• 4-rasm Xulosa
  • g) ko’payish instinkti ikki shaklda namoyon bo’ladi: 1




    Download 316.62 Kb.
    bet12/13
    Sana28.10.2022
    Hajmi316.62 Kb.
    #28369
    1   ...   5   6   7   8   9   10   11   12   13
    Bog'liq
    KURS ISHI Z

    g) ko’payish instinkti ikki shaklda namoyon bo’ladi:
    1. Ona ari erkak ari bilan juftlashgandan keyin urug’lanmagan va urug’langan tuxum qo’yadi birinchi xil tuxumdan erkak ari, ikkinchi xilidan ona va ishchi arilar rivojlanadi;
    2. Asalarilarning ikkinchi xil ko’payish usuli yangi oila (roy) hosil qilishdir. Bunda qari ona ari bir to’p asalarilar bilan oiladan ajralib chiqadi (birinchi roy), bu kichik oila eski uyaning bir chetiga yopishib oladi, u olib tashlanmasa (royni qirib tashlash kerak), biroz vaqtdan keyin o’zi boshqa joyga uchib ketadi. Tabiiy sharoitda yangi oilaga ajralish asalarilarning bo’shliqda maqsadga muvofiq ho-latda o’rnashib olishiga qaratilgan moslanishidir. Asalarilar oilasining individlari yakka holda yangi to’p yasashga qobiliyatsiz. Ayrim vaqtlarda o’simliklardan yig’adigan nektar va gul changi yetarli bo’lmaganda oilaga ajralish instinkti maqsadga muvofiq bo’lmay qoladi. Yosh ona ari oilasi oziq zapaslari yetishmasligidan nobud bo’lishi mumkin. Ba’zan ona oila o’zidan ko’plab yangi oila ajratadiki, oqibatda na ona ari oilasi va na yangi oila o’zini oziq zapasi bilan ta’minlay olmaydi va shu boisdan ko’pi nobud bo’ladi. Keltirilgan misollar instinktning maqsadga muvofiqligi nisbiy harakterda ekanligini tasdiqlaydi.
    Asalarilar «o’yini» chang va nektar yig’uvchi asalarilarning arixonaga qaytib kelgandan keyingi maxsus harakatlari bo’lib, bu holni ham ular xatti-harakatining instinktiv formasi deb qarash kerak. Ikki xil o’yinni: aylanma va liqillama o’yinni farq qilish mumkin. Asalari olib kelgan yukini boshqa asalariga topshirgandan keyin har tomonlama aylanma harakat qilib yura boshlaydi. O’yin asalarilar zich joylashgan joyda bo’lganligi uchun bu harakatlar uyadagi arilarni qo’zg’atadi. Unga yaqin joydagi asalarilar ham shu o’yinga tusha boshlaydi va mo’ylovi bilan o’yinchi asalarining qorniga tegishga harakat qiladi. Bu uyin bir necha sekunddan bir minutgacha davom etadi. O’yinchi asalari bu o’yinni uyaning boshqa joyida ham davom ettirishi mumkin. Keyin u uyadan uchib chiqib ketadi.
    Aylanma o’yindan tashqari asalari liqillama o’yinga ham tushadi. Bunday vaqtda u inlar orasida yarim doira yo’l hosil qilib yuguradi, orqaga qaytishda oldingi joyiga to’g’ri chiziq bo’yicha boradi. Asalarilar o’yini signalizatsiyaning o’ziga xos formasidir. Nektar va chang topgan asalari uyaga qaytib kelganda bu signal yordamida u yerdagi arilarga oziq manbai borligini xabar qiladi. O’yin uyadagi asalarilarni hayajonlantiradi, nektar yig’ilgan o’simlik gulining hidi esa «safarbar» etilgan asalarilarga oziq manbaini tez topishga yordam beradi. Yaqin vaqtlargacha aylanma o’yin nektar yig’ishga, liqillama o’yin chang yig’ishga undaydigan signal deb hisoblangan. Ammo o’tkazilgan tajribalar natijasida o’yinlarning biologik ahamiyati to’g’risida yangi ma’lumotlar olindi. Bu ikkala shakldagi o’yin ham nektar va chang yig’ishga signal bo’ladi. Faqat oziq manbaining uzoq,yaqinligiga qarab ikki xil o’yin bajariladi. Oziq manbai yaqin masofada (50— 100 m) bo’lgan taqdirda ular birinchi xil o’yinga, uzoq, masofada bo’lganda esa ikkinchi xil o’yinga tushadi. Bundan tapshqari, liqillama o’yinda oziq manbai joylashgan tomon ham ifodalanadi, agar oziq, manbai quyoshga qaragan tomonda bo’lsa, asalari in bo’ylab yuqoriga tomon harakatlanib o’ynaydi, agar oziq manbai quyoshga qarama-qarshi tomonda bo’lsa, ari in bo’ylab pastga qarab harakat qilib tushadi. Oziq manbai quyoshning o’ng tomonida bo’lsa, o’yin harakati ham ungga qiyalab bo’ladi. Chap tomonga qiyalab to’g’ri harakat qilinsa, oziq, manbai quyoshning chap tomonida ekanligi to’grisida signal berilgan bo’ladi. O’yin vaqtida hosil qilingan qiyalik burchagi ikkala holatda quyosh nuri yo’nalishi o’rtasidagi burchakka teng. Demak, signal berish asalarilarda murakkab xarakterda bo’lib, ularning hammasi yana tekshirish va aniqlashni talab qiladi.
    Asalarilarni sun’iy oziqlantirish ustida olib borilgan tajribalar shuni ko’rsatadiki, ular qand sharbatini qiyinlik bilan so’rib oladi (masalan, namlangan filtr qog’ozdan) va bunday arilar uyaga qaytib kelganda o’yinga tushmaydi. Bu oziqqa o’rgangan asalarilar guruhi kelib tursa ham yangi asalarilar uchib kelmaydi. Tabiatda asalarilarning bunday harakatlari ma’lum ma’noga ega: boy oziq manbaini topgan asalarilar yukini uyaga olib kelib, o’yinga tushib boshqa oila a’zolarini oziq tashishga undaydi. Bular ham o’z navbatida shu jarayonni takrorlaydi. Nektar manbai tugagach, uni yig’uvchi asalarilar o’yinga tushmaydi va yangi guruh asalarilarni shu manbaga jalb etish to’xtaydi. Shunday qilib, muayyan vaqtda tabiatda bo’lgan nektar bilan bu o’simliklarga kelib qo’nadigan asalarilar soni o’rtasida ba’zi muvofiklik saqlanadi.
    Yuqorida keltirilgan misollar bilan asalarilar instinkti turlari tugallanmaydi, lekin bu misollar asalari oilasining instinktiv harakat formalarining xususiyatlarini yaxshi namoyish qiladi.
    Ch. Darvin «Turlarning kelib chiqishi» (Происхождение видов) nomli ishida murakkab instinktlar tabiiy tanlanish yo’li bilan oddiyroq harakat formalaridan rivojlanganligini ta’kidlaydi. Hasharotlar instinktining evolyutsiyasi ularning o’zgaruvchanligi va murakkablashgan yangi harakat formalarining naslga berilishi asosida borgan. Qo’lga o’rgatilgan hayvonlarda tabiiy instinktlarning yo’qolib ketishini Darvin misol qilib keltiradi. Uy hayvonlarining yovvoyi ajdodlarida ba’zi bir instinktlarning yo’qolib ketishi va qo’lga o’rgatilganlarida yangi instinktlar paydo bo’lishini Darvin odat va tanlash bilan bog’laydi.
    Asalarilar instinkti juda o’zgaruvchanligi bilan farq qiladi (yangi oilaga ajraluvchi va yangi oilaga ajralmaydigan, ishchan va kam harakat, mumni ko’p ajratadigan, kam ajratadigan va sust qarshilik ko’rsatadigan va hakazo). Bu sun’iy tanlash uchun asos yaratadi.
    Instinktlarning harakterli belgilarini qisqacha ta’kidlab o’tamiz: instinkt harakatning murakkab formasidir,. ular ota-onadan naslga beriladi.. Instinktda o’rgatish yoki hayot mobaynida tajriba qilish elementi yo’q. Ma’lum bir sharoitda instinkt maqsadga muvofiq bo’lsa, sharoitning o’zgarishi bilan u asalari oilasiga zarar keltirishi mumkin. Tabiiy sharoitda asalarilarning yuqorida qayd qilingan harakat formalari bir-biri bilan mustahkam bog’langan. Masalan, asalarilar instinkt tufayli nektar yig’ishga uchib boradi, bu instinkt hosil bo’lishi uchun esa ular oziq manbaining rangi, hidiga vaqtincha aloqalar ishlab chiqish, atrofdagi muhitga yo’naltirish hamda o’z uyasidan nektarli o’simliklargacha va qaytish yo’lini eslab qolish qobiliyatidan foydalanadi. (4-rasm).
    4-rasm


