• 4. Ma’lumotlar bazasini yaratish tamoyillari. 5.Ma’lumotlar bazasining tarkibi va uni tashkil etish. Tayanch so’z va iboralar
  • -MAVZU. AXBOROT KOMPLEKSLARIDA MA’LUMOTLAR




    Download 10.97 Mb.
    Pdf ko'rish
    bet9/401
    Sana01.11.2023
    Hajmi10.97 Mb.
    #92569
    1   ...   5   6   7   8   9   10   11   12   ...   401
    Bog'liq
    Iqtisodiyotda akt 2018 [@iqtisodchi kutubxonasi]
    Ma’lumotlar. Rеjа-fayllar.org, 2-Laboratoriya ishi cisco packet tracer dasturini sozlash va ish-fayllar.org, perehodi-mezhdu-tarifami-uz, Mustaqil ishlar royhati, zebra 19talik, BOT(S)-228q-Nutq madaniyati va notiqlik san’ati (1), c (1), 1, лаб2, 1-betlik mundarija, 04 G`ulomqodirov H Qidiruv algoritmlari va optim, psixometr
    4-MAVZU. AXBOROT KOMPLEKSLARIDA MA’LUMOTLAR
    BAZASINI TASHKIL ETISH VA BOSHQARISH 
     
    REJA: 
    1.Ma’lumotlar bazalari va banklari haqida tushunchalar. 
    2. Ma’lumotlar bazasini yaratish modellari. 
    3. Ma’lumotlar bazasini boshqarish tizimlari. 
    4. Ma’lumotlar bazasini yaratish tamoyillari.
    5.Ma’lumotlar bazasining tarkibi va uni tashkil etish.
    Tayanch so’z va iboralar
    Ma‘lumot, ma‘lumotlar bazasi, rejali ma‘lumot, ma‘lumotlar 
    bazasini boshqarish, operativ (tezkor) hisobot, mashina-server, axborotlar bazasi integratsiyasi, fayl 


