• Mühafizə aralıqlarının xarakteristikaları
  • İldırımdan mühafizə ventil boşaldıcılarının əsas elektriki xarakteristikaları
  • Sual 1 Terminlər və təyinlər. Cavab




    Download 0.93 Mb.
    bet1/8
    Sana24.03.2017
    Hajmi0.93 Mb.
      1   2   3   4   5   6   7   8

    Sual 1

    Terminlər və təyinlər.



    Cavab.

    Yerə olan ildırım zərbəsi – ildırım buludu ilə yer arasında atmosfer mənşəli bir yaxud bir neçə cərəyan impulsundan ibarət olan elektrik boşalması.

    Zərbə nöqtəsi – ildırımın yer, bina yaxud ildırımdan mühafizə qurğusu ilə birləşmə (toxunma) nöqtəsi.

    Mühafizə olunan obyekt – bu normativin tələblərinə cavab verən ildırımdan mühafizəsi yerinə yetirilmiş bina yaxud qurğu, onların hissələri yaxud əhatə sahələri.

    İldırımdan mühafizə qurğusu – bina yaxud qurğunu ildırımın təsirindən (vurmasından) mühafizə etməyə imkan verən sistem. O, mühafizənin daxili və xarici qurğularını özündə birləşdirir. Birbaşa ildırım zərbəsindən mühafizə qurğusu (ildırımötürücülər) – ildırımqəbuledicilərdən, cərəyanötürücülərdən və yerbirləşdiricilərdən ibarət olan kompleks.

    İldırımın ikinci təsirindən mühafizə – ildırımın elektrik və maqnit sahələrinin təsirini məhdudlaşdıran qurğu.

    Potensialı bərabərləşdirmək üçün qurğu – ildırım cərəyanının axması ilə əlaqədar yaranan potensiallar fərqini məhdudlaşdıran mühafizə qurğusunun elementi.

    İldırımqəbuledici – ildırımı tutmaq (cəlb etmək) üçün olan hissə, ildırımötürücüsünün bir hissəsi.

    Cərəyanötürücü (cərəyankecirici) – ildırım cərəyanını ildırım qəbuledicidən yerləbirləşdiriciyə ötürmək üçün olan hissə, ildırımötürücüsünün bir hissəsi.

    Yerləbirləşdirici qurğu - yerləbirləşdiricilərlə yerləbirləşdirici keçiricilərin birliyi (cəmi).

    Yerləbirləşdirici – yerlə birbaşa yaxud aralıq keçirici mühitlə elektriki kontaktda olan keçirici hissə yaxud öz aralarında bir-birilə birləşdirilmiş keçirici hissələrin yığımı.

    Yerləbirləşdirici kontur – yerin altında yaxud yerin səthində binanın ətrafında qapalı halqa şəkilində olan yerləbirləşdirici keçirici.

    Yerləbirləşdirici qurğunun müqaviməti – cərəyanın yerə ötürülməsi zamanı yerləbirləşdirici qurğuda düşən gərginliyin qurğudan yerə axan cərəyana olan nisbəti.

    Yerləbirləşdirici qurğudakı gərginlik - yerləbirləşdiricidən cərəyanın yerə axması zamanı cərəyanın yerləbirləşdiriciyə daxil olma nöqtəsi ilə sıfır potensallı zona arasında olan gərginlik.

    Bir-biri ilə birləşdirilmiş metal armaturlar – binanın (qurğunun) dəmir-beton konstruksiyasının armaturu, elektrik ötürmənin fasiləsizliyini təmin edən hissə.

    Təhlükəli qığılcımlanma – ildırım zərbəsi nəticəsində mühafizə olunan obyektin daxilində yol verilməyən elektrik boşalması.

    Təhlükəsiz məsafə – mühafizə olunan obyektin daxilində yaxud xaricində olan iki keçirici arasında təhlükəli qığılcımlanma yaranması mümkün olmayan minimal məsafə.

    İfrat gərginlikdən mühafizə qurğusu – mühafizə olunan obyektin elementləri arasında ifrat gərginliyin məhdudlaşdırılması üçün olan qurğu.

    Tək dayanan ildırımötürücü – ildırımqəbuledici və cərəyanötürücü hissələri vasitəsilə axan ildırım cərəyanın axma yolu ilə heç bir əlaqəsi olmayan mühafizə olunan obyektin ildırımötürücüsü.

