Bilimlarga asoslangan raqamli iqtisodiyot




Download 7.29 Mb.
Pdf ko'rish
bet80/197
Sana21.10.2022
Hajmi7.29 Mb.
#27653
1   ...   76   77   78   79   80   81   82   83   ...   197
Bog'liq
Дарслик

7.2. Bilimlarga asoslangan raqamli iqtisodiyot 
Bilimlarga asoslangan raqamli iqtisodiyotni tushunish, uning tub 
mohiyatini o‘rganishdan, ya’ni oxirgi mahsulotda (yoki ko‘rsatiladigan
hizmatda) aks etgan bilim yoki innovatsiyalarning mohiyatini tushu-
nishdan boshlanadi. Zamonaviy nazariya asosida tushunilsa, innovatsiya 
bozorda amalga oshiriladigan, amaliyotda qo‘llaniladigan yangi yoki
mukammallashtirlgan texnologik jarayon natijasida amalga oshadigan
innovatsion faoliyatning yangi yoki mukammallashtirilgan mahsuloti
sifatidagi oxirgi natijasi hisoblanadi. Turli xil ko‘rsatgichlardan foyda-


206 
langan holda, iqtisodiy nazariya turli ko‘rinishlardagi ”innovatsiya” 
larning quyidagi tafsiflarini taqdim etadi. Bunda u innovatsiyalarning
ishlatilishi va miqyosini, qanday ko‘rinishda amalga oshirilishi, yangilik 
darajasi va qo‘llanilish chegaralari boyicha tavsiflaydi. Masalan, qamrab 
olish miqyosi va foydalanilishi boyicha raqamli innovatsiyalarning 
quyidagi asosiy turlari bo‘lishi mumkin:
- Raqamli iqtisodiy innovatsiyalar – yangi raqamli iqtisodiy 
mexanizmlar, bozor tashkilotlari, mahsulotni tarqatish va almashtirish 
usullari; Raqamli ishlab chiqarish-texnologik innovatsiyalar – ishlab 
chiqarishda yangi raqamli texnologiyalar yaratish va ulardan foydala-
nishga yo‘naltirilgan;
- Raqamli ekologik innovatsiyalar – tashqi muhitning ifloslani-
shini kamaytiradigan, xavfli chiqindilarni tozalaydigan, chiqindilarni
qayta ishlaydigan va shunga o‘xshashlar;
- Tashkiliy-boshqaruv turidagi raqamli innovatsiyalar – ishlab
chiqarish va noishlab chiqarish faoliyatida yanada samaraliroq tashkiliy-
boshqaruv usullaridan foydalanish;
- Siyosiy innovatsiyalar – siyosat sohasida, siyosiy faoliyat turlarida, 
ichki va tashqi faoliyatda, halqaro munosabatlarda yangi g‘oyalarni
amalga oshirish;
- Huquqiy innovatsiyalar - yangi ijtimoiy-siyosiy huquqlar kiritish, 
yangi qonunlar ishlab chiqish, norma va normativlar yaratish va boshqalar;
- Ma’naviy muhitdagiraqamli innovatsiyalar – ma’naviy faoliyat
bilan bog‘liq yangi paradigmalar, gipotezalar, kontseptsiyalar yoki fanda 
yangi nazariyalar yaratish, ta’limda yangi usullardan foydalanish, yangi 
faoliyat turlarini topish, madaniyatda yangi san’at yo‘nalishlari va
stillarini yaratish.
Amalga oshirilish usuli boyicha quyidagi raqamli innovatsiyalar
turlarini ajratib ko‘rsatishimiz mumkin:
- Moddiy materialda aks ettirilgan raqamli innovatsiyalar (hard) – 
bularga misol sifatida raqamli yangi mahsulotlar, mashinalar, uskuna-
lar va jihozlarni ko‘rsatish mumkin;
- Moddiy materialda aks ettirilmagan raqamli innovatsiyalar
(soft) – bularga misol sifatida yangi samarador ta’lim usullarini, kom-


