Asalarilarning xatti- harakati




Download 316.62 Kb.
bet11/13
Sana28.10.2022
Hajmi316.62 Kb.
#28369
1   ...   5   6   7   8   9   10   11   12   13
Bog'liq
KURS ISHI Z
Dif amaliy 2##
Asalarilarning xatti- harakati.
Asalarilarning murakkab xatti-harakatida uning refleks va instinkt kabi asosiy turini farq qilish mumkin.
Refleks (lotincha reflex! — aks etish so’zidan olingan) organizmning tashqi ta’surotlarga javob reaksiyasidir. Shartsiz va shartli reflekslar bor. Shartsiz refleks deb hayvonlarda tashqi sharoit ta’siri natijasida hosil bo’lgan tug’ma, ya’ni tabiiy holga kirgan reflekslarga aytiladi. Masalan, yuqori umurtqali hayvonlarda tizza bo’g’imi refleksi, yorug’lik kamayganda ko’z qorachig’ining kengayishi va aksincha, yorug’lik kuchayganda ko’z qorachig’ining torayishi, yangi tug’ilgan chaqaloqda emish akti va hokazolar shartsiz refleksdir.
Asalarilarda ham shartsiz reflekslarga o’xshash xatti-harakatlar: arixona devoriga urilganda ichidagi arilarning g’uvillashi, tutun bilan dudlanganda asalarilar jig’ildonini tezda asal bilan to’ldirishi; ter hidi va boshqa o’tkir hidlar, mo’ylovlarning iflos bo’lishi, uni tozalash kabi shartsiz reflekslar tabiatda turning saqlanib qolishiga qaratilgan maqsadga muvofiq moslashishdir. Unga o’rgatilmaydi, u evolyutsiyada turning rivojlanishi jarayonida odat tusiga kirib qoladi. Masalan, arixonani tutun qoplaganda asalarilar jig’ildonini asal bilan to’ldirib oladi, chunki tutun xavf-xatardan darak beradi, yangi arixonaga ko’chishda oziq zapasini olib uchish kerak bo’ladi.
Shartli reflekslar shartsiz reflekslar asosida hayvonning nerv sistemasida hosil bo’ladigan vaqtincha aloqadir. Hayvonlar oliy nerv sistemasini ob’ektiv o’rga-nishda asosiy reflekslar va shartli reflekslarni qo’llash usuli to’g’risidagi ta’limotni yaratishda I. P. Pavlov va uning maktabi katta xizmat qilgan.
Bir qator tadqiqotchilar asalarilar oziq, manbai (shartsiz ta’sir etuvchi) bilan uning rangi, oziq bilan uning hidi o’rtasida vaqtincha aloqa o’rnatish kobiliyatiga ega ekanligini aniqlaganlar. Ko’k yoki sariq kvadratdan oziq olishga o‘rgatilgan asalarilar keyinchalik, garchi oziq bo’lmasa ham shu kvadratlarga uchib kelgan. Asalarilar biror hid bilan xushbo’y qilingan sirop bilan oziqlantirilganda, shunday hidli, lekin ichida oziq bo’lmagan kontrol yashikka ham uchib kiradi. Ular nektarni o’simliklar qaysi vaqtda ko’proq ajratishini yaxshi eslab qolishi mumkin ekan. Asalarilarni bir kunning har xil soatlarida oziq manbaiga uchishga o’rgatish mumkinligi tajribada isbotlangan. Buning uchun har galgi oziqlanish vaqtining oraligi 2 soatdan kam bo’lmasligi kerak. Bu hodisalar ham vaqtli aloqalar katego-riyasiga kiradi, bu yerda o’simliklar nektari shartsiz ta’sirlovchi bo’lsa, kunning soatlari shartli ta’sirlovchidir.
Hayotiy tajriba natijasida reaksiyalar ishlab chiqish imkoniyati asalarilar uchun katta ahamiyatga ega, chunki bu ularning tashqi muhit bilan aloqasini mustahkamlaydi, ya’ni oziq manbaisi va uning hidini bilishni, oziq izlab topishini yengillashtiradi. O’simliklar eng ko’p miqdorda nektar ajratadigan soatlarni bilish biologik jihatdan muhimdir, chunki bu kam energiya va oz vaqt sarflab ko’proq nektar yig’ishga imkon beradi. Vaqtincha aloqalar boshqa vaziyatlarda ham muhim ro’l o’ynaydi, chunonchi, taxminiy uchish vaqtida asalarilar uyasining joy-lashishini, uning atrofidagi buyumlarni (har xil narsalarni) va nektarga borib keladigan yo’lni eslab qoladi.