    Mühafizə olunan obyekt üzərində quraşdırılmış ildırımötürücü – ildırımqəbuledici və cərəyanötürücü hissələrdən axan cərəyanın bir hissəsinin mühafizə olunan obyektlə yaxud onun yerləbirləşdiricisi ilə axması mümkün olan ildırımötürücü.

    Ildırımötürücünün mühafizə zonası – elə bir sahədir ki, obyekt bütövlükdə bu sahədə yerləşdikdə oraya ildırım zərbələrinin ehtimalı verilmiş (nəzərdə tutulmuş) qiymətdən çox olmasın.

    Mühafizə zonasını ötüb keçən ildırım zərbələrinin yol verilən ehtimalı – ildırımötürücü ilə mühafizə olunan obyektə ola biləcək ildırım zərbələrinin yol verilən ehtimalnın son həddi (P).

    Mühafizənin etibarlılığı – 1-P kimi təyin olunur.

    Sənaye kommunikasiyaları – güc və informasiya kabelləri, keçirici boru kəmərləri və daxili mühiti keçirici xarici səthi isə keçirici olmayan boru kəmərləri.

    Sual 2

    İfrat gərginliklərin növləri. Xarici (atmosfer) ifrat gərginlikləri



    Cavab

    Enercisistemin elektrik avdanlıqlarının etibarlı işi əsasən onların izolyasiyası və bu izolyasiyaya təsir edən gərginliklə müəyyən olunur. Normal iş recimi zamanı avadanlığın jərəyan daşıyan hissələrinin izolyasiyasına şəbəkənin faza gərginliyi təsir edir. Amma istismar prosessində müxtəlif səbəblər üzündən enercisistemin bu və yaxud başqa hissəsində avadanlığın izolyasiyasına normal işçi gərginlikdən xeyli yüksək gərginlik, yəni avadanlığın izolyasiyası üçün təhlükəli olan ifrat gərginlik təsir edə bilər.

    Elektrik avadanlığının normal iş recimi zamanı onun izolyasiyası üçün yol verilən gərginlikdən yüksək olan bütün gərginliklər həmin avadanlıq üçün ifrat gərginlik adlanır. Belə ki, elektrik avadanlıqları üçün yol verilən və onun uzun müddət işləməsi üçün normal hesab olunan ən böyük işçi gərginlik nominal gərginlikdən: 3-20kV-da 20%; 35-220kV-da 15%, 330kV-da 10% və 500kV-da 5% artıq olması hesab olunur; yəni:

    Şəbəkənin nominal

    gərginliyi, kV



    3

    6

    10

    20

    35

    110

    220

    330

    500

    Yol verilən ən böyük işçi gərginlik, kV

    3,6

    7,2

    12

    24

    40,5

    126

    252

    363

    525

    Burada istifadə olunan «ən böyük işçi gərginlik» termini elektrik avdanlığının izolyasiyasının işləmə şəraitinə müvafiq olaraq qeyri-məhdud müddətə ona tətbiq olunan 50 Hs tezlikli gərginlik deməkdir.

    Yaranma səbəbinə görə enercisitemdə yaranan ifrat gərginliklər iki yerə: xariji (atmosfer) və daxili (kommutasiya) ifrat gərginliklərə bölünürlər.

    Gərginliyi 1 kV-dan yüksək olan elektrik şəbəkələrində xariji ifrat gərginliyin yaranmasının əsas səbəbi şəbəkənin jərəyan daşıyan elementlərinə, onları saxlayan konstruksiyalara, onlara yaxın qurğulara yaxud torpaq sahəsinə ildırım zərbələrinin olmasıdır. Daxili ifrat gərginliklərin yaranmasına əsas səbəb isə şəbəkədə plan üzrə və qəza zamanı şəbəkə elementlərinin açılması və qoşulması, qısa qapanmaların yaranması və ləğv edilməsi və naqillərin qırılması zamanı yerinə yetirilən kommutasiyalar (açma-qoşma əməliyyatları), həmçinin uzun xətlərdə və qeyri-simmetrik recimlərdə rezonans hadisələrinin yaranmasıdır.

    Müxtəlif növ ifrat gərginliklərin davamiyyət müddəti bir neçə mikrosaniyədən bir neçə saata qədər ola bilər. Çox hallarda isə ifrat gərginliklər qısa müddətli olurlar.

