O‘zgaruvchan va o‘zgarmas toklarni harakterlovchi kattaliklar




Download 0.76 Mb.
bet6/10
Sana23.09.2022
Hajmi0.76 Mb.
#26273
1   2   3   4   5   6   7   8   9   10
Bog'liq
Xudoyqulov Ruslan Obidjonovich BMI
Brauzerlar haqida Google Chrome, Opera, Firefox va boshqala haqida, мат с геогеброй-1-61, david-goes-school-storia-tg, 11. Бошқарувда назорат тушунчаси, назоратнинг мазмуни, моҳияти ва турлари., Qoraqalpoq maqola 2022, Adabiyotlar, 16.06.2022, 10.6, 2117 25.06.2010, Bayonnoma ko\'chirma, Urganch davlat universiteti pedagogika fakulteti maxsus sirtqi , [Untitled], investitsiya Norqulov, “Matn tilshunosligi” kursining matn nazariyasi va matnni lingvistik, 228-Bekmirzaeva Xilola BMI
2. O‘zgaruvchan va o‘zgarmas toklarni harakterlovchi kattaliklar

Biz bilamizki, elektr energiyasi, asosan, o‘zgaruvchan uch fazali tok ko‘rinishida ishlab chiqariladi. Ko‘pincha o‘zgarmas tok manbayi zarur bo‘ladi. Shunday hollarda to‘g‘rilagichlardan foydalaniladi. To‘g‘rilagichlarning eng sodda sxemasi bir davrli, bir fazali to‘g‘rilagichlardir. Yarimo‘tkazgichli diod tokning faqat bir ishorali qismini o‘tkazadi. Demak, to‘g‘rilagichning kirish qismida bir fazali o‘zgaruvchan tok bo‘lsa, chiqishida faqat musbat ishorali yarim davrlari qoladi.


Ko‘pincha to‘g‘rilagichlar transformatorlarning ikkilamchi chulg‘amiga ulanadi, chunki o‘zgarmas tok iste’molchisi, masalan, magnitofonning kuchlanishi U = 9V. Demak, to‘g‘rilagich bu yerda elektr tarmoq va o‘zgarmas tok iste’molchisi o‘rtasida kuchlanishni moslash mexanizmi bo‘lib ham xizmat qiladi.
To‘g‘rilagich bu ko‘rinishda qo‘llanilmaydi. Bu to‘g‘rilagichda diod xossasidan foydalanilib, o‘zgaruvchan tokning manfiy yarim davriy qiymati yo‘nalishi o‘zgartiriladi. Natijada chiqish qutblarida faqat musbat ishorali yarim davriy qiymat ta’sir ko‘rsatadi.
Lekin bu shakldagi kuchlanish ham iste’molchilarni qanoatlantirmaydi. Shuning uchun to‘g‘rilagichning chiqish qutblariga parallel ravishda sig‘im va ketma-ket induktivlik ulanadi. Bu ikki element kuchlanishga ta’sir ko‘rsatadi, kuchlanishni tekislab, vaqt davomida kattaligi o‘zgarmaydigan kattalikka yaqinlashtiradi Bu turdagi to‘g‘rilagich radioteleapparaturada, payvandlash apparaturasi va hokazolarda keng qo‘llaniladi.
Uch fazali elektr tokini to‘g‘rilashda Har uchala faza toklari bir-biridan 1200 elektr gradusga siljigani tufayli chiqish kuchlanishining shakli ancha tekis bo‘lib, bu yerda silliqlovchi L, C filtrning zarurati yo‘q. Sxemaning bu turi avtomobilda qo‘llanadigan uch fazali sinxron generator va shahar elektr transportini (metro, tramvay, trolleybus) o‘zgarmas tok bilan ta’minlovchi tortish podstansiyalarida qo‘llaniladi.
KUCHAYTIRGICHLAR
Kuchaytirgich kirish qutblaridagi signalning kichik o‘zgarishlarini o‘zgarmas tok manbayi hisobiga keskin kuchaytiruvchi mexanizmdir. Signal o‘ziga axborotni mujassamlashtirgan elektr kattalik, ya’ni tok yoki kuchlanishdir.


