkada yoki mamlakatlar orasida sayohat etish hohishi va ehtiyoji turistik korxonalarning tashkil topishiga sabab bo’lgandir. Bu korxonalar, iste’molchi bo’lgan turist guruhlarini eng uyg’un yerlarda, eng yaxshi sharoitlarda sayohat qildirish maqsadida bir qancha uslublar va texnikalar yaratmoqtadirlar. Boshqa bir turizm marketingi ta’rifi quyidagicha izohlanadi:

    «Turistik mahsulot va xizmatlarning to’g’ridan yoki turizm vositalari yordamida mahalliy, mintaqaviy, milliy va xalqaro rejada, ishlab chiqaruvchidan keyin iste’molchi bo’lgan turistga oqimi va yangi turistik iste’mol ehtiyojlari va takliflarining yaratilishi bilan bog’liq faoliyatlarning yig’indisidir». Bunga ko’ra:

    1. Turizm marketingi, turistik ehtiyojlarini qarshilaydigan mahsulot va xizmatlarning turistga taqdim etilishi va sotilishi bilan bog’liq harakatlardir. Mehmonxonalarning maqsadi foyda olish bilan birga xaridorlarning ehtiyojlarini qarshilash va ularni mamnun etishdir. Marketing uzluksiz davom etuvchi bir jarayondir.

    2. Turistik mahsulot va xizmatlar turistga to’g’ridan to’g’ri ishlab chiqaruvchi turistik korxonalar tomonidan yoki vositachi firmalar, sayohat byurolari yoki turoperatorlar tomonidan sotila olinadi.

    3. Turizm marketingida turistlarning yangi ehtiyojlarining davomli izlanishi va o’rganilishi keraklidir. Sayyohning ehtiyojlari birinchi rejada tutiladi.

    Boshqa bir mahsulot yoki xizmatlarga ko’ra turizmning ahamiyatli xususiyatlar tashishi, marketingning bu sohada qo’llanishini juda kerakli holga keltirgandir. Turizm mahsuloti, boshqa tovar va xizmatlardan farqli bo’laroq boshqa muassasalarga qaraganda tugallanuvchi bir aralash mahsulot xususiyatiga egadir. Turistik mahsulotga qarshi bo’lgan turistik talab ham ijtimoiy va siyosiy o’zgarishlarga qarshi e’tiborli bo’lib katta bir elastiklik ko’rsatadi. Turizm taklifining tashinilmaydigan (mehmonxona) xususiyatda bo’lishi, turistik xizmatlarning joyida tugatilishi natijasini tug’dirmoqtadir. Turizm mavsumi oxirida mehmonxona, tayyoragox va boshqa ba’zi vositalarni boshqa bir mintaqaga tashish imkoni yo’qdir. Turizm marketingiga bog’liq harakatlarning maqsadlarini asosiy marketing maqsadlariga mos qilib 3 ta guruhda jamlash mumkindir:

    a) Mavjud bozorni saqlash, boshqa bir ifoda bilan korxonaga yoki mamlakatga yo’naltirilgan turizm talabini eng kamida bir xil darajada to’tish.

    B) Bozordagi potentsial talabni harakatchan talab shakliga aylantirish, ya’ni turizmga qatnashadigan imkoniyatlarga ega bo’lgan, faqat buni haligacha ro’yobga chiqarolmagan tashkilotlarni turizmga jalb qilish.

    V) YAngi bozorlar yaratish, oldindan bilinmagan, o’rganilmagan yoki keraklicha qiymatlantirilmagan bozorlarga kirish, boshqa korxonalarga yoki mamlakatlarga yo’naltirilgan turistik talabni jalb qilib turistik mahsulotlarni sotish sohasini kengaytirishdir.


    Turizm industriyasida marketing faoliyatlari XIX asr oxirlarida, tunash va sayohat byurolari bilan birgalikda Angliya va keyinchalik yevropa qit’asida amalda qo’llanila boshlagan. Turizm marketingining tizimli (tizimtik) bir shaklda inobatga olinishi va o’rganilishi 1950 yillarda yevropada amalda qo’llanilgan. Ikkinchi dunyo urushigacha lyuks bir iste’mol soha bo’lgan turizm tarmog’i, urushdan keyin yevropadagi sanoatlashuv harakati bilan birga rivojlanishga va tarqalishga boshlagan. Iste’molchilarning sotib olish imkoniyatlari ortgan va turizm tarmog’i xalqaro bir xususiyat qozonib talab va taklif muvozanati buzilishni boshlagan. 1936 yildan e’tiboran yevropada pullik ruxsat haqining berilishi bilan ishchilar, mutaxassislar ta’tilga chiqib turizm harakatlariga qatnashganlar. Tunash muassasalarida o’zgarish ortgan, yangi tunash tarmoqlari yuzaga kelgan.