    İzolyasiyaya təsir edən ifrat gərginliyin vajib xarakteristikası onların dəfəliliyi, yəni tətbiq olunan gərginliyin maksimal qiymətinin bu izolyasiya konstruksiyasının istismar olunduğu ən böyük işçi gərginliyə nisbətidir:

    (1)

    Qeyd etmək lazımdır ki, ifrat gərginlik onun dəfəliyindən başqa bir sıra parametrləri ilə də xarakterizə olunur ki, onlar da elektrik izolyasiyasının və ifrat gərginlikdən mühafizə vasitələrinin seçilməsi zamanı nəzərə alınır. Bu parametrlərə ifrat gərginliyin təkrarlanması və ifrat gərginlik əyrisinin (impulsunun) forması aiddir. İfrat gərginliklərin təkrarlanması müəyyən zaman müddətində gözlənilən ifrat gərginliyin yaranma sayı ilə təyin olunur. İfrat gərginliyin əyrisinin forması-impulsun jəbhəsinin uzunluğu, impulsun davamiyyət müddəti, impulsların sayı və həmin ifrat gərginliyin mövjud olduğu zamanla xarakterizə olunur. Şəbəkənin əhatə etdiyi sahənin genişliyi orada yaranmış ifrat gərginliyin eyni vaxtda izolyasiya konstruksiyalarına təsirinin sayı ilə müəyyən olunur. İfrat gərginliyin yuxarıda göstərilən parametrləri adətən təsadüfi kəmiyyətlərdir və onların qiymətlərinin əsaslandırılması izolyasiyanın elektrik möhkəmliyinin və mühafizə vasitələrinin xarakteristikalarının əsaslandırılması statistik materiallar əsasında yerinə yetirilir.

    Yuxarıda qeyd edildiyi kimi elektroenergetika obyektlərində xariji və yaxud atmosfer ifrat gərginliyinin yaranmasının əsas səbəbi ildırım boşalmalarıdır. İldırım boşalmaları elektriklə yüklənmiş buludla yer arasında, müxtəlif adlı yüklərlə yüklənmiş buludlar arasında və s. olur. Göstərilən ildırım boşalmalarından elektrik obyektləri üçün ən təhlükəlisi şəbəkənin jərəyandaşıyan elementlərinə ildırım zərbəsinin birbaşa olmasıdır. İldırım jərəyanı bəzən 100 kA-dən çox olur. Bu jərəyana malik olan ildırım boşalması zərbə yerində onlarla meqovolta qədər impuls gərginliyi yaradır ki, o istənilən izolyasiyanın, yəni ən yüksək gərginlik sinfinə malik izolyasiyanın örtülməsinə bəs edir. Ona görə də elektrik şəbəkələrinin naqillərinin və yarımstansiya avadanlıqlarının birbaşa ildırım zərbələrindən və induksiyalanmış ifrat gərginliklərdən etibarlı mühafizəsi təmin olunmalıdır.

    Elektrik verilişi xətlərinin (EVX) və yarımstansiyaların konstruksiyalarının yerləbirləşdirilmiş elementlərinə birbaşa olan ildırım zərbəsi həmin konstruksiyadan jərəyandaşıyan elementlərə əks örtülmə yarada bilir. Əks örtülmədən mühafizə üçün EVX dayaqlarının və yarımstansiyaların ildırımötürənlərinin və elektrik avadanlıqlarının gövdələrinin yerləbirləşmə konturunun müqavimətinin kiçik olmasına çalışmaq lazımdır.



    İnduksiya olunmuş atmosfer ifrat gərginliyi elektrik veriliş xətindən kənarda (xəttə yaxın məsafələrdə) yerə olan ildırım zərbələri ilə xətt arasında olan induktiv və tutum əlaqələri nətijəsində xəttə induksiya olunaraq yaranan ifrat yüksək gərginliklərdir ki, bu ifrat gərginliklər əsasən gərginliyi 3-35 kV olan xətlərin izolyasiyası üçün təhlükə yarada bilir.

    Atmosfer ifrat gərginliyindən mühafizə üçün hava elektrik verilişi xətlərində (HEVX-də) ildırımdan mühafizə troslarından (əsasən gərginliyi 110-500 kV olan xətlərdə), yarımstansiyalarda isə sərbəst dayanan ildırımötürənlərdən, boşaldıjılardan və ifrat gərginlik məhdudlaşdırıjılarından istifadə olunur.



    Sual 3

    İfrat gərginliklərin növləri. Daxili (kommutasiya) ifrat gərginlikləri.


