• 2.Suvarma şəbəkələri ətrafında qoruyucu (irriqasiya) meşə zolaqları.
  • Meşə meliorasiyası fənninin predmeti, məqsədi və vəzifələri. Plan




    Download 0.88 Mb.
    Pdf ko'rish
    bet9/23
    Sana30.10.2022
    Hajmi0.88 Mb.
    #28548
    1   ...   5   6   7   8   9   10   11   12   ...   23
    Bog'liq
    Meşə meliorasiyası (Mühazirələr)

    daryarpaq iydədən də istifadə olunmuşdur. İ.S.Səfərov 6-7 yaşında bu 
    zolaqları tədqiq edərkən palıdların boyu 4 m, ərik, iydə və adi qozun 
    hündürlüyü 5-6 metrə çatmış, zolağın orta hündürlüyü 2,5 m olmuşdur. 


    Qazax meşə zolağı təpəli relyef şəraitini kəsib keçir, ona görə meşə 
    əkinləri çox vaxt dəmyə şəraitində yetişdirilmişdir. Enli palıd cərgələri 
    arasında ərik, tut, şaftalı, sarı akasiya və b.-dan da istifadə olunmuşdur. 
    Dəmyə şəraitində olan sahədə palıd ilk iki ildə dənli bitkilərlə (çovdar və 
    yazlıq arpa) birlikdə becərilmişdir. Dənli səpinlər ağacların bitişinə və 
    boyuna mənfi təsir göstərir. Relyefin hündür yerlərində bitiş faizi aşağı 
    olmuş, bəzən 10%-ə enmişdir. Relyefin nisbətən düz hissələrində əkinin 
    bitiş faizi 60-70% olmuşdur. 
     
     
     
     
     


    Tarlaqoruyucu meşə zolaqlarının layihələndirilməsi. 
    Plan: 
    1.Qoruyucu meşə zolaqları. 
    2.Suvarma şəbəkələri ətrafında qoruyucu (irriqasiya) meşə zolaqları. 
    Kür-Araz ovalığında və Gəncə-Qazax düzündə meşə zolaqlarının tədqiqi 
    göstərir ki, torpaqdan səmərəli istifadə etmək məqsədilə birinci iki ildə 
    zolaqlarda dənli bitkilər deyil, cərgəaraları becərilən bitkilərin (qarğıdalı, 
    günəbaxan, kartof, bostan) səpinindən istifadə etmək məqsədə uyğundur.
    Kür-Araz ovalığında hətta ilin soyuq dövrlərində, çox vaxt yazın 
    əvvəlində də quru küləklər əsir, bu zaman qışda yarpağını tökən ağaclar 
    öz qoruyucu rolunu oynaya bilmir. Bunu nəzərə alaraq ovalığın mərkəzi 
    hissəsində əsas ağac cinslərinin tərkibinə eldar şamı da əlavə etmək 
    lazımdır. Bu ağac cinsinin bu rayonlarda 20-25 yaşında boyu 14-18 metr, 
    yoğunluğu 24-28 sm-ə çatır. Bununla yanaşı, digər həmişəyaşıl ağac 
    cinslərindən (zeytun, sərv, daş palıd və s.) istifadə edilməsi məsləhətdir. 
    Meşə Təsərrüfatı Nazirliyinin (1980) məlumatına əsasən müxtəlif meşə 
    təsərrüfatları tabeçiliyində aşağıdakı dövlət qoruyucu meşə zolaqları 
    mövcuddur (9543 ha). Bundan başqa Baş Şirvan kanalı və Yuxarı 
    Qarabağ kanalı boyu 2000 ha sahədə irriqasiya meşə zolaqları 
    salınmışdır.
    Mövcud qoruyucu meşə zolaqları.
    Ağdaş meşə təsərrüfatı – 957 ha
    Ağstafa meşə təsərrüfatı – 837 ha
    Astara meşə təsərrüfatı – 32 ha
    Bərdə meşə təsərrüfatı – 360 ha
    Dəvəçi meşə təsərrüfatı – 231 ha
    Beyləqan meşə təsərrüfatı – 987 ha
    Yalama meşə təsərrüfatı – 123 ha
    Gəncə meşə təsərrüfatı – 487 ha