    Xulosa
    Mamlakatimiz iqtisodiyotining shakllanishi, rivojlanishi va yanada rivojlanishi va yanada takomillashuvida tabiiy resurslarning o’rni beqiyos. Ayniqsa, asalarilar nektar to’plash bilan birgalikda qishloq xo’jalik ekinlarining hosildorligini oshirishda ham samarali ta’sir ko’rsatadi. Ular yordamida gullari changlangan ekinlar hosildorligi sezilarli tarzda oshadi. Asalarilar yordamida changlangan paxta hosildorligi 20%gacha ko’payadi. Shuningdek, paxta chanog’I 8-12 kun erta ochiladi va tolasining mustahkamligi ortadi.Barglar hosildorligining esa 50%gacha oshishi kuzatiladi.Hayvonot dunyosidagi har bir tur hayvonning o’rni beqiyosdir. Shu jumladan asalarilarning ham. Asalarilarni o’rganish bilan birga ularning tarqalishi, yashash tarzi, oziqlanishi, tabiatdagi, inson va o’simlik hayotidagi ahamiyati haqida ham ma’lumotlarga ega bo’ldik.
    Umumiy xulosa qilib shuni aytish kerakki, tabiatdagi har bir hasharot turi ahamiyatsiz emas. Shu bilan birga biz o’rganib chiqqan asalarilarning ham.


    Download 316.62 Kb.
    1   ...   5   6   7   8   9   10   11   12   13




    Download 316.62 Kb.

    Bosh sahifa
    Aloqalar

        Bosh sahifa



    g) ko’payish instinkti ikki shaklda namoyon bo’ladi: 1

    Download 316.62 Kb.