• «Kompyuter tarmoqlari» fanidan N U K U S -2014
  • ARPANET
  • Kompyuter tarmoq. P. Qalxanov




    Download 1.32 Mb.
    Pdf ko'rish
    bet1/40
    Sana18.08.2022
    Hajmi1.32 Mb.
    #25261
      1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   40
    Bog'liq
    kompyuter tarmoqlari
    GERMANIYA, informatika xonasiga logo rasmlar1, FDfjgXNP0dZqUhF2hggYhAFKG2zGTHOj0ORNgzxl, Metodbirlashma, N.Uluqberdiyev Elektron jadvallar mavzusini o\'qitish uslubiyoti


    O`ZBEKISTAN RESPUBLIKASI XALQ 
    TA’LIM VAZIRLIGI 
     
     
    AJINIYOZ NOMIDAGI NUKUS DAVLAT
    PEDAGOGIK INSTITUTI 
     
    Fizika-matematika fakul`teti 
     
    Informatika va axborot texnologiyalari kafedrasi 
    5110700 – «Informatika o’qitish metodikasi» bakalavr 
    ta`lim yo’nalishi
    «Kompyuter tarmoqlari» 
    fanidan 
    N U K U S -2014 
     
     



     
    Ma`ruza-1 
    Mavzu: Kompyuter kommunikasiya texnologiyalari

     
    Reja: 
    1. Internet tarixi. 
    2. Komp`yuterlar haqida umumiy ma`lumot. 
    3. Komp`yuterlarning ishlash printsipi va tashkil etuvchilari. 
    4. Kommunikasiya texnologiyalari 
    Internet – dunyo bo`ylab joylashgan va yagona tarmoqqa birlashtirilgan minglab 
    komp`yuter tarmoqlarining majmuidir. 
    Internet «sovuq urush» mahsuli bo`lib, uning yaratilishiga yadro zarbalaridan qisman 
    zararlanganda ham ishlay olishga mo`ljallangan tajribaviy aloqa tizimi sifatida XX asrning 70-
    yillar boshlarida AQSh Mudofaa vazirligi tomonidan ishlab chiqarilgan ARPANET aloqa 
    tarmog`i asos bo`lgan. ARPANET – buzilgan aloqa bo`g`inlarini avtomatik ravishda aylanib 
    o`tishga va tarmoqdagi komp`yuterlarning ma`lumot almashinishiga imkon yaratuvchi 
    kommunikatsiyalar paketidir. ARPANET da ma`lumotlarni uzatish texnologiyasi «aloqali-
    informatsion paketlar» deb nomlanadi. Bu texnologiyada yuborilayotgan ma`lumotlar bir nechta 
    paketlarga bo`linadi va har bir bo`lingan paket o`zining manziliga ega bo`ladi. Paketlar aloqa 
    tizimi orqali mustaqil joylashtiriladi. Ma`lumotlarni jo`natish uchun foydalanuvchi o`z manzili 
    orqali boshqa foydalanuvchilarni manzilini aniq ko`rsatishi kerak.Aloqa shunday yo`lga 
    qo`yilganki, foydalanuvchilar tomonidan konkret tizimdagi struktura haqida hech qanday 
    ma`lumot so`ralmasligi loyixalashtirilgan va dasturlashtirilgan. Barcha paketlar belgilangan 
    manzilga uzatilgach, raqamlanishga keladi va butun ma`lumot tiklanadi. Paketlar butunligi 
    tekshiriladi. Agar bu jarayon davomida axborot qismiga zarar etgan bo`lsa, qabul tizimi butun 
    tizimni emas, balki kerakli axborot qismlarini qayta yuborishni so`raydi. Axborot uzatishning bu 
    modeli paketlar kommutatsiyasi deyiladi. Telefon tarmoqlarini taqqoslash uchun kanallar 
    kommutatsiyasi deb ataluvchi model qo`llaniladi. Bu siz va sizning abonentingiz o`rtasidagi
    aloqa boshlangach doimiy aloqa o`rnatiladi va sizdan boshqa hech kim sizning muloqotingiz 
    davrida foydalana olmaydigan aloqa kanali o`rnatilishini va suxbat tugaguncha saqlanishini 
    anglatadi. Aynan shu TCP/IP deb nomlangan standartlar mavjud tarmoqlar yordamida global 
    komp`yuter tarmog`ini yaratish uchun asos bo`lgan. 
    AQSh da oliy ma`lumot uchun NSFALET deb ataluvchi infra strukturasining 
    yaratilishi(1985 - 1988) aloqaning tezkor magistral kanallari tarmog`ini yaratadi va universitet 
    o`z foydalanuvchilarining tarmog`i dasturini kodlash sharti bilan unga butun Amerika 
    universitetlarini uladi. Internetning chinakam rang - barangligi 1992 yilda «butunjaxon 
    o`rgimchak to`ri» deb nomlangan yangi xizmatlarni yuzaga kelishi bilan boshlanadi. World 
    Wide Web – har bir foydalanuvchiga internetga o`z axborotini kutilmagan holatda kiritish va uni 
    juda tez fursatda ommaga tarqatish imkonini beradi.
    Internetning asosiy resurslari. Internetning eng mashhur xizmati WWW sanalib, u o`zida 
    juda ko`plab mul`timediya xujjatlarini jamlagan. Internetning navbatdagi resursi FTP bo`lib, u 
    barcha fayllar ombori va tizimi sanaladi. Internetning eski resursi – mail dir. E – mail elektron 
    xatlar tizimidir. Tarmoqdagi munozaralarni ta`minlash borasida yangiliklar guruhi deb 
    nomlanuvchi global holda tarqalgan tizim belgilangan. Ana shu tizimlardan eng mashxuri Usenet
    yangiliklar guruhidir. Internet xizmati yiroqlashtirilgan komp`yuter tarmog`i bilan bog`lanish 
    hamda uning resurslaridan foydalanish imkonini beradigan tizim bu – Telnet dir. Nihoyat 
    internetda IRC (chat) tizimi bor. Bu tugmalar yordamida jonli muloqotga kirishish mumkin. IRC 
    – bu jonli muloqotda bo`lish va foydalanuvchiga klaviatura orqali Internet imkoniyatlaridan 
    foydalanish imkonini beradi.