Axborot tok yoki kuchlanishning amplitudasi yoki chastotasida ifodalangan (mujassamlangan) bo‘ladi. Demak, kuchaytirgichlar qaysi kattalik kuchaytirilishiga qarab kuchlanish kuchaytirgichi, tok kuchaytirgichi va quvvat kuchaytirgichlariga bo‘linadi. Kuchaytirgichlar qanday chastota oralig‘ida ishlashiga ko‘ra quyidagilarga bo‘linadi:


1. Asta-sekin o‘zgaruvchi signalni bir gers chastotaning kichik ulushlaridan boshlab bir necha kilogersgacha oshirib beradigan kuchaytirgichlar shartli ravishda o‘zgarmas tok kuchaytirgichlari deyiladi.
2. Past chastotali kuchaytirgichlar signalining chastotasi 10 Hz–20 kHz oralig‘ida o‘zgaradi.
3. Chastota orqali keng kuchaytirgichlar – 1 Hz–10 MHz.
4. Saylovchi kuchaytirgichlar – ma’lum bir chastotali signalni kuchaytiruvchi kuchaytirgichlar.
Kuchaytirgichlar 10–6 10–7 voltli kuchlanish va 10–14 -j- 10–6 amperli tokni kuchaytirish xususiyatiga ega. Yarimo‘tkazgichli kuchaytirgichlar, yuqorida ta’kidlab o‘tganimizdek, umumiy emitterli, umumiy bazali va umumiy kollektorli bo‘ladi. Sanoat elektronikasida ko‘pincha umumiy emitterli kuchaytirgichlar qo‘llaniladi. Bu turdagi kuchaytirgichning sxemasi rasmda ko‘rsatilgan va bu sxema quyidagicha ishlaydi.
0 bo‘lganda, ya’ni signal nolga teng bo‘lganda, baza toki Ib o‘zgarmas, kollektor va emitter toki Ik ham o‘zgarmas kollektor-emitter kuchlanishi:
Signalning kirish kuchlanishi turtkisimon o‘zgarganda kollektor toki ham o‘zgara boshlaydi, demak, chiqish kuchlanishi Uchiq = Ik *ist ning o‘zgarishi ancha katta bo‘ladi, chunki kollektor-emitter tokining o‘zgarishi shu manba hisobiga kuchaytiriladi. Sig‘im Ss chiqish toki i ning o‘zgarmas tashkil qiluvchisini iste’molchi tomon o‘tkazmaydi. Umuman olganda, kuchaytirgichlarning turlari va bajaradigan vazifasi keng doirada o‘zgaradi. Hozirgi vaqtda mikrosxemalar asosida yaratilgan operatsion kuchaytirgichlar ishlab chiqarilmoqda. Bu kuchaytirgichlarning amplituda-chastota xarakteristikasi ularni keng ko‘lamda ishlatish imkoniyatini beradi. Bu kuchaytirgichlarning kuchaytirish koeffitsiyenti (K)103 dan 105 gacha, chastota kuchaytirish oralig‘i (l") 10 dan 100 MHz gacha o‘zgaradi.
Turtki impuls mexanizmlari
Hozirgi zamon texnika va texnologiyasi kundan kunga raqamli uskunalar, EHM, nazorat mexanizmlari, avtomatik elektr yuritmalar va hokazolar bilan jihozlanmoqda.
Barcha raqamli uskunalarning ishlash prinsipi turtki rejimda ishlovchi mexanizmlarga asoslangan. Turtki impuls deb, qisqa vaqt ichida qiymatini o‘zgartirib turuvchi elektr (tok, kuchlanish, quvvat va hokazo) kattalikka aytiladi. Turtkining shakli 32-rasm, a va b da ko‘rsatganimizdek har xil bo‘lishi mumkin. Turtkini xarakterlovchi kattaliklar: t – davr va turtkining o‘zgarish tezligi; U – chastotadir. Turtkining chastotasi har xil uskunalarda har xil bo‘ladi. Masalan, EHMda bu chastota qancha katta bo‘lsa, EHMning ishlash tezligi shuncha yuqori bo‘ladi. Turtki mexanizmining chastotasi amplituda-chastota egri chizig‘i bilan xarakterlanadi.