    Sayyohat qilgan insonlar soni har yili tez sur’atlarda ortib borgan. Ta’tilga chiqish nisbati yevropada jami aholining 60foiz ini tashkil qilgan. Dunyoda Sayyohat qilgan kishilar soni 1970 yilda 168 mln kishi ekan. 1989 yilda bu hisob 420 mln kishi, 2004 yilda esa bu raham 680 mln kishiga yetgan. Sayohat qilgan insonlar turizm tarmog’iga qatnashib 1989 yilda 230 mlrd dollar miqdorida turizmga sarf qilgan bo’lsalar, 2004 yilda bu ko’rsatkich 475 mlrd dollar bo’lgan. Makro darajada davlatlar, mikro darajada turistik korxonalar iste’molga tayanib turizmdan ma’lum bir miqdorda talabni oshirish uchun turizm marketingi tizimlarini rivojlantirishga e’tibor qaratganlar. Xususan 1970 yillardan keyin talabni jonlantirish uchun turizm marketingi tadqiqotlariga e’tibor berilgan34. Marketing, mahsulotning bozorda iste’molchi bilan qarshilashishi va bir birlari bilan tenglashishidir degan edik. Turizm marketingini ham turistik xizmat yoki mahsulot bilan turizm bozori shakllantiradi. Turistik xizmat ko’rsatuvchi muassasalar uch guruhda tavsiflanadi:



    1. Tunash va ovqatlanish tarmoqlari.

    2. Sayohat byurolari va turoperatorlar.

    3. qo’shimcha xizmat ko’rsatuvchi boshqa muassasalar.

    Turizm bozori esa geografik nuqtai nazardan milliy va xalqaro turizm bozori deb ikki qismga ajratiladi. Bozordagi iste’molchilar turist deb ataladi. Turizm marketingida mahsulotga qaraganda xizmatning bozorlanishi asosiy hisoblanadi. Turizmda ishlab chiqarilgan xizmatlar juda turli xil xizmatlarning yig’indisidan tashkil topmoqda.
    Turizm marketingi, milliy turizm tashkilotlari yoki turizm muassasalarining, milliy va xalqaro tartibda turistlarning ehtiyojlarini (optimize) his etishga qarab tizimli va birlikli harakatlardan tashkil topmoqda. Insonlarning bo’sh vaqtlarini qadrlash mAqsadida ish, oila, konferentsiya maqsadlarida bir mintaqada, o’lkada yoki mamlakatlar orasida sayohat etish hohishi va ehtiyoji turistik korxonalarning tashkil topishiga sabab bo’lgandir. Bu korxonalar, iste’molchi bo’lgan turist guruhlarini eng uyg’un yerlarda, eng yaxshi sharoitlarda sayohat qildirish maqsadida bir qancha uslublar va texnikalar yaratmoqtadirlar. Boshqa bir turizm marketingi ta’rifi quyidagicha izohlanadi:

    «Turistik mahsulot va xizmatlarning to’g’ridan yoki turizm vositalari yordamida mahalliy, mintaqaviy, milliy va xalqaro rejada, ishlab chiqaruvchidan keyin iste’molchi bo’lgan turistga oqimi va yangi turistik iste’mol ehtiyojlari va takliflarining yaratilishi bilan bog’liq faoliyatlarning yig’indisidir». Bunga ko’ra:

    1. Turizm marketingi, turistik ehtiyojlarini qarshilaydigan mahsulot va xizmatlarning turistga taqdim etilishi va sotilishi bilan bog’liq harakatlardir. Mehmonxonalarning maqsadi foyda olish bilan birga xaridorlarning ehtiyojlarini qarshilash va ularni mamnun etishdir. Marketing uzluksiz davom etuvchi bir jarayondir.

    2. Turistik mahsulot va xizmatlar turistga to’g’ridan to’g’ri ishlab chiqaruvchi turistik korxonalar tomonidan yoki vositachi firmalar, sayohat byurolari yoki turoperatorlar tomonidan sotila olinadi.

    3. Turizm marketingida turistlarning yangi ehtiyojlarining davomli izlanishi va o’rganilishi keraklidir. Sayyohning ehtiyojlari birinchi rejada tutiladi.

    Boshqa bir mahsulot yoki xizmatlarga ko’ra turizmning ahamiyatli xususiyatlar tashishi, marketingning bu sohada qo’llanishini juda kerakli holga keltirgandir. Turizm mahsuloti, boshqa tovar va xizmatlardan farqli bo’laroq boshqa muassasalarga qaraganda tugallanuvchi bir aralash mahsulot xususiyatiga egadir. Turistik mahsulotga qarshi bo’lgan turistik talab ham ijtimoiy va siyosiy o’zgarishlarga qarshi e’tiborli bo’lib katta bir elastiklik ko’rsatadi. Turizm taklifining tashinilmaydigan (mehmonxona) xususiyatda bo’lishi, turistik xizmatlarning joyida tugatilishi natijasini tug’dirmoqtadir. Turizm mavsumi oxirida mehmonxona, tayyoragox va boshqa ba’zi vositalarni boshqa bir mintaqaga tashish imkoni yo’qdir. Turizm marketingiga bog’liq harakatlarning maqsadlarini asosiy marketing maqsadlariga mos qilib 3 ta guruhda jamlash mumkindir:

    a) Mavjud bozorni saqlash, boshqa bir ifoda bilan korxonaga yoki mamlakatga yo’naltirilgan turizm talabini eng kamida bir xil darajada to’tish.

    B) Bozordagi potentsial talabni harakatchan talab shakliga aylantirish, ya’ni turizmga qatnashadigan imkoniyatlarga ega bo’lgan, faqat buni haligacha ro’yobga chiqarolmagan tashkilotlarni turizmga jalb qilish.

    V) YAngi bozorlar yaratish, oldindan bilinmagan, o’rganilmagan yoki keraklicha qiymatlantirilmagan bozorlarga kirish, boshqa korxonalarga yoki mamlakatlarga yo’naltirilgan turistik talabni jalb qilib turistik mahsulotlarni sotish sohasini kengaytirishdir.

    1   2   3   4   5   6   7   8   9   10   11


    Download 1.1 Mb.