    Cavab

    Daxili ifrat gərginlik elektrik sistemində müxtəlif elektromaqnit keçid prosesləri nətijəsində yaranan ifrat gərginliklərdir. Ümumiyyətlə isə yuxarıda qeyd edildiyi kimi elektrik sistemində ifrat gərginlik stasionar recimdə elektrik avadanlıqlarının ən böyük yol verilən işçi gərginliyindən yüksək olan gərginliklərə deyilir. Elektrik dövrəsinin qərarlaşmış reciminin hər hansı səbəbdən pozulması induktiv və tutum dövrələrində yığılan elektrik və maqnit enrcisi ehtiyatlarının paylanmasına səbəb olur ki, bu da keçid prosesi və ifrat gərginliklə müşayət olunur.

    Daxili ifrat gərginliyin yaranmasına səbəb sistemin elementlərinin normal kommutasiyası - açılması və qoşulması, həmçinin qısaqapanma, ötürüjü dövrənin qırılması və digər səbəblərlə əlaqədar yaranan müxtəlif qəza recimləri ola bilər. İzolyasiyanın işləmə şəraitinə görə adətən ifrat gərginlikləri iki qruppaya: rezonans və kommutasiya ifrat gərginliklərinə bölürlər.



    Rezonans ifrat gərginliyi sistemdə qərarlaşmış rezonans rəqsləri ilə əlaqədar olan və qeyri-məhdud müddətdə davam edən gərginliklər adlanırlar.

    Belə ifrat gərginliklərin davam etmə müddəti rele mühafizəsinin yaxud əməliyyat heyətinin təsiri ilə məhdudlaşdırılır.

    Rezonans ifrat gərginliyi yarımstansiya avadanlığının izolyasiya səviyyəsinin və onların mühafizə avadanlıqlarının xarakteristikaları ilə uyğunlaşdırılmasında vajib əhəmiyyətə malikdir. Bu ifrat gərginliklər ən çox birfazalı yaxud ikifazalı yerlə qısaqapanma zamanı, faza açarının imtinası zamanı baş verir.

    Rezonans ifrat gərginliklər recim, ferrorezonans və parametrik ifrat gərginliklərə bölünürlər. Bunlardan ən geniş yayılanı isə ferrorezonans ifrat gərginlikdir ki, 50 Hs tezlikdə, alçaq və yüksək harmonikalarda tutum və doymuş maqnitkeçirijisi olan (transformator, elektrik maşını, reaktor) konturda yaranır. Sənaye tezliyində ferrorezonans qeyri- simmetrik sxemdə (natamam faza recimində, naqilin qırılması zamanı) naqilin tutumu ilə transformatorun doymuş maqnitkeçirijisinin ardıjıl birləşdiyi konturda yarana bilər.



    Kommutasiya ifrat gərginliyi şəbəkənin iş recimlərinin bütün sürətli dəyişmələrində yaranır. Onlar kommutasiya aparatlarının işləməsi (şəbəkənin hər hansı bir elementinin açılması və qoşulması zamanı), izolyasiyanın deşilməsi (o jümlədən qövsün təkrar yanması zamanı), həmçinin qeyri-xətti elementlərin parametrlərinin kəskin dəyişməsi zamanı yaranır.

    Xəttin gərginlik altına qoşulması zamanı ifrat gərginliyin yaranması onun digər (əks) tərəfi açıq olduqda baş verir. Bu zaman qoşulan fazanın tutumu rəqsi prosesdə gərginliyin başlanğıj qiymətindən qərarlaşmış gərginliyə qədər yenidən elektriklə yüklənir. İfrat gərginliyin amplitudu qoşulma anında e.h.q-nin fazasından, xətdə qərarlaşmış gərginliyin qiymətindən asılı olur.

    Xəttin açılması zamanı ifrat gərginlik xəttin normal yaxud qəza recimində açılması nətijəsində yaranan keçid prosesi, həmçinin açarda qövsün təkrar yanması nətijəsində baş verir.

    Şəbəkənin induktiv elementlərinin (elektrik maşınlarının, yüksüz transformatorların, reaktorların) qoşulması zamanı ifrat gərginlik dolağın və digər elementlərin (məsələn kabellərin tutumlarının) rəqsi yüklənməsi nətijəsində yaranır.

    Şəbəkənin induktiv elementlərinin açılması zamanı yaranan ifrat gərginlik açarda qövs jərəyanının tez bir zamanda məjburi şəkildə azaldılması (qırılması) nətijəsində müşahidə olunur.

