• Sobiq sotsialistik mamlakattar Neft 35,5foiz 54,5foiz 36,7foiz i Kmir 10,5foiz
  • 6,1foiz 10,4foiz Lekin ayrim mamlakatlaming yoqilg’i-energetika balansi o’z xususiyatiga ega.
  • Jahonning neft sanoati - hozirgi zamon industriyasining eng muhim tarmog’i bo lib, uning xojalik va harbiy ahamiyati beqiyosdir.
  • Neftning tekshirilgan zaxiralarni ko’p qismi 8 ta yirik neft monopoliyalarining mulki yoki ijaraga olgan hududida joylashgan.
  • gidroenergiya resurslaridan foydalanish birmuncha o’sdi. Shunday qilib, turli




    Download 4.28 Mb.
    Pdf ko'rish
    bet245/365
    Sana15.10.2022
    Hajmi4.28 Mb.
    #27258
    1   ...   241   242   243   244   245   246   247   248   ...   365
    Bog'liq
    Jahon-ijtimoiy-iqtisodiy-geografiyasi-

    gidroenergiya resurslaridan foydalanish birmuncha o’sdi. Shunday qilib, turli 
    yoqilg’i va energiya turlaridan foydalanishda jahon yoqilg’i energetika balansi 
    tarkibida katta o’zgarish bo’ldi.
    9-Jadval
    Dunyoning ayrim mamlakatlari va uyushmalarida 
    energetika balansi (2007-y.)
    AQSh
    GES
    Sobiq sotsialistik 
    mamlakattar
    Neft
    35,5foiz
    54,5foiz
    36,7foiz
    i Kmir
    10,5foiz
    22,8foiz
    35,0foiz
    |
    Tab. gaz
    14.0foiz
    16.6foiz
    17.9foir
    j Gidro va
    atom ener. 40,0foiz
    6,1foiz
    10,4foiz
    Lekin ayrim mamlakatlaming yoqilg’i-energetika balansi o’z xususiyatiga ega. 
    Masalan, Italiyada gldroenergiya katta salmoqqa ega, chunki yoqHg’i juda kam.
    Ruminiyada asosiy yoqilg'i tabiiy gaz va neft, chunki u yoqilg’iga boy.
    Jahonning neft sanoati - hozirgi zamon industriyasining eng muhim 
    tarmog’i bo lib, uning xo'jalik va harbiy ahamiyati beqiyosdir.
    Dunyodagi mavjud aniqlangan neft zaxirasi (1993 yil) 150 mlrd.ga teng. 
    Kapitalistik mamlakatlarning 53 tasida neft qazib olinadi, 84 tasida qayta 
    ishlanadi.
    Neftning tekshirilgan zaxiralarni ko’p qismi 8 ta yirik neft monopoliyalarining 
    mulki yoki ijaraga olgan hududida joylashgan.
    Dunyoda neft zaxiralarining 86 foizi rivojlanib kelayotgan davlatlar hissasiga 
    to’g’ri keladi. Fors qo’ltig’i atrofidagi 5 ta davlatga 90 mlrd.t neft zaxirasi to’g’ri 
    keladi. arbiy davlatlarning ma’lumotiga ко’га sobiq Ittifoqning neft zaxiralari 8-
    10 mlrd. t baholanadi. MDH davlatlari o’rtasida Rossiyaning salmog’i 85 fbizni 
    tashkil etadi.