    Internet – bu Internet texnologiyasi, dastur ta`minoti va qaydnomalari asosida tashkil 
    etilgan, hamda ma`lumotlar bazasi va elektron xujjatlar bilan kollektiv ravishda ishlash imkonini 
    beruvchi korxona yoki kontsern miqyosidagi yagona informatsion muhitni tashkil etuvchi 
    komp`yuter tarmog`idir. Internet boshqa komp`yuter tarmoqlaridan quyidagi bilan farqlanadi. 
    Bir yoki bir nechta serverlardan tashkil etilgan tarmoq mijozi undagi elektron xujjat, ma`lumotlar 
    bazasi va fayllardan foydalanish uchun, ularning qaysi serverda, qaysi direktoriyada qanday nom 
    bilan saqlanganligini, ularga kirish usul va shartlarini bilishi zarur bo`ladi. Internetda esa bunday 
    noqulayliklarni oldi olingan bo`lib, uning foydalanuvchisi bunday ma`lumotlarni bilishi shart 
    emas. Bundan tashqari, Internet tarmog`ida mavjud bo`lgan barcha elektron xujjat va 
    ma`lumotlar bazasini giper bog`lanishlar yordamida o`zaro bog`lab yagona informatsion muhit 
    qurish, unda qulay informatsion qidiruv tizimlarini tashkil etish mumkin bo`ladi. Internet o`z-
    o`zini shakllantiruvchi va boshqaruvchi murakkb tizim bo`lib, asosan uchta tarkibiy qismdan 
    tashkil topgandir: 