    Lənkəran meşə təsərrüfatı – 140 ha
    Ağdərə meşə təsərrüfatı – 234 ha
    Masallı meşə təsərrüfatı – 742 ha
    Sabirabad meşə təsərrüfatı – 1314 ha
    Tovuz meşə təsərrüfatı – 184 ha
    Ağcabədi M.M.S. – 1480 ha
    Şəki M.t. – 314 ha
    Xırdalan M.t. – 511 ha
    Yevlax meşə tingliyi – 610 ha
    Cəmi: 9543 hektar nəzərdə tutulan planın, layihənin çoxusu yerinə 
    yetirilməmişdir. Plan üzrə əsasən dövlət meşə zolaqlarının çox hissəsi, 
    qismən isə, magistral suvarma kanalları, dəmir yolu və avtomobil yolları 
    ətrafında qoruyucu zolaqlar salındı. Son illərdə dərc olunan 
    məlumatlarda qeyd edilir ki, məlum səbəblərdən mövcud meşə 
    zolaqlarının çox hissəsində qanunsuz qırıntı işləri aparılır, mal-qara
    sürüləri otarılır. Meşəsiz quru iqlim şəraitində yaradılmış meşə 
    zolaqlarının tədqiq edilməsi, çox yerdə ətrafının çəpərlənməsi və 
    müvafiq meşəlik tədbirləri yerinə yetirməklə bərpa olunması, yeni 
    tarlaqoruyucu meşə zolaqlarının salınması günün vacib məsələsi 
    sayılmalıdır. Kürqırağı tuqay meşələrinin bərpa edilməsi Kür-Araz 
    ovalığında kənd təsərrüfatının daha da inkişafına kömək edəcəkdir. Bu 
    meşələr qızmar günəşli Qarabağın, Şirvanın, Milin, Muğanın iqlimini 
    yaxşılaşdıracaq, burada istirahət və sağlamlıq ocaqları yaratmağa real 
    imkanlar açacaq, ərazinin estetik vəziyyətinin daha da gözəlləşməsi 
    üçün zəmin yaradacaqdır. 14.14. Tarlaqoruyucu meşə zolaqlarının 
    salınması Yuxarıda qeyd edildiyi kimi Kür-Araz ovalığında duzlu 
    torpaqların yayılması, minerallaşmış qrunt sularının səthə yaxın 
    yerləşməsi torpaqların meliorasiya baxımından əlverişsiz olduğunu 
    göstərir. Burada aşağıdakı kimyəvi tərkibli düzlü torpaqlar mövcuddur: 
    xlorlu-sulfatlı və sulfatlı. V.R.Volobuyevə (1948) görə Kür-Araz 
    ovalığında xlorlu-sulfatlı tipli duzlu torpaqlar üstünlük təşkil edir. 


    S.M.Məmmədova (1968) görə bu tipli duzlu torpaqlar ağac və kol 
    bitkilərinin bitməsi üçün əlverişli hesab olunur, müəllif bunu duzların 
    nisbətən az toksik olması ilə izah edir. Duzlu torpaqlarda meşəliklərin, 
    meşə zolaqlarının salınması üçün duzadavamlı ağac və kol cinslərinin 
    seçilməsi olduqca vacibdir. S.M.Məmmədov (1968) Mil, Şirvan, 
    Qarabağ, Muğan və Salyan yarımsəhralarında apardığı geniş tədqiqatlara 
    əsaslanaraq bir sıra ağac və kol cinslərinin duzadavamlığını öyrənmiş və 
    onların duzadavamlılıq şkalasını tərtib etmişdir. Kür-Araz ovalığının 
    xlorlu-sulfatlı duzlu torpaqları üçün müəllif 5 aqromeşə şorluq dərəcəsi 
    şkalasını tövsiyə edir:
    I dərəcə – məhdud olmayan (qeyri məhdud) meşə əkini üçün yararlı 
    torpaqlar-quru qalıq 0,40%-ə qədər;
    II dərəcə – meşəyə yararlı torpaqlar (quru qalığın miqdarı 0,41%-dən 
    0,80%-ə qədər); 319
    III dərəcə – məhdud, meşəyə yararlı torpaqlar (quru qalığın miqdarı 
    0,81%-dən 1,00%-ə qədər);
    IV dərəcə – şərti meşəyəyararlı torpaqlar (quru qalığın miqdarı 1,01%-
    dən 1,30%-ə qədər);
    V dərəcə – meşə əkini üçün yararsız torpaqlar (quru qalığın miqdarı 
    1,31%-dən çox).
    Göstərilən aqromeşəşorluq dərəcələri hüdudunda meşə əkinləri üçün zəif 
    şorlaşmış (quru qalığın miqdarı 10qr/l-ə qədər), qrunt sularının səviyyəsi 
    150 sm-dən dərin, yüksək minerallaşmış (quru qalıq 10 qr/l-dən çox) 
    qrunt sularının səviyyəsi 200 sm-dən dərin yerləşən torpaqlardan meşə 
    əkini üçün istifadə edilməsi məsləhət görülür. Alimlərin apardığı 
    tədqiqatlar göstərir ki, ağac və kol, həmçinin kənd təsərrüfatı bitkiləri 
    duzlu torpaqlarda adaptasiya olunduqda orqanizmdə dərin daxili 
    dəyişkənlik gedir və bitkilərdə maddələr
    mübadiləsi davamlı olur. Bitkinin qazandığı bu yeni xassələr onun 
    toxumlarında da baş verir. Bu toxumlardan alınan bitkilər daha duza 
    davamlılığı ilə seçilir. Odur ki, duzlu torpaqlarda meşə zolaqları 
    salarkən səpin materialı kimi duzlu torpaqlarda bitən ağacların 