    S o b iq Ittifoqni n e ft z a x ir a la r i r e s p u b li k a la r b  y ic h a q u y id a g ic h a
    taqsim langan: Q ozog’iston - 9 foiz, O zarbayjon - 2,3 foiz, Turkm aniston - 2 foiz. 
    0 ’zbekiston -1 foizni tashkil etadi.
    Yaqin va 0 ’rta S harq m am lakatlarida 50,0 mlrd. t yoki kapitalistik dunyoning 
    6 6foiznefti to’g ’ri keladi, sh u ju m lad a n : S au d iy aA rab isto n id a4 5 ,8 mlrd. t, Quvayt 
    -1 3 ,7 mlrd. t, Eron - 1 3 ,2 mlrd. t., Iroq - 12,9 mlrd. t, B A A -1 2 ,9 mlrd. t.
    1991-1993 yillarda d unyoda neft qazib olish d arajasi 3-3,1 mlrd. t atrofida 
    b o lg a n , lekin bu k rsatkich ayrim regionlarda o ’zg a rg an . MDH davlatlarida 450 
    mln. t 1992 yilda, 1993 yilda - 400 mln. t. Ayniqsa R o ssiy ad a 390 d a 340 mln. 
    tg a c h a neft qazib olish kam aygan. A Q Shda ham neft qazib olish 1999-yilda 340 
    mln.tga yetgan.
    Ja n u b i- a rb iy O siyo d av latlarid a h am d a N orvegiyada neft q azib olish 
    k paygan. Shuning uchun 4-chi o ’nlikka kiruvchi neft qazib oladigan davlat tarkibi 
    1993-yilda  zgargan. B ularga S audiya Arabistoni (420 mln. t), A QSh, R ossiya, 
    Eron (185 mln. t), M eksika (155 mln.t), Xitoy (145 mln.t), V en esu ela (115 mln. t), 
    Norvegiya (110 mln. t), BAA(110 mln. t) va Nigeriya (95 mln. t) kiradi.
    D unyoda qazib olingan neftning 43 foizi O PEK ga a ’zo davlatlarga tg ri 
    keladi.
    Kapitalistik dunyoda neft qazib olinadigan rayonlar 4 ta, ular hozir kapitalistik 
    dunyoning 95 foiz neftini qazib olm oqda.
    1) 
    Shimoliy Amerika:
    2) 
    Karib dengizi rayoni:
    3) 
    Yaqin va 0 ’rta S harq mamlakatlari;
    4) 
    Shimoliy Afrika m am lakatlari.
    Shimoliy Amerika aso siy neft qazib olinadigan rayonlardan hisoblanadi
    AQSh (dunyoda ikkinchi rinda), 1993-yilda A Q Shda 370 m ln.t.,1990 yilda 
    43 0 mln.t neft qazib olingan. Keyingi uch yil ichida A Q S hda neft qazib olish 
    kam aydi. S h u n in g u ch u n A Q Sh h a r yili V e n e su e la , K an a d a, Yaqin S h a rq
    m am lakatlaridan 100 mln t neft sotiboladi. Shimoliy A m erikada neft qazib olishda
    2-chi rinda M eksika turadi 1993-yilda M eksikada 155 mln t. K an a d ad a 80 
    mln.t. neft qazib olingan. Lekin shuni ham aytish kerakki, Meksika va K anadadagi 
    neftni AQSh monopoliyalari n az o rat qiladi.
    Karib dengizi rayonida neft qazib chiqarishda 1-rinda V en e su ela turadi. 
    (1993 yilda 115 mln.t.neft qazib olingan).
    Yaqin va  r ta S h a rq m a m la k a tla rid a 1993-yilda 81 0 m ln .t neft yoki 
    kapitalistik dunyoning 40 foizdan kproq nefti qazib olingan.
    S hu jum ladan:
    1) Eron - 155 mln. t.
    2) S audiya Arabistoni - 325 mln.t.
    3) Q u v a y t- 6 0 mln t.
    4) Iroq - 100 mln t.
    5) BAA - 1 0 5 mln.t. neft qazib olgan.
    Yaqin va 0 ’rta Sharq m am lakatlarida qazib olingan neftning 80 foizi eksport 
    qilinadi. Eksportning 50 foizi  arbiy Yevropa m amlakatlariga, 25 foizi Yaponiyaga