    Texnik 

    Dasturiy 

    Informatsion
    Internetning texnik tarkibiy qismi har xil turdagi komp`yuterlar, aloqa kanallari(telefon, 
    sputnik, shisha tolali va boshqa turdagi tarmoq kanallari), hamda tarmoq texnik vositalari 
    majmuidan tashkil topgandir. Internetning ushbu texnik vositalarining barchasi doimiy va 
    vaqtinchalik asosda faoliyat ko`rsatishi mumkin. Ulardan ixtiyoriy birining vaqtinchalik ishdan 
    chiqishi Internet tarmog`ining umumiy faoliyatiga aslo ta`sir ko`rsatmaydi. 
    Internetning dasturiy ta`minoti tarmoqqa ulangan xilma-xil komp`yuterlar va tarmoq 
    vositalarini yagona standart asosida muloqot qilish, ma`lumotlarni ixtiyoriy aloqa kanali 
    yordamida uzatish darajasida qayta ishlash, axborotlarni qidirib topish va saqlash, hamda 
    tarmoqda informatsion xavfsizlikni ta`minlash kabi muhim vazifalarni amalga oshiruvchi 
    dasturlar majmuidan iboratdir. 
    Internetning informatsion tarkibiy qismi Internet tarmog`ida mavjud bo`lgan turli elektron 
    xujjat, grafik rasm, audio yozuv, video tasvir va hokazo ko`rinishdagi axborotlar majmuasidan 
    tashkil topgandir. Ushbu tarkibiy qismning muhim xususiyatlaridan biri, u butun tarmoq bo`ylab 
    taqsimlanishi mumkin. Masalan, shaxsiy komp`yuteringizda o`qiyotgan elektron darsligingizni 
    matni bir manbadan, rasmlari va tovushi ikkinchi manbadan, video tasvir va izoxlari esa uchinchi 
    manbadan yig`ilishi mumkin. Shunday qilib, tarmoqdagi elektron xujjatni o`zaro moslashuvchan 
    giper bog`lanishlar orqali bir necha manbalar majmuasi ko`rinishida tashkil etish mumkin ekan. 
    Natijada millionlab o`zaro bog`langan elektron xujjatlar majmuasidan tashkil topgan 
    informatsion muhit xosil bo`ladi. Bir qarashda inernetning texnik tarkibiy qismi blan 
    informatsion tarkibi o`zaro o`xshashdek tuyuladi. Chunki ikkla xolda ham biz «birni ko`plikka» 
    usulda tashkil etilgan ob`ektlar borligiga duch kelamiz. Aslida bunday emas. Texnik nuqtai 
    nazardan internetda mavjud bo`lgan ixtiyoriy komp`yuter ko`plab komp`yuterlar bilan 
    bog`langan bo`ladi. Bunday bog`lanish «XARMSK»( Net) deb ataladi. Informatsion nuqtai 
    nazardan internetda e`lon qilingan har bir elektron xujjat tarmoqdagi bir nechta xujjatlar bilan 
    o`zaro bog`lanishda bo`lishi mumkin. Bu xoldagi informatsion bog`liqlik «to`r» (Web) nomini 
    olgan. Shunday qilib, «tarmoq»( Net) haqida so`z yuritilganda o`zaro bog`langan komp`yuterlar 
    majmuasi tushunilsa, «to`r» (Web) haqida so`z yuritilganda esa yagona informatsion muhitni 
    tashkil etuvchi elektron xujjatlar majmuasi tushuniladi. Amaliyotda internetning real, fizik 
    bog`lanishlar orqali tashkil topgan tarmog`idagi komp`yuterlar bilan virtual informatsion fazoni 
    tashkil etuvchi elektron xujjatlari har xil manzillar yordamida ifodalanadi. 
    Internetda axborot almashish standart qoidalar asosida amalga oshiriladi. Internetdagi 
    ma`lumotlarni uzatish qoidalari qaydnomalar deb ataladi. Internet tarmog`ining ishlash printsipi 
    TCP/IP (Transmission Control Protocol/Internet Protocol – ma`lumotlarni uzatish 
    qaydnomasi/Internet qaydnomasi) dan foydalanishga asoslangan. TCP/IP qaydnomalari Internet 
    global tarmog`ida ham, shuningdek boshqa ko`pgina lokal tarmoqlarda ma`lumotlarni uzatish 
    uchun xizmat qiladi. Albatta, Internetdan foydalanuvchilarga TCP/IP qaydnomalari haqida hech 