Turtkilar majmuasi axborotni mujassamlaydi. Masalan, turtki «1» raqamli bo‘lsa, turtki bo‘lmagan vaqtni «0» deb olamiz. Mana shu ikki raqam orqali barcha kattaliklar, tushunchalar, mantiq elementlari, xullas, istalgan fikr, raqam va hokazo ifodalanadi. Raqamli EHMning asosi mana shu prinsipga, ya’ni barcha tushuncha, raqam, matn va mantiq tushunchalarini ikki raqam bilan ifodalashdir. Shuni ta’kidlab o‘tish lozimki, EHMning asosi bo‘lmish raqamli tuzilma hozirgi vaqtda radio-teleapparaturaga, avtomatik yuritmalarga, elektr o‘lchash va nazorat asboblariga, uy-ro‘zg‘or uskunalariga, xullas, turmushning barcha sohalariga kirib kelyapti. Turtki mexanizmlarining asosiylaridan biri – bu trigger hisoblanadi. Uning sxemasi 33-rasmda ko‘rsatilgan. Birinchi tranzistorga boshlang‘ich turtki berilganda birinchi T1 ochiladi, turtki ma’lum kattalikka yetgandan keyin T1 yopiladi va T2 ochiladi. Shunday qilib, T1 va T2 navbatma-navbat ochilib-yopiladi, natijada chiqish kuchlanishi U2 turtki ko‘rinishida (32-rasm) o‘zgaradi. Arrasimon kuchlanish ishlab chiqaruvchi mexanizm ham turtki mexanizmiga kiradi. Uning sxemasi 9.21-rasmda ko‘rsatilgan. Bu sxema neon lampa asosida ishlaydi.
Kirish kuchlanishi t1 vaqt davomida ma’lum Um kattalikka yetgandan keyin neon lampaning qarshiligi keskin kamayadi va t2 vaqt davomida bu kuchlanish qariyb nolgacha pasayadi. Shu onda neon lampaning qarshiligi tiklanadi va kirish kuchlanishi yana ko‘payadi. Jarayon takrorlanadi. Chiqish kuchlanishi tchiq ning shakli arrasimon bo‘lgani uchun bu tur o‘zgartirgichlar arrasimon kuchlanish generatorlari deyiladi (35-rasm). Elektron nurli naychalarda elektron nurni gorizontal yo‘nalishda burish uchun avtomobillarning yondirish sistemasida va hokazolarda qo‘llaniladi.
Mikrosxemalar to‘g‘risida tushuncha
Hozirgi vaqtda mikrosxemalar, EHM, avtomatik sistemalarda, o‘lchash va nazorat sistemalarida, xullas, raqamli texnologiya qo‘llaniladigan barcha sohalarda qo‘llaniladi. Mikrosxema – yig‘ilgan juda kichik elektron mexanizmdir.
Integral mikrosxema (IMS) – ma’lum funksional vazifani bajaruvchi mikrosxema. Funksional vazifasiga ko‘ra, IMS signalni o‘zgartiruvchi, qayta ishlovchi, axborotni to‘plovchi va hokazo ko‘rinishda ishlanadi. IMSning asosiy xususiyati shundan iboratki, u ma’lum funksional vazifani to‘la bajaradi, ya’ni IMS kuchaytirgich, trigger, turtkilar, hisoblagich, mantiqiy mexanizm va hokazo.
Mikrosxemada butun bir mexanizm kichik bir hajmda simsiz, bevosita zavodning o‘zida, mahsulot birligi sifatida ishlab chiqariladi. IMSning elementlari diod, triod, sig‘im, induktivlik, rezistor yarimo‘tkazgich kristallning sirtida va hajmida zichlab joylashtiriladi. IMSni ishlab chiqarish o‘ta murakkab texnologiyadir. Bu texnologiya alohida bir ilm-fan sohasi bo‘lib, tez rivojlanyapti. Bu sohaning rivoji katta integral sxemalarni qo‘llashga olib keldi (KIS).
Raqamli texnologiyalarda KIS ko‘rinishida tuzilmalarning turtki raqamli texnologiyalarning KIS ko‘rinishida ishlab chiqaradigan ayrim elementlarning bajaradigan funksional vazifasi nuqtayi nazaridan ko‘rib chiqamiz.
Jamlagich (summator) – ikki raqamli sonlar ustida arifmetik amallarni bajaradi.
Hisoblagich (счётчик) – turtkilarni hisoblovchi mexanizm. Sonlar hisoblagichida ikki raqamli («1» va «0») sana ko‘rinishida beriladi.
Registr – shartli raqamli belgi (kod)larni qabul qilish, saqlash va buyruq bo‘yicha chiqarib berish uchun xizmat qiladi.
Shartli belgilagich (shifrlar) – raqamli shartli belgilarni (turtkilarni) mantiqiy buyruqlarga aylantiruvchi mexanizm.
Shartli belgini ochgich (deshifrator) – shifrator bajaradigan o‘zgartirgichning aksi. Masalan, o‘nli sanani ikkili sanaga aylantiruvchi shifrator bo‘lsa, deshifrator teskari vazifani bajaradi.


Mikrojarayonor – axborotga ishlov berish va boshqarish mexanizmi. Mikrojarayonor xotira, axborotni kiritish-chiqarish qurilmalari bilan birga ishlaydi. Mikrojarayonor arifmetik-mantiqiy boshqarish, tezkor xotira EHM va boshqa ichki qurilmalardan iborat. EHM va boshqa raqamli texnologiyalar asosida ishlaydigan uskunalarda ko‘p mexanizmlar mavjud. Biz asosiylari ustida qisqacha to‘xtalib o‘tdik. Raqamli texnologiyalar asosida ishlaydigan qurilmalarning ishonchliligi yuqori. Hozirgi vaqtda barcha sohalardagi mutaxassislar raqamli texnologiyalarning asosi bilan tanish bo‘lishlari shart





Download 0.76 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   10




Download 0.76 Mb.

Bosh sahifa
Aloqalar

    Bosh sahifa



O‘zgaruvchan va o‘zgarmas toklarni harakterlovchi kattaliklar

Download 0.76 Mb.