Mustaqil ish fan: Kompyuterli modellashtirish Mavzu: Matematik modelni qurish asoslari Bajardi: Ikkinchi oliy ta’lim Informatika o’qitish metodikasi yo’nalishi 2m-0700 guruhi talabasi Zokirov Jasur Jizzax- 2023 mavzu




Download 43.18 Kb.
bet2/4
Sana24.01.2023
Hajmi43.18 Kb.
#39298
1   2   3   4
Bog'liq
Matematik modellarni qurish
Adebiyatlar, 5-Sinf (2)

MATEMATIK MODELLASHNING MOHIYATI


Matematik modellashning mohiyati shundaki, bu yerda jarayon modelini o’zgarishi fizik modelda emas, balki bevosita matematik modelning o’zida kompyuter yordamida o’rganiladi.
Matematik modellash uchta bosqichni o’z ichiga oladi: matematik modelni qurish, o’rganilayotgan jarayonni modellovchi algoritm yaratish, model va o’rganilayotgan jarayonning adekvatligini aniqlash [4].
Matematik modelni qurish, jarayonni o’zaro munosabatlar tizimi ko’rinishidagi (masalan, chekli yoki differentsial tenglamalar, tengsizliklar, man- tiqiy shartlar, maxsus operatorlar va xokazo) rasmiy shaklga (formalizatsiyaga) olib kelinadi. Bu munosabatlar jarayonning elementar xodisalarini va ular orasidagi o’zaro ta’sirni, asosiy qo’zg’atuvchi omillarni hisobga olgan holda, ifodalaydi.
¤rganilayotgan jarayonni modellovchi algoritm kompyuter uchun dastur ko’rinishida yozilishi mumkin. Bunda elementar xodisalar va jarayonni butunlay tavsiflovchi ahborot qadamma-qadam ishlab chiqiladi, shuningdek modellash na- tijasi sifatida ishlatiladigan kattaliklar shakllanadi. Jarayonning kechishiga tasodifiy omillarni ta’siri tasodifiy sonlar yordamida imitatsiya qilinadi. Tasodifiy sonlar avvaldan berilgan va modellash jarayonida olinadigan taqsimot qonunlariga ega bo’ladi. Tabiiy tajribadagi kabi, jarayonni kompyuterda amalga oshirishning har bir alohida natijasi, tasodifiy qo’zg’alishlarning shakllangan birgalikda kelishini hisobga olgan holda, qo’zg’atuvchi omillarning ta’siri to’plamining jam- langan samarasini aks ettiradi.
Tanlangan modelni ko’rilayotgan ob’ektga adekvatligini tekshirish model- lashning eng muhim qismi hisoblanadi. Har qanday model chinakam jarayonning faqat yaqinlashgan aks etishi hisoblanadi. Aniq jarayonni o’rganilganlik darajasi- dan kelib chiqib, katta yoki kichik aniqlik darajasi bilan, modellanayotgan ob’ektning tabiatini qayta tiklovchi model tuzish mumkin. Matematik modelni ish- lab chiqishda u yoki bu darajada model tenglamalarining ba’zi parametrlarini

mumkin bo’lgan kattaliklari haqida yaqinlashgan ma’lumotlarni ishlatishga to’g’ri kelgani sababli, modelni adekvatligini baholash masalasi kelib chiqadi. Tabiiyki, faqat mavjud jarayon (ob’ekt)ni modellashda bunday masalalarni yechish mumkin. Matematik modellash usullari matematik modelda tajriba o’tkazishga imkon beradi. Bunda modellash sharoitlari to’liq hajmda nazorat qilinadi va modellash natijalariga hisobga olinmagan tasodifiy omillarning ta’sir ko’rsatishi yo’qotiladi. Bu usullar zamonaviy kompyuterlar yordamida, nisbatan katta bo’lmagan xarajat bilan, ob’ektning mumkin bo’lgan barcha variantlarini tadqiqot qilish, uning aso- siy xossalarini o’rganish, uni takomillashtirish rezervlarini ochib berishga imkon beradi. SHu bilan birga ishlatilayotgan model doirasida optimal yechimlarni


qidirib topish doimo kafolatlanadi [5].
Matematik modellash xech qachon fizik modellashga qarshi qo’yilmasligini doimo nazarda tutish kerak. U ko’proq fizik modellashni matematik ifodalash vositalari va sonli taxlil aslahalari bilan to’ldirishga yaraydi. Mohiyati bo’yicha fizik modellash usullari ham tekshirilayotgan ob’ektdagi jarayonlarning matematik ifodasi va uning fizik modeli aynan o’xshashligiga asoslanadi. Biroq ular, umumiy matematik tenglamalardagi ba’zi aniqlovchi komplekslarni taqqoslash asosida, matematik ifodalashning aniq xossalarini ko’rib chiqmaydi.
Hozirgi vaqtda fizik modellash usullari yangi sifat olmoqda. Ular matematik model tenglamalariga kirgan koeffitsientlarning o’zgarish chegaralarini topish uchun ishlatilishi mumkin. Bu bilan matematik ifodalangan jarayonni masshtablash va modelni o’rganilayotgan ob’ektga adekvatligini o’rnatish im- konini beradi.
Traktorsozlikda yechishga to’g’ri keladigan ko’pgina masalalar ancha mu- rakkab, chunki hisoblanayotgan fizikaviy jarayonlar doimo uchta koordinat o’qi va vaqtdan iborat bo’lgan to’rt o’lchovli fazoda sodir bo’ladi.