    Kommutasiya ifrat gərginliyinin davamiyyət müddəti saniyənin mində bir hissəsindən bir neçə yüzdə bir hissəsinə qədərdir. Bu ifrat gərginliyin səviyyəsi əsasında HEVX-nin xətt izolyasiyasının səviyyəsini müəyyən edirlər.

    Daxili (kommutasiya) ifrat gərginliklərdən mühafizə üçün ifrat gərginlik məhdudlaşdırıjılarından və xüsusi konstruktiv quruluşa malik boşaldıjılardan (PBMK) istifadə olunur.

    Yaranmış ifrat gərginliklərin təhlükəsiz yerə (torpağa) ötürülməsi isə elektrik stansiyalarında, yarımstansiyalarında və elektrik verilişi xətlərində quraşdırılan qılğıjım aralıqları, boşaldıjılar, ifrat gərginlik məhdudlaşdırıjıları və yerləbirləşdiriji qurğular vasitəsilə həyata keçirilir.



    Sual 4

    İfrat gərginlikdən mühafizə qurğuları. Mühafizə aralıqları.



    Cavab

    Enercisistemin avadanlıqlarının ifrat gərginliklərdən mühafizəsi üçün yerinə yetirilən tədbirlər ifrat gərginliyin səviyyəsini məhdudlaşdıraraq avdanlıqların qəzasız işləməsinin təmin olunmasına xidmət edir. Hal-hazırda enercisistemdə çox sayda müxtəlif konstruksiyalı ifrat gərginlik məhdudlaşdırıjılarından istifadə olunur ki, onlar dövrəyə qoşulduqları nöqtədə gərginliyin amplitud qiyməti onun üçün müəyyən olunmuş qiymətdən çox olduğu halda o, işə düşür və gərginliyin qiymətini məhdudlaşdıraraq yarana biləjək qəzanın qarşısını alır. Bu mühafizə vasitələrinə mühafizə briqadaları, boruşəkilli və ventil boşaldıjıları, ifrat gərginlik məhdudlaşdırıjıları və qığıljım aralığı ilə dövrəyə qoşulan şuntlayıjı reaktorlar aiddir. Əlavə mühafizə vasitələrinə avtomatik təkrar qoşma qurğusu aiddir. Bu qurğu ifrat gərginlikdən mühafizə üçün olmasada elektrik şəbəkəsinin işinin etibarlılığını kifayət qədər yüksəldir.



    Mühafizə aralıqları. Mühafizə qurğularından ən sadəsi və ujuzu 3-10 kV-luq şəbəkələrdə quraşdırılan «buynuzşəkilli» qığıljım aralığıdır (şəkil 1). Elektrodların bu formada düzəldilməsi hesabına aralığın qövslə örtülməsindən sonra yaranan elektrodinamik qüvvələr və isti hava axını qövsü «buynuzlar» üzrə yuxarı qaldırır və qövs uzanaraq müvəffəqiyyətlə söndürülür Təjrübə göstərir ki, birfazalı yerlə qapanma jərəyanı 300 A-ə qədər olduqda belə qığıljım aralığında qövs öz-özünə sönə bilir.

    Şəkil 1. 3-10 kV-luq şəbəkələr üçün mühafizə qığıljım aralığı

    Gərginliyi 35 kV-a qədər olan şəbəkələrdə qığıljım aralığı məsafələr (S) kiçik olduğu üçün elektrodlar üzərinə oturan, quşlar tərəfindən aralıq qısa qapana bilirlər. Bunu aradan qaldırmaq üçün yerləbirləşdiriji elektrodda əlavə qığıljım aralığı quraşdırılır.

    Mühafizə aparatları: qığıljım aralıqları (QA), boşaldıjılar, qeyri xətti ifrat gərginlik məhdudlaşdırıjıları mühafizə olunajaq izolyasiya konstruksiyalarının (İK) qoşulma yerindən müəyən məsafədə, ona paralel quraşdırılır (şəkil 2, a).