Asalarilarning vaqtincha aloqalar o’rnatish xususiyatlarini bilish amalda katta ahamiyatga ega. Buni quyiidagi misollardan ko’rish mumkin: asalarilarni xushbo’y hidli sharbat bilan oziqlantirib, ularning kerakli o’simliklarga borib kelishini ta’minlash mumkin. Ular qizil sebarga va boshqa ekinlarga ana shu usulda o’rgatilgan («Asalarilarni o’rgatish» ga qarang). Uyalarni asalarilar ajrata biladigan ranglarga bo’yash ular nektar yig’ib qaytib kelishida o’z uyalarini tez topishiga yordam beradi, arizorda (asalari turgan joyda) o’sib turgan daraxtlar, butalar va qo’yilgan buyumlar ham ajratishda ahamiyatga ega.
Instinkt hayvonlar xatti-harakatining murakkab tug’ma formasidir. Instinktiv harakatda avvaldan o’rgatish yoki hayotiy tajriba faqtorlari bo’lmaydi. Instinktiv harakat tabiatda ma’lum bir sharoitda turni saqlab qolishga qaratilgan bo’ladi va u foydalidir; o’zgarib turgan sharoitda esa instinkt salbiy ta’sir etishi ham mumkin.
Asalarilar oilasi biologiyasidan instinktga misollar:
a) qurish instinkti — asalarilarning mumdan murakkab qurilish— in qura olishi; kataklar tashqarisida qolgan yosh asalarilar ham uning ichida hammavaqt bo’lgan asalarilardek turi in qurishini ko’rsatish mumkin; bahorda erkak arilar katagini hech ko’rmagan asalarilar erkak ari kataklarini ko’ra boshlaydi;
b) oziq yig’ish instinkti. Asalarilar nektar hamda gul changini yig’ishga uchib chiqadi. ob-havo qulay kelgan vaqtda ular ko’p miqdorda oziq tayyorlaydi. Uning miqdori nektar yo’q vaqtidagi ehtiyojidan ko’p bo’ladi. Ortiqcha oziq zapasi yig’ishi uchun ayrim hollarda shuncha energiya sarflanadiki, buning natijasida asalarilarning ko’pchiligi nobud bo’ladi. Albatta, bunday harakatlar oqilona va ongli emas. Asalarilarning oziq yig’ish instinkti bilan nektardan asal ishlab chiqarish instinktining xususiyatlari insonga ulardan xo’jalik maqsadlarida foydalanish imkoniyatini bergan muhim biologik xususiyatlaridan biridir;
v) yangi ona ari tarbiyalash instinkti. Qari ona ari biror sababga ko’ra nobud bo’lgan vaqtda asalarilar yosh lichinkalardan yangi ona ari tarbiyalaydi. Asalari oilasining bunday moslanishi turni saqlab qolish nuqtai nazaridan foydali ko’rinadi va bir qarashda ongli harakatdek tuyuladi. Lekin asalarilarning ko’pincha urug’lanmagan tuxumdan ona ari tarbiyalashga harakat qilishini hisobga olsak, bu harakat formalari instinktiv, ongsiz ekanligi aniq bo’ladi.
Ko’p vaqtgacha ona ari bo’lmagan oilada ham shunga o’xshash hodisa kuzatiladi: ishchi arilar urug’lanmagan tuxum qo’yadi, ulardan keyinchalik erkak ari rivojlanadi. Bunday oila halokatga duchor bo’lishi muqarrar bo’lsa-da, asalarilar avlod saqlash niyatida bu lichinkalarni boqadi;

Download 316.62 Kb.
1   ...   5   6   7   8   9   10   11   12   13




Download 316.62 Kb.

Bosh sahifa
Aloqalar

    Bosh sahifa



Asalarilarning xatti- harakati

Download 316.62 Kb.