207 
pyuter dasturlarini, tashkiliy va boshqaruv boyicha o‘zgarishlarni, fan 
tizimidagi paradigmalarning o‘zgartirilishi yoki boshqasiga almashinu-
vini ko‘rsatish mumkin. Yangilik darajasi boyicha raqamli innovatsi-
yalarni nimanidir yangilash, qandaydir yangilik kiritish yoki nimanidir
mukammallashtirish kabi turlarga bo‘lish mumkin. Bunda raqamli 
innovatsion yangilik kiritish deganda, qandaydir yangilikning (yangi
kontseptsiya, g‘oya, texnik yechim va boshqalar) birinchi marta (jahon
miqyosida, mamlakat miqyosida yoki viloyat miqyosida kabilar) ishla-
tilishiga tushuniladi. Ammo uning ijtimoiy va iqtisodiy afzalligi ham
o‘sha miqyosda tan olingan bolishi lozim. Raqamli yangilik kiritishni
boshqacha sharoitlarga moslashtirish, yangilash tariqasida tushuniladi.
Demak, yangilash ushbu tashkilot uchungina innovatsiya, ammo u
tashqi dunyo uchun yangilik bo‘lmasligi ham mumkin. Nihoyat, mu-
kammallashtirish deganda originalni joylardagi konkret shart-sharoitlar-
ga biroz o‘zgarishlar kiritgan holda moslashtirishga tushuniladi. De-
mak, bu amal bir mamlakat yoki tashkilot uchungina raqamli innovate-
siya hisoblanishi mumkin holos.
Raqamli iqtisodiyotdagi yangiliklarning tarqalish chegaralariga
bog‘liq ravishda raqamli innovatsiyalar quyidagi turlarga bo‘linadilar:
- Dunyo miqyosidagi raqamli innovatsiyalar;
- Mamlakat miqyosidagi raqamli innovatsiyalar;
- Regional yoki viloyatlar miqyosidagi raqamli innovatsiyalar;
- Alohida firma, tashkilot yoki shahar doirasida amalga
oshiriladigan
raqamli innovatsiyalar.
Ijtimoiy yo‘nalishdagi raqamli innovatsiylar ham quyidagi asosiy
turlarga
mansub bo‘lishlari mumkin:
- Iqtisodiy – raqamli olamdagi yangi moddiy yoki ma’naviy
taqdirlashlar turlari, ko‘rsatgichlar, mehnatga haq to‘lashning
progressiv tizimlari va boshqalar;
- Tashkiliy-boshqaruv – yangi raqamli tashkiliy tuzilmalar,
mehnatni tashkil qilish usullarini raqamlashtirish va boshqalar;


208 
- Huquqiy – mehnat yoki xo‘jalik yuritish bilan bog‘liq
qonunlardagi o‘zgarishlarni raqamli ko‘rinishda amalga oshirish;
- Pedagogik – raqamli vositalarni qollagan holdagi yangi innovate-
sion-interfaol o‘qitish, ta’lim berish yoki tarbiya qilish usullari.
Raqamli innovatsion iqtisodiyotning zamonaviy sharoitlarida
yangiliklar, bilim va informatsiyaning bunchalik ko‘p turlarda
namoyon bo‘lishi innovatsiyalarning tarixi bilan chambarchas bog‘liqdir. 
Iqtisodiyotning XX-XXI asrlardagi evolyutsiyasi ishlab chiqarish
sohasidagi yangi bilim va informatsiyaning ma’nosi va mohiyatini ham 
tubdan o‘zgartirib yubordi. Bilimlarga asoslangan raqamli iqtisodiyotni 
tushunish, uning tub mohiyatini o‘rganishdan, ya’ni oxirgi mahsulotda
(yoki ko‘rsatiladigan hizmatda) aks etgan bilim yoki innovatsiyalar-
ning mohiyatini tushunishdan boshlanadi. Zamonaviy nazariya asosida 
tushunilsa, innovatsiya bozorda amalga oshiriladigan, amaliyotda qo‘l-
laniladigan yangi yoki mukammallashtirlgan texnologik jarayon natija-
sida amalga oshadigan innovatsion faoliyatning yangi yoki mukam-
mallashtirilgan mahsuloti sifatidagi oxirgi natijasi hisoblanadi. Turli xil
ko‘rsatgichlardan foydalangan holda, iqtisodiy nazariya turli ko‘rinish-
lardagi ”innovatsiya” larning quyidagi tafsiflarini taqdim etadi. Bunda
u innovatsiyalarning ishlatilishi va miqyosini, qanday ko‘rinishda amal-
ga oshirilishi, yangilik darajasi va qo‘llanilish chegaralari boyicha 
tavsiflaydi. Masalan, qamrab olish miqyosi va foydalanilishi boyicha 
raqamli innovatsiyalarning quyidagi asosiy turlari bo‘lishi mumkin:
- Raqamli iqtisodiy innovatsiyalar – yangi raqamli iqtisodiy 
mexanizmlar, bozor tashkilotlari, mahsulotni tarqatish va almashtirish 
usullari; Raqamli ishlab chiqarish-texnologik innovatsiyalar – ishlab chi-
qarishda yangi raqamli texnologiyalar yaratish va ulardan foydala-
nishga yo‘naltirilgan;
- Raqamli ekologik innovatsiyalar – tashqi muhitning ifloslani-
shini kamaytiradigan, xavfli chiqindilarni tozalaydigan, chiqindilarni
qayta ishlaydigan va shunga o‘xshashlar;
- Tashkiliy-boshqaruv turidagi raqamli innovatsiyalar – ishlab
chiqarish va noishlab chiqarish faoliyatida yanada samaraliroq tashkiliy-
boshqaruv usullaridan foydalanish;