    toxumlarından istifadə olunması məqsədəuyğundur. Kür-Araz 
    ovalığında meşə zolaqları saldıqda həmin ərazidə park, bağ, meşə 
    zolağında mövcud olan yaşlı ağac və kolların toxumlarından istifadə 
    edilməsi tövsiyə olunur. Kür-Araz ovalığında müxtəlif dərəcədə 
    şorlaşmış torpaqlarda meşə zolaqları və digər məqsədli meşəliklər 
    salarkən S.M.Məmmədov (1968) iki üsul məsləhət görür. I üsul cərgələr 
    arası enli götürülməklə eyni ağac cinsindən ağaclar suvarma şırımının 
    hər iki tərəfində əkilir. Bu üsulda 2,6 metrdən bir dərin şırımlar açılır və 
    2 cərgəli təmiz (sırf) cərgəli lent yaranır. Cərgələr arasında məsafə 0,6 m, 
    cərgədə ağacların arası isə 0,7 m götürülür. Bitkilərin yan cərgələri 
    arasında olan məsafə 2 m təşkil edir. Bu da cərgə aralarında torpağı 
    mexanizmlərlə becərməyə imkan yaradır. Lentin özündə isə torpağa 
    qulluq işləri əllə aparılır. Bu üsulla I və II aqromeşəşorluq dərəcələrinə 
    aid olan torpaqlarda meşə zolağının salınması məsləhət görülür. Meşə 
    zolağının salınmasında 2-ci üsul enli cərgələrlə sıx meşə əkini 
    aparmaqdır. Bu üsulla meşəlik məhdud meşəyə yararlı və şərti meşəyə 
    yararlı torpaqlar üçün nəzərdə tutulur. Zolaqdakı ağaclar iki yaşına 
    çatdıqda qış suvarması da aparılmalıdır. Qeyri-məhdud yararlı və 
    meşəyə yararlı (I-II dərəcə) torpaqlarda qış suvarması bir dəfə (noyabr-
    dekabr), məhdud meşəyə yararlı və şərti yararlı (III-IV dərəcə) 
    torpaqlarda isə iki qış suvarmasının (1-ci dekabrda, 2-ci isə fevralda) 
    aparılması tövsiyə olunur. Aparılan təcrübə işləri göstərir ki, lentlərdə və 
    zolaqlarda aqrotexniki qaydalara düzgün riayət edildikdə I-II 
    aqromeşəşorluq dərəcəli torpaqlarda 2-3-cü ilində, III-IV dərəcəli 
    torpaqlarda isə 3-4-cü ilində ağacların çətirləri tam birləşir. Bundan 
    sonra torpağa əllə olunan xidmətlər dayandırıla bilər. Geniş cərgələr 
    arasında isə mexanikləşdirilmiş qulluq işləri zolağın çətirləri tam 
    birləşənə qədər davam etdirilir. Kür-Araz ovalığının duzlu torpaqlarında 
    ayrı-ayrı aqromeşəşorluq dərəcələrinə uyğun olaraq S.M.Məmmədov 
    (1968) meşə zolaqlarının salınması işlərində əsasən ağacların aşağıdakı 
    qarışdırma tiplərini tövsiyə edir:

    Download 0.88 Mb.
    1   ...   5   6   7   8   9   10   11   12   ...   23




    Download 0.88 Mb.
    Pdf ko'rish

    Bosh sahifa
    Aloqalar

        Bosh sahifa



    Meşə meliorasiyası fənninin predmeti, məqsədi və vəzifələri. Plan

    Download 0.88 Mb.
    Pdf ko'rish