    27 
    server
     
    Ma’lumotlar omborini tashkil etuvchi elementlar turli kurinishda bulishi mumkin. Eng kup 
    tarkalgan va amalietga kullanilaetgan ma’lumotlar matnli fayllar xisoblanadi. Chunki matnli
    fayllar orkali turli axborotlarni ifodalash va kompyuter xotirasida saklash mumkin. 
    Kompyuterlar asosidagi axborot texnologiyalarining kurinishlaridan biri ma’lumotlar ombori 
    xisoblanadi. Oddiy fayllardan farkli ravishda ma’lumotlar ombori kompyuter xotirasida
    joylashgan axborotlarni izlash va saralashni amalga oshirish imkoniyatiga ega. 
    Ma’lumotlar ombori deb,kompyuterning uzok muddatli xotirasida saklanaetgan axborotlar va 
    ular ustida anik bir ishlash usullariga imkon beradigan ma’lumotlar yigindisiga aytiladi. 
    Ma’lumotlar omborida turli ma’lumotlar saklanishi mumkin. Masalan, poezd, samolet, 
    avtobuslarning xarakatlanish jadvali, dukon eki ombordagi maxsulotlarning mavjudligi
    xakidagi ma’lumotlar, talaba, ukituvchi va xodimlar xakidagi ma’lumotlar va boshkalar
    ma’lumotlar omboriga misol bula oladi. 
    Ma’lumotlar omborini yaratish va uni ishlatish uchun shaxsiy kompyuterdan foydalanish
    shart emas. Masalan, tabibning kabulxonasidagi bemorlar kartotekasini ma’lumotlar ombori
    deb xisoblash mumkin (kartotekalar kogozdan eki kartonlardan foydalanib bajarilgan bulishi 
    mumkin). 
    Masalan, tabib kompyuterda matn fayllarni yaratishni urganib, bemorlar kartotekalarini bir 
    nechta fayllarda ezib kompyuterli ma’lumotlar omborini xosil kilish mumkin. Albata, bunday 
    ma’lumotlar omboridan foydalanilganda bemorlarni xisobga olish va kerakli xujjatlarni tayerlash
    (bemorga ma’lumotnoma berish,retsept ezish va x.k.) ancha tez bajariladi . 
    Ma’lumotlar omborini axborotlarni kompyuterlashgan shakldagi aloxida yigindisi deb 
    tushunish mumkin. 
    Biror kutubxonadagi barcha kitoblar eki butun duneda chikaetgan jurnallardagi matematik 
    tadkikotlar xakidagi barcha makolalar ruyxatining jamlanishi ma’lumotlar omboriga misol 
    bulishi mumkin. 
    Er yuzida keng foydalananilaetgan mavjud 3000 ma’lumotlar omborlaridan kup kismini 
    xususiy kompyuterlarda yaratilgan. Ular omborlarda kanday ma’lumotlarni saklash, axborotni 
    kanday yigish, kanday yangilash va rasmiylashtirish kerakligi masalalarini xal etishgan. 
    Ma’lumotlar omborlari xam ular joylashgan davlatlar kabi turli tumandir. Ba’zi axborot tizimlari 
    katta emas. Masalan, Avstraliyadagi "Ausinet" tizimi 17 omborga, Amerikaning "Dialog" 
    tizimi 250 dan ortnk omborga ega. Kupchilik tizimlar urtacha ulchamlarga ega. 
    Shveytsariyaning "Data-Star" tizimi 46, Garbiy Germaniyaning "Inka" tizimi 42, Fraitsiyaning 
    "Kestel" tizimi 45, Buyuk Britaniyaning "Pernamon Infolayn" tizimi 35 omborga ega. 
    Ma’lumotlar omboridagi axborotlar bir necha usullar bilan tashkil etilishi mumkin. 
    Ma’lumotlar omborlarining eng sodda va keng tarkalgan shakli jadval kurinishidir.
    Ma’lumotlar omborining bunday kurinishi relyatsion omborlar deb ataladi. Relyatsion omborlar 
    anik sondagi ustunlarga ega bulib,ularning xammasi nomlarga ega buladi. Masalan, guruxdagi 
    ukuvchilar xakidagi ba’zi ma’lumotlarni kuyidagicha tasvirlash mumkin: 
    2-jadval 
    Familiyasi 
    Ismi 
    Buyi (sm) 
    Ogirligi 
    (kg) 
    Kuzining rangi 
    Saidova 
    Shaxlo 
    168 
    74 
    Jigar rang 
    Kodirov 
    Dilshod 
    185 
    79 
    Kuk 
    Xalimova 
    Mashraboy 
    170 
    70 
    Kora 
    Iskandarov 
    Rustam 
    186 
    80 
    Yashil 
    Kompyuterlardan aksariyat xollarda matnli fayllar (turli xat, referat,she’r va x.k.)ni 
    yaratishda foydalaniladi. Foydalanuvchining tajribasi oshib borgan sari u matnli fayllar urnida 
    turli shakldagi va berilgan vazifalarni bajaruvchi fayllardan foydalana boshlaydi. Masalan, 