209 
- Siyosiy innovatsiyalar – siyosat sohasida, siyosiy faoliyat turlarida, 
ichki va tashqi faoliyatda, halqaro munosabatlarda yangi g‘oyalarni
amalga oshirish;
- Huquqiy innovatsiyalar - yangi ijtimoiy-siyosiy huquqlar kiritish, 
yangi qonunlar ishlab chiqish, norma va normativlar yaratish va boshqalar;
- Ma’naviy muhitdagiraqamli innovatsiyalar – ma’naviy faoliyat
bilan bog‘liq yangi paradigmalar, gipotezalar, kontseptsiyalar yoki fanda 
yangi nazariyalar yaratish, ta’limda yangi usullardan foydalanish, yangi 
faoliyat turlarini topish, madaniyatda yangi san’at yo‘nalishlari va
stillarini yaratish.
Amalga oshirilish usuli boyicha quyidagi raqamli innovatsiyalar
turlarini ajratib ko‘rsatishimiz mumkin:
- Moddiy materialda aks ettirilgan raqamli innovatsiyalar (hard) – 
bularga misol sifatida raqamli yangi mahsulotlar, mashinalar,
uskunalar va jihozlarni ko‘rsatish mumkin;
- Moddiy materialda aks ettirilmagan raqamli innovatsiyalar
(soft) – bularga misol sifatida yangi samarador ta’lim usullarini,
kompyuter dasturlarini, tashkiliy va boshqaruv boyicha o‘zgarishlarni,
fan tizimidagi paradigmalarning o‘zgartirilishi yoki boshqasiga almashi-
nuvini ko‘rsatish mumkin. Yangilik darajasi boyicha raqamli innovatsi-
yalarni nimanidir yangilash, qandaydir yangilik kiritish yoki nimanidir
mukammallashtirish kabi turlarga bo‘lish mumkin. Bunda raqamli 
innovatsion yangilik kiritish deganda, qandaydir yangilikning (yangi
kontseptsiya, g‘oya, texnik yechim va boshqalar) birinchi marta (jahon
miqyosida, mamlakat miqyosida yoki viloyat miqyosida kabilar) 
ishlatilishiga tushuniladi. Ammo uning ijtimoiy va iqtisodiy afzalligi
ham o‘sha miqyosda tan olingan bolishi lozim. Raqamli yangilik kiri-
tishni boshqacha sharoitlarga moslashtirish, yangilash tariqasida tushu-
niladi. Demak, yangilash ushbu tashkilot uchungina innovatsiya, am-
mo u tashqi dunyo uchun yangilik bo‘lmasligi ham mumkin. Nihoyat,
mukammallashtirish deganda originalni joylardagi konkret shart-
sharoitlarga biroz o‘zgarishlar kiritgan holda moslashtirishga tushuni-
ladi. Demak, bu amal bir mamlakat yoki tashkilot uchungina raqamli 
innovatsiya hisoblanishi mumkin holos. Raqamli iqtisodiyotdagi


210 
yangiliklarning tarqalish chegaralariga bog‘liq ravishda raqamli inno-
vatesiyalar quyidagi turlarga bo‘linadilar:
- Dunyo miqyosidagi raqamli innovatsiyalar;
- Mamlakat miqyosidagi raqamli innovatsiyalar;
- Regional yoki viloyatlar miqyosidagi raqamli innovatsiyalar;
- Alohida firma, tashkilot yoki shahar doirasida amalga
oshiriladigan raqamli innovatsiyalar.
Ijtimoiy yo‘nalishdagi raqamli innovatsiylar ham quyidagi asosiy
turlarga mansub bo‘lishlari mumkin:
- Iqtisodiy – raqamli olamdagi yangi moddiy yoki ma’naviy
taqdirlashlar turlari, ko‘rsatgichlar, mehnatga haq to‘lashning
progressiv tizimlari va boshqalar;
- Tashkiliy-boshqaruv – yangi raqamli tashkiliy tuzilmalar,
mehnatni tashkil qilish usullarini raqamlashtirish va boshqalar;
- Huquqiy – mehnat yoki xo‘jalik yuritish bilan bog‘liq
qonunlardagi
o‘zgarishlarni raqamli ko‘rinishda amalga oshirish;
- Pedagogik – raqamli vositalarni qollagan holdagi yangi 
innovatsion-interfaol o‘qitish, ta’lim berish yoki tarbiya qilish usullari.
Raqamli innovatsion iqtisodiyotning zamonaviy sharoitlarida
yangiliklar, bilim va informatsiyaning bunchalik ko‘p turlarda namo-
yon bo‘lishi innovatsiyalarning tarixi bilan chambarchas bog‘liqdir. Iqti-
sodiyotning XX-XXI asrlardagi evolyutsiyasi ishlab chiqarish sohasi-
dagi yangi bilim va informatsiyaning ma’nosi va mohiyatini ham tubdan 
o‘zgartirib yubordi. 

Download 7.29 Mb.
1   ...   76   77   78   79   80   81   82   83   ...   197




Download 7.29 Mb.
Pdf ko'rish

Bosh sahifa
Aloqalar

    Bosh sahifa



 Bilimlarga asoslangan raqamli iqtisodiyot

Download 7.29 Mb.
Pdf ko'rish