• Kristall panjara
  • Kafedrasi tagayev umid rustamovich




    Download 1.22 Mb.
    Pdf ko'rish
    bet6/17
    Sana22.09.2022
    Hajmi1.22 Mb.
    #26236
    1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   17
    Bog'liq
    yarimotkazgich monokristallarning jonaltirilganligi va simmetriyasini aniqlash metodlari

     
    Brillyuen zonasi 
    Brillyuen zonalarini tushuntirish uchun ikki o’lchovli kristal 
    panjarasini ko’rib chiqamiz. Kristall panjara tugunidagi A atomning 
    atrofidagi atomlar bilan birlashtirib chiqamiz. Har bir qo’shni atom bilan 


    12 
    birlashtiruvchi chiziqning o’rtasidan shu chiziqqa tik kesma bilan teng 
    ikkiga bo’lamiz. Hosil bo’lgan shtrixlangan shakl Vigner-Zeyts elementar 
    katagi deb ataladi. Ushbu katakni tekislikda translyasiya vektorlari 
    bo’yicha ko’chirsak, kristall panjara tuzilishini tiklash mumkin, ya`ni 
    Vigner-Zeyts elementar katagi ham elementar katak tanlashning bir 
    usulidir. Endi ushbu kristall panjaraga teskari panjarani tuzamiz va bu 
    panjarada ham yuqoridagi tartibda elementar katak ajratib olamiz. Teskari 
    panjaradagi ushbu katak birinchi Brillyuen zonasi deb ataladi.
    Brillyuen zonasining fizik mohiyati shundan iboratki, Brillyuen 
    zonasi ichida yotuvchi k to’lqin vektoriga ega bo’lgai barcha rentgen 
    nurlari Bregg-Vulf shartiga asosan kristalldan qaytishi mumkin. Hozirgi 
    kunda Brillyuen zonalari kristallografiyada ishlatilmasada, kristallarning 
    zonalar nazariyasida juda muhim ahamiyatga ega. Brillyuen zonasidagi 
    elektronlar o’zining energiyasini va impulsini uzluksiz o’zgartira oladilar. 
    Brillyuen zonasini tark etish uchun elektronlarning energiyasi sakrab 
    o’zgarishi kerak. 
    Kristall panjara 
     
    Kristallarda ularni tashkil qilgan atomlar va boshqa zarralar yuqorida 
    aytganimizdek, muntazam joylashadi. Atomlarning kristallarda bunday 
    joylashishining muhim natijalaridan biri kristall xossalarining turli 
    yo’nalishlarda birday bo’lmasligidir, bu xossa kristallning anizotropiyasi 
    deb ataladi. 
    Atomlar muntazam joylashganda ular turli yo’nalishda turli zichlikda 
    joylashadi. Ushbu holat 2 - rasmdan yaqqol ko’rinib turibdi, bu rasmda 


    13 
    atomlarning muntazam joylashishining mumkin bo’lgan sxemalaridan biri 
    ko’rsatilgan. Bu yerda faqat atomlarning chizma tekisligidan tashqarida 
    ham xuddi shunday joylashishini va fazoviy panjara hosil qilishini ko’z 
    oldimizga keltirishimiz kerak, bu panjaraning tugunlarida atomlar 
    joylashgan bo’ladi. Agar panjaraning tugunlari orqali turli yo’nalishlarda 
    tekisliklar o’tkazsak (bizning rasmda to’g’ri chiziqlar o’tkazilgan), u holda 
    bu tekisliklarda atomlar turli quyuqlikda joylashadi. Kristalda, demak, 
    atomlar turlicha "band" etgan tekisliklar bo’ladi. Kristallning eng xarakterli 
    xossasi - kristallarning anizotropiyasi asosan shu bilan tushuntiriladi. 
    Masalan, 
    kristallar 
    anizotropiyasining 
    namoyon 
    bo’lishi 
    quyidagicha; agar kristall uning o’sishiga hech qanday tashqi kuchlar 
    ta`sir ko’rsatmayotgan sharoitda hosil bo’lsa, bu holda u ayni shu kristall 
    uchun xarakterli bo’lgan qirrali shaklni oladi. Kristall yassi yoqlar bilan 
    chegaralangan bo’lib, bu yoqlar orasidagi burchaklar ham ayni shu 
    kristall uchun o’ziga xos bo’ladi. Bu yoqlar zarralar eng katta zichlikda 
    joylashgan tekisliklarning o’zginasidir, chunki kristallning o’sishida 
    xuddi shu tekisliklarga (boshqalariga emas) ko’pincha yangi atomlar kelib 
    qo’shiladi. Atomlar eng zich band bo’lgan tekisliklarda atomlarning bir-
    biri bilan eng kuchli bog’lanishi ravshan, chunki ularning oralaridagi 
    o’zaro masofalar nisbati kichikdir. 
    Ikkinchi tomondan, 2 - rasmdan ko’rinib turibdiki, atomlar zich 
    joylashgan tekisliklar atomlar kamroq quyuqlikda "band etgan" 
    tekisliklarga qaraganda bir-biridan uzoqroq turadi. Binobarin, atomlar 
    zich joylashgan tekisliklarda bir-biri bilan mustahkam bog’langan, biroq 
    bunday tekisliklar orasidagi o’zaro ta`sir kuchi katta emas va bu 
    tekisliklar bir-biridan oson ajraladi.


    14 
    (010) 

    Download 1.22 Mb.
    1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   17




    Download 1.22 Mb.
    Pdf ko'rish

    Bosh sahifa
    Aloqalar

        Bosh sahifa



    Kafedrasi tagayev umid rustamovich

    Download 1.22 Mb.
    Pdf ko'rish