Tushunchalar o‘rtasidagi munosabatlar




Download 2.01 Mb.
bet28/178
Sana24.03.2024
Hajmi2.01 Mb.
#175794
1   ...   24   25   26   27   28   29   30   31   ...   178
Bog'liq
Mantiq tarixi va nazariyasi. Darslik. 2019
Atom massa. Molekulyar massa. Modda massasi va miqdori, small, 26221938, ozoda doc, zamonaviy-maktablarda-informatika-o-qitish-metodikasi-muammolari, blank-rezume-3 (1), ENGLISH VOCABULARY, ZDPP17022, 1-Ameliy jumis Азизбек Алимбаев, 2-ameliy jumis Азизбек Алимбаев, Fizikadan qiziqarli savollar, Ijtimoiy himoya ishlari, minimalist-aesthetic-slideshow, TAFAKKUR ShAKLLARI. TUShUNChA XUKM, XULOSA
Tushunchalar o‘rtasidagi munosabatlar
Obyektiv dunyodagi barcha predmet va hodisalar o‘zaro aloqada bo‘lganligi uchun ularni aks ettiruvchi tushunchalar ham o‘zaro ma’lum bir aloqalarda, munosabatlarda mavjud. Bu munosabatlar turli xil bo‘lib, ularni aniqlash uchun, avvalambor, taqqoslanadigan va taqqoslanmaydigan tushunchalarni farq qilish lozim.
Taqqoslanadigan tushunchalar umumiy belgilarga ega bo‘lgan, mazmuni va hajmi jihatidan bir-biriga yaqin turgan tushunchalardir. Masalan, “paxtakor” va “dehqon” tushunchalari ana shunday taqqoslanadigan tushunchalar hisoblanadi.
Taqqoslanmaydigan tushunchalar esa bir-biri bilan uzoq aloqada bo‘lgan, ko‘p hollarda moddiy yoki ideal bo‘lishdan boshqa umumiy belgiga ega bo‘lmagan predmetlarni aks ettiruvchi tushunchalardir. “Ijtimoiy progress” va “Zuhro yulduzi”, “ideal gaz” va “go‘zallik” tushunchalari taqqoslanmaydigan tushunchalar hisoblanadi. Mantiqda faqat taqqoslanadigan tushunchalar o‘rtasidagi mantiqiy munosabatlar o‘rganiladi. Taqqoslanadigan tushunchalar esa hajm jihatidan sig‘ishadigan va sig‘ishmaydigan bo‘ladi.
Sig‘ishadigan tushunchalarning hajmi bir-biriga butunlay, to‘laligicha yoki qisman mos keladi. Ular o‘rtasida uch xil munosabat mavjud: moslik, qisman moslik va bo‘ysunish. Moslik munosabatidagi tushunchalar bitta predmetni (predmetlar sinfini) aks ettiruvchi tushunchalar bo‘lib, ular bir-biridan faqat mazmuni bilangina farq qiladi. Masalan,
“Inson”, “Ongli mavjudot” tushunchalari xuddi shu munosabatda mavjuddir. Buni quyidagi tuzilma yordamida ko‘rsatish mumkin:
A – Inson,
B – Ongli mavjudot.

Qisman moslik munosabatidagi tushunchalarning hajmi qisman umumiylikka ega. Masalan:


A – Sportchi,
B – Talaba.

Doiralarning shtrixlangan qismi bir vaqtning o‘zida ham sportchi, ham talaba bo‘lganlarni bildiradi.
Bo‘ysunish munosabatida tushunchalardan birining hajmi ikkinchisining hajmiga to‘liq kirib, uni tashkil qiluvchi qism hisoblanadi.
Masalan:
A – Fan,
B – Mantiq.

Bu munosabatdagi tushunchalardan biri bo‘ysundiruvchi (A), ikkinchisi (B) bo‘ysunuvchi bo‘lib, ular jins-tur munosabatida bo‘ladi. “Jins” tushuncha predmetlarning birorta sinfini, “tur” tushuncha esa shu sinfga mansub predmetlarning bir guruhini yoki bittasini aks ettiradi. Mantiqda u yoki bu tushunchaning jins yoki tur ekanligi nisbiy xarakterga ega. Har bir tushuncha o‘zidan umumiyroq tushunchaga nisbatan tur, kamroq umumlashgan tushunchaga nisbatan jinsdir. Masalan, “milliy g‘oya”, “g‘oya”, “fikr” tushunchalari o‘rtasida quyidagi nisbat mavjud: “g‘oya” tushunchasi “fikr” tushunchasiga nisbatan tur, “milliy g‘oya” tushunchasiga nisbatan jins bo‘ladi.


Sig‘ishmaydigan tushunchalar hajmi jihatidan umumiylikka ega bo‘lmagan tushunchalar hisoblanib, bir sinfga kiruvchi har xil predmetlarni yoki predmetlar guruhini aks ettiradi. Ularning umumiyligi faqat ana shunda. Bu tushunchalar o‘rtasida ham uch xil munosabat bor: birga bo‘ysunish, qarama-qarshilik, zidlik.
Birga bo‘ysunish munosabati quyidagi tushunchalar o‘rtasida mavjud:

A – Fan,
B – Mantiq,


C – Fizika.

Bunda “mantiq” va “fizika” tushunchalari hajmi jihatidan birgalikda “fan” tushunchasining hajmiga bo‘ysunadi.



A
Qarama-qarshilik munosabatidagi tushunchalarning hajmi bir-birini istisno qiladi. Ular predmetning (predmetlar guruhining) qarama-qarshi belgilarini aks ettiradi, ya’ni biri predmetning ma’lum bir belgisini ifoda qilsa, ikkinchisi uni inkor qiluvchi boshqa belgini aks ettiradi. Qarama-qarshilik munosabatidagi tushunchalar o‘zlari bo‘ysunadigan tushunchaning hajmini to‘liq egallay olmaydi. Masalan, “baland bo‘yli odam” va “past bo‘yli odam” tushunchalari “odam” tushunchasining hajmini to‘liq qoplay olmaydi.
A – Odam,
B – Baland bo‘yli odam,
C – Past bo‘yli odam.
Zidlik munosabatidagi tushunchalardan biri predmetning birorta xususiyatini ifoda qilsa, ikkinchisi uni inkor qiladi va mazmun jihatidan noaniq bo‘lib qoladi. Zidlik munosabatidagi tushunchalar qarama-qarshilik munosabatidagi tushunchalardan farqli o‘laroq, bo‘ysundiruvchi tushunchaning hajmini to‘liq qoplaydi.
Masalan:
A – Odam,
B – E’tiqodli odam,
C – E’tiqodsiz odam.
Tushunchalar o‘rtasidagi munosabatlarni o‘rnatish ularning mazmuni va hajmini aniqlashtirishga, ularni bog‘lab, bir fikr shaklidan boshqa fikr shakliga o‘tishga yordam beradi. Masalan, “talaba” va “a’lochi” tushunchalari o‘rtasidagi munosabatni aniqlash asosida “Ba’zi talabalar a’lochilardir”, degan mulohaza shaklidagi fikrni hosil qilish mumkin.

Download 2.01 Mb.
1   ...   24   25   26   27   28   29   30   31   ...   178




Download 2.01 Mb.

Bosh sahifa
Aloqalar

    Bosh sahifa



Tushunchalar o‘rtasidagi munosabatlar

Download 2.01 Mb.