    28 
    matn fayl ichida turli xil sonli, belgili ma’lumotlarni kiritish orkali jadvalli, kartotekali, 
    videotekali, tashkilotlar manzili, kasallik varakalari, telefon rakamlari va boshka ma’lumotlarni 
    jamlovchi ombor sifatida foydalanish mumkin. Bunday omborlarda axborotni tasvirlash va 
    joylashtirishni foydalanuvchining uzi belgilaydi.
    Matnli fayllarda axborotni joylashtirishning bir variantini anik misol tarikasida kurib 
    chikaylik. Masalan, Uzbekistonda tugilgan va fundamental fanlar (fizika, matematika, 
    biologiya, kime va x.k.) soxasida faoliyat kursataetgan yirik mutaxassislarning "Fanlar 
    ekspertlari ombori" deb nomlanadigan kartotekasini (matnli fayllarda) yaratish mumkin. Bunday 
    kartotekalardan foydalanish ancha kulay. 
    Fayllar modeli ma’lumotlarining asosiy tuzilmalari (strukturalari)- maydon, ezuv, fayl. Ezuv 
    ma’lumotlarini ishlashning asosiy tuzilma birligi tezkor va tashki xotira urtasidagi almashuv 
    birligi xisoblanadi. 
    Maydon - ma’lumotlarni tashki etishning oddiy birligi bulib, axborotning aloxida, bulinmas 
    birligi bulishi rekvizitga mos keladi. 
    Ezuv - mantikan boglangan rekvizitlarga mos keluvchi maydonlar yigindisidir. Ezuvning
    tuzilishi uz tarkibiga kiruvchi xar bir oddiy ma’lumotga ega maydonlar tarkibi va ketma-ketligi 
    bilan belgilanadi. 
    Fayl-aloxida maydonlarda mazmunga ega bulgan bir xil tuzilishdagi kuplab ezuv nusxalaridir. 
    Ezuv nusxasi maydonlarning ma’lum mazmunga ega bulgan ezuvlarini aks ettiradi. Fayl ezuvi 
    tuzilishi chizikli, ya’ni maydon yagona mazmunga ega va guruxli ma’lumotlar mavjud emas. 
    Xar bir ezuv nusxasi, yagona ezuv kaliti bir xil buladi. Umumiy xollarda ezuv kalitlari ikki xil 
    kurinishda : dastlabki (birlamchi) va ikkilamchi kalitlar buladi. 
    Dastlabki kalit (DK) - ezuvni ma’no jixatidan bir xillashtiruvchi bir eki bir necha 
    maydonlardir. Dastlabki kalit bir maydondan iborat bulsa u oddiy, agar bir necha maydonli 
    bulsa-turli tartibli kalit xisoblanadi. 
    Ikkilamchi kalit (IK) - dastlabkidan farkli ularok, shunday maydonki, uning mazmuni 
    faylning bir necha ezuvlaridan takrorlanadi, ya’ni u yagona emas. Agar dastlabki kalitning 
    mazmuniga kura fakat bitta ezuv nusxasi topilsa, ikkinchi kalit buyicha bir necha nusxa 
    topilishi mumkin. 
    Ma’lumotlarning sanab utilgan tuzilishi bir kator MBBTda kullaniladi. Bu esa ushbu 
    tushunchani ma’lum ma’noda umumlashtiradi. 
    Indeksatsiyalash. Kalit bilan fayl ezuvlariga kirishning samarali vositasi indeksatsiyalashdir.
    Indeksatsiyalashda indeksli kushimcha fayl yaratiladi. U ma’lumotlar fayli kalitining barcha 
    mazmunini tartiblashtirib uzida saklaydi. Indeksli faylda xar bir kalit mazmuni uchun 
    ma’lumotlar faylining tegishli ezuviga muljallangan kursatgich buladi. Xajmi asosiy fayldan 
    kichik indeksli fayl mavjud bulganda berilgan kalit buyicha kidirilaetgan ezuv tez topiladi.
    Ma’lumotlar faylida ezuv kursatkichi erdamida ushbu ezuvga bevosita yul ochiladi. 
    Indeksatsiyalash fakat dastlabki emas, balki ikkilamchi kalit buyicha xam amalga oshirilishi 
    mumkin. 
    Fayllar modeli ma’lumotlarini mantikiy tashkil etishni tasvirlash. Ma’lumotlarni mantikiy
    tashkil etishni tasvirlashda xar bir faylga yagona nom beriladi va uning ezuvlari tuzilmasi 
    tasvirlanadi. Ezuvlar tuzilmalarini tasvirlash undagi maydonlar va ularning ezuv ichidagi 
    joylashuv tartibini uz ichiga oladi. Xar bir maydon uchun kiskartirma kursatkich - fayl nomi ( 
    ezuv ichidagi maydon identifikatori), maydon xajmi, saklanaetgan ma’lumot turi, maydon 
    uzunligi va rakamli ma’lumotlarning anikligi belgilab olinadi. Ezuvning yagona dastlabki kaliti 
    vazifasini utovchi maydonlar uchun kalit belgisi kursatiladi. Mashinachi ABni tasvirlashda 
    faylning tuzilishini dastlabki va ikkilamchi kalitlar kursatgan jadval shaklida tassavur etish
    mumkin. Kuyidagi jadvalda "Etkazib berish" fayli ezuvi tuzilishining tasvirlanishi misol kilib 
    kursatilgan. Bu erda ezuv tuzilishining tasvirlanishi misol kilib kursatilgan. Bu erda ezuvning 
    dastlabki kaliti turli tarkiblidir, chunki rekvizit belgilar NPS, KTOV, DATP yigindisi muayyan 
    tartibda etkazib berishni aniklaydi. Tovarlarni etkazib berishnig mikdoriy tavsifi rekvizit-asoslar 
    - KOLT, ST bilan tasvirlanadi. 