Yechim matematik fizika tenglamalari deb ataluvchi, xususiy hosilali differ- entsial tengamalar tizimini yechishga olib kelinadi. Bu tenglamalarga to’rtta bog’liq bo’lmagan o’zgaruvchi kiradi.


Ba’zan masalani shunchalik soddalashtirishga muvaffaq bo’linadiki, tengla- malarda faqat bitta bog’liq bo’lmagan o’zgaruvchi qoladi, ya’ni masala bir o’lchovli holga keltiriladi. SHunday yo’l bilan olingan differentsial tenglamalar bitta bog’liq bo’lmagan o’zgaruvchiga ega va amalda aniq analitik usullar bilan yechilishi mumkin.
Turli bir o’lchovli masalalarni analitik yechimlari qator mahsus fanlarda ko’riladi. Masalan, mustahkamlikni hisoblashning bir o’lchovli masalalari materi- allar qarshiligi fanida yechiladi. Bu yerda bog’liq bo’lmagan o’zgaruvchi sifatida koordinat o’qlaridan biri ifodalanadi va bir o’lchovli masala aniq yechiladi, masa- lan nazariy mexanika, mashina va mexanizmlar nazariyasining ko’pgina masala- lari.
Masalani bir o’lchovli ko’rinishga keltirish doimo uni ideallash bilan bog’liq
bo’ladi. Ideal masalada fizikaviy jarayonning kechishiga ta’sir etuvchi qator ikkinchi darajali omillarni hisobga olmaslikka to’g’ri keladi. Bundan nazorat qi- lish qiyin bo’lgan xatolar paydo bo’ladi. Mashina va u ishlayotgan sharoit qancha- lik murakkab bo’lsa, hisoblash natijalarining yetarli aniqligiga umid qilsa bo’ladigan, bir o’lchovli matematik modelni ishlab chiqish shunchalik qiyin bo’ladi [6].
Ba’zi hollarda masalani bir o’lchovli ko’rinishga keltirish va uni aniq analitik usullar bilan yechish amaliy mumkin emas. Ko’p o’lchovli masalalarni qo’yishga yuqorida aytilganlardan ko’ra murakkabroq fanlar bag’ishlangan. Masalan, mus- tahkamlikni hisoblash masalalarini yechishda materiallar qarshiligidan elastiklik nazariyasiga o’tishga to’g’ri keladi. Ko’p o’lchovli elektrotexnika masalalarini ko’rishga elektrodinamika fani bag’ishlangan. Issiqlik jarayonlari issiqlik uzatish nazariyasida ko’riladi, ishqalanish jarayonini o’rganishda umumiy fizikadan tri-
bologiya faniga o’tiladi va hokazo. Bu fanlarni barchasini mukammal darajada o’rganish juda qiyin.
Traktor loyihalayotgan konstruktor elastiklik nazariyasi va elektrodinamika, issiqlik uzatish va gidrodinamika, tribologiya va mashinalar puxtaligi fanlarining aralash masalalariga duch keladi. Qandaydir fan sohasida ozgina xatolikka yo’l qo’yilsa, mashina mo’ljaldagidek ishlamaydi.
Hisoblash usullarining murakkabligi va yetarlicha takomillashmagani sababli loyihachi "sinov va xatolar" usulida ish yuritadi. Mashina qurilgach sinovga qo’yiladi. Natija asosida yana qaytadan loyihalanadi va xokazo. Mashinalardagi murakkab jarayonlarning nazariy hisoblash usullarni hayotga tadbiq etishda xususiy hosilali differentsial tenglamalarni turli yaqinlashtirib yechish usullari yordam beradi.
Bunday usullardan biri chekli ayirmalar usuli bo’lib, bu usulni to’r usuli yoki kublar usuli deb ham ataladi. CHekli ayirmalar usuli odatda juda katta hajmdagi hisoblash ishlarini bajarishga olib keladi. Bu kamchilik zamonaviy kompyutarlar yordamida oson yo’qotiladi. Mashinalarni loyihalashda kompyuter hisob-kitob ishlaridan tashqari detallarni joylashtirish, loyihani ko’p variantli bajarish kabi qulayliklar yaratadi. Avtomatlashtirilgan loyihalash tizimi bunga yorqin misol bo’la oladi.
CHekli ayirmalar usulining tenglamalari maxsus matematika kitoblarida keng yoritilgani sababli biz ularga to’xtalib o’tirmaymiz.

    1. Download 43.18 Kb.
1   2   3   4




Download 43.18 Kb.

Bosh sahifa
Aloqalar

    Bosh sahifa



Mustaqil ish fan: Kompyuterli modellashtirish Mavzu: Matematik modelni qurish asoslari Bajardi: Ikkinchi oliy ta’lim Informatika o’qitish metodikasi yo’nalishi 2m-0700 guruhi talabasi Zokirov Jasur Jizzax- 2023 mavzu

Download 43.18 Kb.