    to ’g ’ri keladi. Shimoliy Afrika - neft qazib olinadigan en g yosh rayon blib, bu yerda 
    neft sanoati Yaqin va 0 ’rta S harqqa nisbatan tez s u r’atlar bilan rivojlanmoqda.
    1993 yilda um um an Afrika byicha 300 mln.t neft qazib olingan. Asosiy 
    rayonlari: Liviya - 65 mln t, Nigeriya - 90 mln.t, Ja z o ir-3 5 mln.t, Misr - 45 mln t. 
    Yuqorida k rsatilgan neft rayonlari ichida Liviya neft rayonlari geografik jihatdan 
    qulay blib, d en g izd a n atigi 160 km uzoqlikda joylashgan. Shuning uchun ham
    bu m am lakatda neft san o ati tez sur’atlar bilan sib borm oqda.
    J a h o n d a kapitalistik m am lakatlardan keyin sobiq Ittifoq neft qazib olish 
    bo yicha muhim 
    0’rinni egallaydi. Sobiq Ittifoqda 1995 yilda 491 mln. t neft qazib 
    olingan blsa, 1984 yilda 603 mln.t., 1988 yilda 603 mln. t neft qazib olingan. 
    Lekin sobiq Ittifoqning blinib ketishi, neft qazib olinishiga katta ta ’sir krsatdi. 
    1991 yilda jami 503 mln. t neft qazib olingan.
    D unyodagi mavjud 700 dan ortiq neftni qayta ishlash zavodlarini katta qismi 
    yuqori d a ra ja d a taraqqiy etgan,  arbiy Yevropa h am d a rivojlanib kelayotgan 
    davlatlarga tg’ri keladi. Ularning umumiy quvvati 3,6 mlrd. t. S h u n d an AQSh 
    780, G arb iy Yevropa 720, Yaponiya 200, Lotin Amerikasi 300, Yaqin va 0 ’rta 
    S harq 950, Afrika 150 mln t quvvatga ega.
    D unyoda neftni qayta ish lash d a tub  zgarishlar yuz berm oqda. Ayniqsa, 
    keyingi yillarda rivojlanib k elay o tg an d av latlar h u d u d id a katta siljishlar yuz 
    berm oqda. Bu davlatlard a neftni qayta ishlash zavodlarini quvvati keyingi yillarda 
    25 foizdan 40 fo izg ach a kpaydi.
    Bugungi k u n d a 15 ga yaqin neftni q a y ta is h la s h zavodlarining ish lab
    chiqarish quvvati 15 mln. t. S h u n d an 50 foizi S ingapur, Saudiya A rabistoni, 
    V en esu ela h iss a sig a to g ri keladi.
    Eng yirik neftni qayta ishlash zavodlariga e g a (quvvati 30 mln. t blgan) 
    O PEKga qarashli davlatlarda 400 mln.t. neft qayta ishlanishi kerak. Hozirgi vaqtda 
    Saudiya A rabistonida - 30 mln. t, AQ Shda - 3 0 mln. t, Q u v a y td a - 15 mln. t neftni 
    qayta ishlash quvvatiga e g a blgan ulkan zavodlar mavjud.
    Ja h o n bozoriga h ar yili 1,2 mlrd tdan kproq neft va neft m ahsulotlari kirib 
    keladi. Ja h o n bozorini neft eksportning uchdan ikki qismini Yaqin va 0 ’rta S h arq
    davlatlari t a ’minlaydi. B undan tashqari, e k sp o rt qilishda keyingi 10 yil ichida 
    R o s siy a , V e n e s u e la , M eksika, Liviya, N igeriya, Ja z o irn in g sa lm o g 'i  sib 
    bo rm o q d a.
    Keyingi yillarda R o ssiy ad a neft qazib olish sa lm o g ’i kam ayib borayotgan 
    b lsa ham , e k s p o rt sa lm o g i  sib b o rm o q d a. M a sala n : 1992-yili R o s siy a
    hududidan 66 mln. t neft (8,5 mlrd. dollar) eksport qilingan.
    J a h o n n in g g a z s a n o a ti. G az yoqilg’i va kimyo sanoati uchun xom ash y o
    hisoblanadi. Yer yuzasidagi zaxirasi 180-200 trln.mi baholangan. Ko’p hollarda 
    g az a s o s a n neft uchraydigan rayonlarda qazib olinadi.
    G az s a n o a tin in g a h a m iy a ti yoqilg i b a l a n s i d a tu tg a n s a lm o g ’i b ilan 
    belgilanadi. G arbiy yarim sh a rd a gazning yirikzaxiralari AQSh, K anada, Meksika, 
    V enesuela, Argentina, Avstraliyada, Sharqiy yarim sharda e s a Yaqin va 0 ’rta Sharq 
    rayonida, Jazoir, N iderlandiya, Buyuk Britaniya, Norvegiya, Ruminiya, Italiya, 
    G FR da toTplangan.



    Download 4.28 Mb.
    1   ...   241   242   243   244   245   246   247   248   ...   365




    Download 4.28 Mb.
    Pdf ko'rish

    Bosh sahifa
    Aloqalar

        Bosh sahifa



    gidroenergiya resurslaridan foydalanish birmuncha o’sdi. Shunday qilib, turli

    Download 4.28 Mb.
    Pdf ko'rish