    29 
    Jadval 1 
    POST "Tovarlarni etkazib berish " fayl ezuvining tuzilishi 
    Maxsulotlarni etkazib berish - POST nomli fayl 
    Maydon 
    Kalit 
    belgisi 
    Maydon xajmi 
    Belgi 
    (nom) 
    Nomlanishi (rekvizit) 
    Turi 
    Uzunligi 
    Anik 
    ligi 
    NPS 
    KTOV 
    DATP 
    KOLT 
    EI 
    ST 
    Etkazib beruvchi nom 
    Maxsulot kodi 
    Etkazib berish sanasi 
    Maxsulot mikdori 
    Ulchov birligi 
    Maxsulot baxosi 
    IK, DK 
    IK, DK 
    IK, DK 
    ____ 
    ____ 
    ____ 
    Ramz 
    Ramz 
    Sana 
    Son 
    Ramz 
    son 
    10 







    Zamonaviy MBBTlar fayl tizimlari kamchiliklariga chek kuyish maksadida ishlab 
    chikilgan. MBBTning ishlab chikishda amal kiluvchi kuyidagi printsiplari mavjud:
    a) ma’lumotlarning mustakilligi; 
    b) universiallik. Foydalanuvchining mantikiy tasavvurlarini aks ettirish uchun MBBT 
    kontseptual modelini kullab-kuvvatlashning kuchli vositalariga ega bulish; 
    v) munosabatlik. MBBT dasturiy va apparat ta’minlanishini rivojlantirishda ish kobiliyatini 
    saklab kolish; 
    g) ma’lumotlarning me’erdan ortik emasligi. Fayl tizimlaridan farkli ravishda ma’lumotlar 
    bazasi integratsiyalashgan ma’lumotlarning yagona majmuini mujassamlashtirish; 
    d) ma’lumotlarni ximoya kilish. MBBT beruxsat kirishlarda ximoya kilishni ta’minlash; 
    e) ma’lumotlarning yaxlitligi. MBBT ma’lumotlar bazasining foydalanuvchilar tomonidan 
    buzilishining oldini olish; 
    j) bir vaktdagi ishlarni boshkarish. MBBT ma’lumotlar bazasini eppasiga foydalanish
    rejimidagi nomofikliklarda saklashi zarur. Ma’lumotlar bazasining muvofiklashgan xolatlarda
    ta’minlash uchun foydalanuvchilarning barcha talablari (tranzaktsiyalari) belgilangan tartibda 
    bajarilishi lozim; 
    d) ma’lumotlar mustakilligi eng muxim xususiyat. Chunki u ma’lumotlar integratsiyasi,
    me’erdan ortik bulmaslik, eppasiga foydalanish va ximoya xamda yaxlitlikni ta’minlash kabi 
    boshka xususiyatlarning mavjudligiga ta’sir etadi. 
    Bu printsiplarga yana kuyidagilarni kushish lozim: 
    a) MBBT universal bulishi, ya’ni u yagona mantikiy va fizik asosidagi ma’lumotlarning turli 
    modellarini ta’minlash; 
    b) MBBT xam markazlashgan, xam taksimlangan ma’lumotlar bazasini kullab-kuvvatlashi 
    zarur. Xozirgi paytda xisoblash tarmoklari va ma’lumotlarni taksimlangan xolda ishlash 
    ommalashmokda. Ma’lumotlarning lokal mustakilligi muxim bulgan xududiy taksimlangan 
    tashkil etishlarga muljallangan MBBT - taksimlangan ma’lumotlar bazasini boshkarish tizimi
    (TMBBT) bulishi zarur.
    Ma’lumotlar bazasi - bular xam fayllar bulib, ular bilan ishlash boshka tipdagi fayllar bilan 
    ishlashdan fark kiladi. Fayllar strukturasini tashkil kilish va unga xizmat kursatishni operatsion 
    sistema uz zimmasini oladi. Ma’lumotlar bazasining xavfsizligiga aloxida talab kuyiladi, 
    shuning uchun ularni saklash boshkaga yul bilan amalga oshiriladi. 
    Oddiy ilovalarda fayllar bilan ishlaganda faylning nomini kursatib, faylni saklash buyrugini
    bersak, operatsion sistema uni diskka ezadi. Agar faylni diskka ezmasdan turib, uni epsak 
    barcha kilingan ishlar yuk bulib ketadi. Ma’lumotlar bazasi aloxida strukturaga ega bulib, unda 
    saklanaetgan ma’lumotlar kupincha juda kimmatli, ya’ni ijtimoiy kiymatga ega buladi. 