    qanday maxsus bilim talab qilinmaydi, biroq umumiy tavsifdagi, echilishi mumkin bo`lgan 
    muammolarni hal qilish uchun asosiy ishlash printsiplarini tushunish, xususan elektron pochtalar 
    tizimini joylashtirish (sozlash)ni bilish kerak. Shuningdek, TCP/IP qaydnomalari Internetning 
    boshqa bazali qaydnomalari FTP va TelNet qaydnomalari bilan uzviy bog`langan. 
    Ko`pchilik foydalanuvchilar TCP/IP ni bitta dastur deb o`ylashadi. Aksincha, u tarmoqning 
    bir vaqtning o`zida ma`lumot uzatish uchun ishlab chiqilgan, o`zaro bog`langan 
    qaydnomalarning butun bir dasturlar oilasidir. TCP/IP tarmoqning dasturlar qismi bo`lib,
    TCP/IP oilasidagi har bitta qism ma`lum bir aniq maqsadga qaratilgan: elektron pochtalarni 
    yuborish, tizimga olis masofalardan kirishni ta`minlash, fayllarni manzillarga jo`natish, 
    xabarlarga yo`l ko`rsatish yoki tarmoqlardagi buzilishlarni talqin qilish.
    TCP/IP tarkibiga kiruvchi turli servis va ularning bajaradigan vazifalariga qarab har xil 
    sinflarga bo`linadi. Quyida qaydnoma guruhlari va ularning vazifalari keltirilgan. 
    TCP (Transmission Control Protocol) – qabul qiluvchi va uzatuvchi komp`yuterlarning 
    mantiqiy bog`lanishiga asoslangan ma`lumotlarni uzatilishini qo`llab-quvvatlovchi qaydnoma. 
    UDP (User Datagram Protocol) – mantiqiy bog`lanishlar o`rnatilmasdan, ma`lumotlar 
    uzatilishini qo`llab-quvvatlaydi. Bu yuboruvchi va qabul qiluvchi komp`yuterlar o`rtasida 
    oldindan bog`lanish o`rnatilmasdan ma`lumotlarni yuborishni anglatadi. 
    IP (Internet Protocol) – ma`lumotlarni uzatishni ta`minlaydi. 
    RIP (Routing Information Protocol) – manzilga xabarlarni etkazuvchi eng yaxshi yo`llarni 
    tanlovchi qaydnomalardan biri. 
    OSPF (Open Shortes Path First) – yo`llarni aniqlovchi muqobil qaydnoma. 
    ARP (Adress Resolution Protocol) – tarmoqdagi komp`yuterning sonli manzilini aniqlaydi. 
    DNS (Domain Name System) – tarmoqdagi komp`yuterlarni nomlari bo`yicha sonli 
    manzilini aniqlaydi. 
    RARP (Reverse Adress Resolution Protocol) – tarmoqdagi komp`yuterlarning manzilini 
    aniqlaydi, biroq ARP ga teskari holatda. 
    Amaliy servislar – bu shunday dasturlarki, ulardan foydalanuvchi yoki komp`yuter har xil 
    xizmatlar uchun ruxsat oladi. 
    BootP (Boot Protocol) – serverning boshlang`ich ma`lumotlarini o`qish bilan tarmoqdagi 
    komp`yuterlarni ishga tushiradi. 
    FTP (File Transfer Protocol) – komp`yuter o`rtasida fayllarni bir-biriga uzatadi. 
    TelNet (Telephone Network-telefon tarmog`i) – tizimga uzoqdagi terminal ruxsatini 
    ta`minlaydi, ya`ni bitta komp`yuterdan foydalanuvchi boshqa uzoqdagi komp`yuter bilan xuddi 
    qo`lidagi klaviaturada ishlayotgandek muloqot qiladi. U uzoqqa uzatish qaydnomasidir. 
    Shlyuzli qaydnomalar – tarmoq bo`ylab uzatilayotgan xabarlar yo`llari haqida va 
    tarmoqdagi ma`lumotlar holati, shuningdek lokal tarmoqdagi ma`lumotlarni talqin qilishga 
    yordam beradi. 
    EGP (Exterior Gateway Protocol) – yo`llari ko`rsatilgan ma`lumotlarni tashqi tarmoqqa 
    uzatish uchun xizmat qiladi. 
    GGP (Gateway to Gateway Protoco) – yo`llari ko`rsatilgan ma`lumotlarni uzatish uchun 
    xizmat qiladi. 
    IGP (Interior Gateway Protocol) – yo`llari ko`rsatilgan ma`lumotlarni ichki tarmoqda 
    uzatishga xizmat qiladi. 
    Quyidagi qaydnomalar yuqoridagi kategoriyalarga tegishla emas, ammo tarmoqlarda 
    ahamiyati kattadir. 
    NFS (Network File System) – lokal komp`yuterlarda mavjud bo`lgan katalog va fayllardan 
    foydalanish imkonini beradi. 
    NIS (Network Information Service) – parollarni tekshiradi va tizimga kirishni 
    molellashtiradi. Tarmoqdagi bir nechta komp`yuterlar foydalanuvchilari haqidagi ma`lumotlarni 
    ko`rsatadi. 
    RPC (Remote Procedure Call) – o`chirilgan amaliy dasturlarni bir-biri bilan sodda va 
    samarali holatda biriktiradi. 



    SMTP (Simple Mail Transfer Protocol) – elektron pochtani komp`yuterlarga yuboruvchi 
    qaydnoma. 
    SNMP (Simple Networc Management Protocol) – ma`muriy qaydnoma - tarmoq holati va 
    unga ulangan boshqa qurilmalarga ma`lumotlarni uzatadi. 
    Shunday qilib, servisning barcha turlari majmui TCP/IP – kuchli va samarali qaydnomalar 
    majmuini tashkil qiladi. 
    Tekshiruv savollari: 
    1.
    Internet nima? Uning kelib chiqish tarixi. 
    2.
    Internetning asosiy tarkibiy qismlari. 
    3.
    Internetning asosiy resurslariga nimalar kiradi? 
    4.
    Internet qaydnomalari. TCP/IP qaydnomasi haqida tushuncha. 
    5.
    TCP/IP qaydnomasining guruhlari va ularning vazifalari. 

    Download 1.32 Mb.
      1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   40




    Download 1.32 Mb.
    Pdf ko'rish