• Katalitik kreking sxemasi
  • Neftni qayta ishlashning kimyoviy usuli




    Download 4.17 Mb.
    Pdf ko'rish
    bet11/101
    Sana25.03.2024
    Hajmi4.17 Mb.
    #176865
    1   ...   7   8   9   10   11   12   13   14   ...   101
    Bog'liq
    neft mahsulotlarining fizik va kimyoviy tahlili
    guruh mustaqil ishlar ro\'yhati 2, 4 - kurs, Issiqlik elektr stansiyasi.pdf, Tarmoq xizmatlari, 8, Thin film 1, Заковат учун саволлар-01, 11, Oybegim mening (Oybekka hujum), Andijon mashinasozlik instituti mashinasozlik texnologiyasi fakulteti iqtisodiyot yonalishi, 1 savol javobi, Mustaqil ish topshiriqlari, rentgen spektraskop, 202-, Mustaqil ta\'lim
    Neftni qayta ishlashning kimyoviy usuli 
    Haydash usulida juda kam miqdorda (20–30%), sifati past 
    (oktan soni 40–50) bo‘lgan benzin olinadi. Neftni haydab olingan 
    benzin miqdori xalq xo‘jaligining o‘sib borayotgan ehtiyojlarini 
    qondira olmaydi.
    Benzin miqdori va sifatini oshirish maqsadida hozirgi vaqtda 
    qayta ishlashning ikkinchi usuli 

    kimyoviy usul qo‘llaniladi. 
    Ikkilamchi qayta ishlashda kimyoviy jarayonlar natijasida neft va 
    gaz tarkibidagi uglevodorodlarni yuqori harorat va katalizatorlar 
    ta’sirida o‘zgartirib, yuqori sifatli benzinlar olinadi. 
    Kimyoviy usul 2 xil yo‘nalishdan iborat: 
    1) Kreking (Parchalash); 
    2) Reforming (Sifatini yaxshilash). 
    Kreking 

    neftning yirik molekulali uglevodorodlarini oson 
    qaynaydigan maydaroq molekulali uglevodorodlarga parchalash-
    dan iboratdir. Uglevodorodlarning 2

    7 MPa bosim ostida va 
    yuqori haroratda (470°C÷540°C) parchalashga termik kreking 
    deyiladi. Uglevodorodlarning yuqori haroratda (450°C ÷ 500°C) 
    va past bosim (0,06÷0,14 MPa) ostida va katalizator yordamida 
    parchalanishiga katalitik kreking deyiladi.
    Termik krekinglash jarayoni 3 xil bo‘ladi: 
    1. Yuqori bosim (20÷70 atm.) ostida termokrekinglash.
    Bu usulda 470÷540°C da nisbatan yengil fraksiyalar 
    (ligroin)ni qayta ishlab, avtomobil benzinini olish uchun ishla-
    tiladi.


    22 
    2. Neft qoldiqlarini past bosimda termokrekinglash (kokslash, 
    ya’ni struktura o‘zgarishi bilan boradigan haydash jarayoni). Bu 
    jarayonda neft qoldiqlaridagi asfaltsmola moddalari qattiq holdagi 
    mahsulot koksda yig‘iladi. Shu bilan birga vodorodga boy bo‘lgan 
    gazoyl, benzin va gaz hosil bo‘ladi.
    3. Suyuq va gaz shaklidagi neft xomashyolarini piroliz qilish. 
    Bu jarayon termokrekingning qattiq rejimda, olib borilishi bo‘lib, 
    har xil xomashyodan foydalanish mumkin. Bunda harorat
    700÷900°C, bosim esa atmosfera bosimiga yaqin bo‘ladi. Bu 
    ko‘rsatilgan jarayonlar reaksiya zonasida yuqori haroratni (450°C 
    ÷1200°C gacha) qo‘llash bilan xarakterlanadi. Yuqori harorat 
    ta’sirida neft xomashyosi parchalanadi (kreking), hosil bo‘lgan 
    uglevodorod molekulalari zichlashadi. 
    Тermik kreking benzin tarkibida to‘yinmagan uglevodorodlar 
    borligi bilan to‘g‘ri haydalgan benzindan farq qiladi hamda oktan 
    soni 30–40% (68÷70)ga yuqoriroq bo‘ladi, lekin bu benzinni uzoq 
    vaqt saqlab bo‘lmaydi, chunki vaqt o‘tishi bilan undagi 
    to‘yinmagan uglevodorodlar oksidlanib smolalar hosil qiladi. 
    Katalitik kreking jarayonining asosiy vazifasi yuqori sifatli 
    (oktan soni yuqori bo‘lgan) benzin olishdir. Katalizatorlar sifatida 
    alyumosilikatlar ishlatiladi. Harorat rejimi (470÷540°C) termokre-
    kingnikiga o‘xshash bo‘lib, lekin reaksiya tezligi yuqori va 
    olinadigan benzin sifati ham ancha yuqori bo‘ladi. 
    Kreking usulida neftdan benzin fraksiyalarining ajratib 
    olinishi 50–60% ni tashkil etadi. Katalitik kreking 450–590°C 
    haroratda va 0,1–0,2 MPa bosimida katalizatorlar (alyumino-
    silikatlar va boshqa moddalar) ishtirokida o‘tkaziladi. Bunda 
    xomashyoni kreking qurilmasidan bir marta o‘tkazishda 40–50% 
    benzin, 30–40% dizel yonilg‘isi va 10–15% gaz fraksiyalari 
    olinadi.
    Katalitik kreking texnologiyasi termik krekingga nisbatan 
    takomillashgan bo‘lib, bunda hosil bo‘lgan to‘yinmagan 
    uglevodorodlarning bir qismi to‘yingan ko‘rinishga o‘tadi. Shu 
    sababli, bu usulda olingan benzin sifati yuqori bo‘ladi. Тermik 