    30 
    Ba’zan bitta bazani uzi bilan minglab kishilar ishlashi mumkin. 
    Masalan, DAN bazasiga avtomobillarni registratsiya kilishda butun mamlakat buyicha barcha 
    ma’lumotlar bitta bazaga kiritiladi. Ma’lum bir kishilar ishining muvaffakiyati biror bazadagi 
    ma’lumotlarga boglik bulishi mumkin. 
    Ma’lumotlar bazasining butunligi biror foydalanuvchining komp’yuterni uchirishdan oldin 
    faylni ezishni unutishi eki elektr manbaining uzilishlari natijasida xavf ostida kolmasligi kerak. 
    Ma’lumotlar bazasini boshkarish tizimi (MBBT) axborotlarni yozishdagi xavfsizlik
    muammosini ikki yul bilan xal kiladi. 
    Ba’zi operatsiyalarda komp’yuterning operatsion sistemasi ishtirok etadi, ba’zilarida esa 
    operatsion sistemani chetlab utib amalga oshiriladi. 
    Ma’lumotlar bazasi tasnifini uzgartirish operatsiyasi ma’lumotlar bazasini saklagan xolda 
    amalga oshiriladi. Bu juda chukur uzgartirishni talab kiladigan operatsiyadir.Bu operatsiyani 
    amalga ishlatilib turgan baza ustida kilib bulmaydi, fakat uning nusxasi ustida amalga oshirish 
    mumkin.Ma’lumotlarning tarkibini uzgartirish, ularning strukturasini uzgartirishni talab 
    kilmaydigan operatsiyalar maksimal darajada avtomatlashtirilgan bulishi va ogoxlantirishsiz 
    bajarilishi kerak. 
    Agar biz ma’lumotlar jadvali bilan ishlab turib, unda nimanidir uzgartiradigan bulsak, u 
    tezda va avtomatik tarzda eslab kolishi shart. 
    Odatda, uzgarishlardan voz kechib, faylni epsak, oldingi faylning xolati saklanib koladi. 
    Ma’lumotlar bazasida esa unday emas, bazaga kiritilgan uzgartirish shu ondayok yozib kuyiladi. 
    Yukorida kursatilgan sabablarga kura ekspluatatsiyada turgan ma’lumotlar bazasi ustida 
    tajriba utkazib bulmaydi. Shuning uchun avval real bazaning nusxasini olib uning ustidagi ukuv
    tajribasi bilan shugullanish mumkin. 
    NAZORAT SAVOLLARI
    1. Ma’lumotlar ombori deganda nimani tushunasiz? 
    1. Kanday ma’lumotlar omborlarini bilasiz? 
    2. Ma’lumotlar bazasining tasnifi kanday tashkil topgan? 
    3. Maydon va yozuv deganda nimalarni tushunasiz? 
    4. Indekslash kanday jarayon? 
    5. Ma’lumotlar bazasini boshkarish tizimi kanday vazifalarni bajaradi? 
    6. MBBT ni ishlab chikishda kanday printsiplarga asoslaniladi? 
    7. Ma’lumotlar bazasini xavfsizligini saklash uchun nimalarga rioya kilish kerak? 
    8. Ma’lumotlar bazasi boshka fayllardan kanday fark kiladi?

    Download 10.97 Mb.
    1   ...   5   6   7   8   9   10   11   12   ...   401




    Download 10.97 Mb.
    Pdf ko'rish

    Bosh sahifa
    Aloqalar

        Bosh sahifa



    -MAVZU. AXBOROT KOMPLEKSLARIDA MA’LUMOTLAR

    Download 10.97 Mb.
    Pdf ko'rish