    23
    kreking usulida olingan benzinlarni saqlashda turg‘unlik xusu-
    siyatini yo‘qotadi va detonatsiyaga chidamliligi pasayadi (15-rasm).
     
    1.5-rasm. Katalitik kreking sxemasi:
    1

    pech; 2

    bug‘latgich; 3

    katalizatorli bunker; 4

    radiator; 5

    regenerator;
    6

    rektifikatsiya kolonnasi; 7

    gazoseparator.
     
    Katalitik kreking yordamida og‘ir neft mahsulotlaridan gazo-
    yildan tortib mazutgacha 8–15% miqdorida benzin olish mumkin: 
    С
    2n
    Н
    4n+2
    C
    n
    Н
    2n+2
    + С
    n
    Н
    2n 
    Masalan, 
    C
    16
    H
    34
    C
    8
    H
    18
    + C
    8
    H
    16 
    geksadekan oktan okten 
    Katalitik krekingda yuqori sifatli (oktan soni motor usulida 
    72÷82) benzin olish imkoniyatini beradi. Katalitik krekingda 
    parchalanish reaksiyalari bilan birga izomerlanish reaksiyalari, 
    ya’ni normal tuzilgan zanjirli uglevodorodlarning tarmoqlangan 
    uglevodorodlarga aylanishi ham kamroq hosil bo‘ladi. Shu 
    afzalliklari uchun hozirgi vaqtda asosan katalitik krekingdan 
    foydalaniladi. 




    24 
    Benzin sifatini yaxshilash uchun reforming usulidan foyda-
    laniladi. Bu jarayon ham 2 xil yo‘nalishda bo‘ladi: 
    - termik reforming; 
    - katalitik reforming. 
    Тermik reformingda vodorod ishtirokida (480
    0
    C÷520
    0
    C haro-
    ratda va 3MPa bosim ostida) to‘yinmagan uglevodorodlar 
    to‘yingan holga o‘tishi bilan benzin sifati yaxshilanadi. 
     Katalitik reforming natijasida naften va parafin uglevo-
    dorodlar aromatik uglevodorodlarga aylantirilib, benzin tarkibi-
    dagi aromatik uglevodorodlar miqdori ortadi. Mahsulot sifatida 
    yuqori oktanli, ya’ni aromatik uglevodorodlari ko‘paygan benzin 
    olinadi. Katalitik reformingda katalizator sifatida platinadan foy-
    dalaniladi. Jarayon 480°C ÷540°C da va 2÷4MPa bosim ostida alu-
    moplatinali katalizatorlar (platforming) ishtirokida olib boriladi.
    Bundan tashqari, uglevodorodlarni – katalitik izomerlash 
    (aromatizatsiyalash) ham yuqori oktanli benzin olish imkonini 
    beradi. Benzin tarkibidagi yengil normal parafin uglevodorodlarni 
    (
    N
    -pentan, 
    N
    -geksan) izomerlab oktan soni oshiriladi va yuqori 
    oktanli benzinga komponent sifatida qo‘shiladi. Reformingdagi 
    kabi bu jarayon ham alyumoplatina katalizatorlari ishtirokida olib 
    boriladi.
    Uglevodorodlarni aromatizatsiyalash ham yuqori oktanli 
    benzin olish imkonini beradi. Bunda to‘yinmagan uglevodorodlar 
    yoki sikloparafinlar aromatik uglevodorodlarga aylanadi. 
    Masalan: geptan va siklogeksanning benzolga aylanishi: 


    25 

    Download 4.17 Mb.
    1   ...   7   8   9   10   11   12   13   14   ...   101




    Download 4.17 Mb.
    Pdf ko'rish