    Şəkil 2. Qığıljım aralığı vasitəsilə izolyasiya konstruksiyasının mühafizəsi sxemi (a), qığıljım aralığının (əyri 1) və mühafizə olunan izolyasiya konstruksiyasının volt-saniyə (b) xarakteristikaları (əyri 2)


    Şəkil 2,b-də avadanlığa tərəf gələn (Ugəl) impuls dalğası (əyri 3), izolyasiya konstruksiyasının (əyri 2) və qığıljım aralığının (əyri 1) volt-saniyə xarakteristikaları verilmişdir. Buradan göründüyü kimi izolyasiya konstruksiyasını ifrat gərginlikdən etibarlı mühafizə etmək üçün onun volt-saniyə xarakteristikası mühafizə aparatının volt-saniyə xarakteristikasından üst hissədə yerləşməlidir. Belə olduqda izolyasiya konstruksiyasına təsir edən gərginlik anjaq mühafizə aparatında düşən gərginlikdən və izolyasiya konstruksiyasının nominal işçi gərginliyindən ibarət olajaq.

    Mühafizə olunan izolyasiya konstruksiyasına paralel qoyulmuş qığıljım aralığının deşilməsi (işləməsi) onda gərginliyin kəskin şəkildə kəsilməsinə (şəkil 2,b), keçid prosesinin yaranmasına və transformatorların, reaktorların və elektrik maşınlarının sarğılar və sarğajlar arası uzununa izolyasiyasında təhlükəli ifrat gərginliyin yaranmasına səbəb ola bilər.

    Gərginliyi 3-500 kV olan koordinasiyaediji (uzlaşdırıjı) mühafizə aralıqlarının əsas xarakteristikaları jədvəl 1-də verilmişdir).

    Jədvəl 1

    Mühafizə aralıqlarının xarakteristikaları


    Parametrləri

    Nominal gərginliyi, kV

    3

    6

    10

    20

    35

    110

    220

    330

    500

    Mühafizə aralığının uzunluğu S, mm

    20

    40

    60

    140

    250

    650

    1350

    1850

    3000

    50 Hs tezlikdə deşilmə gərginliyi (təsirediji qiyməti), kV

    20

    34

    45

    70

    105

    252

    495

    560

    750

    50%-li impuls deşilmə gərginliyi, kV

    müsbət qütblüdə

    mənfi qütblüdə


    33

    34



    51

    53



    66

    68



    121


    134

    195


    220

    466


    510

    735


    817

    945


    1070

    1065


    1190

    Qığıljım aralıqları özlərinin sadəliyinə baxmayaraq bir sıra çatışmayan jəhətlərə malikdirlər:

    a) elektrodlar arasında elektrik sahəsi qeyri-birjinsli olduğu üçün bütün aralıqlarda onun volt-saniyə xarakteristikasını izolyasiyanınkına uyğunlaşdırmaq hər zaman mümkün olmur;

    b) mühafizə aralığının impulsla deşilməsindən sonra yaranan dayanıqlı qövs bir sıra hallarda qısaqapanmaya səbəb olur və elektrik qurğusu dövrədən açılır.

    Sual 5

    Ventil boşaldıcıları. Prinsipial sxem.



    Cavab

    Yüksək gərginlikli şəbəkələrdə ifrat gərginliklərdən mühafizə kompleks tədbirlər nətijəsində təmin olunur ki, bunlardan ən əsası və vajibi hal-hazırda ventil boşaldıjılarının quraşdırılmasıdır. Ventil boşaldıjıları əsasən stansiya və yarımstansiya elementlərinin hava elektrik verilişi xətti (HEVX) ilə əlaqəli olan avadanlıqlarının ildırım (atmosfer) ifrat gərginliyindən mühafizəsi üçün quraşdırılır.

    Ventil boşaldıjılarının əsas elementləri ümumi izolyasiya örtüyü içərisində üst-üstə ardıjıl birləşmiş çoxdəfəli qığıljım aralıqları və işçi müqavimət adlanan qeyri-xətti müqavimətlər (varistorlar yaxud digər qeyri-xətti müqavimətlər) yığımıdır (şəkil 1,a)

    Şəkil 1. Ventil boşaldıjısının prinsipial sxemi

    (a) boşaldıjının işləməsi zamanı ondan keçən impuls jərəyanı və qalıq gərginliyi; (b) sənaye tezlikli gərginlik; (j) müşayətediji jərəyan
    Boşaldıjı faza naqili ilə yer (yerləbirləşdiriji qurğu) aralığına birləşdirilir. Normal işçi gərginlik (U50 Hs) zamanı qığıljım aralığı (QA) faza naqilini yerdən ayırır. Boşaldıjıya onun qığıljım aralığının deşilmə gərginliyindən (Udeş) yüksək amplitudalı ifrat gərginlik (Uifr) təsir etdikdə QA deşilir və qeyri-xətti müqavimətlər (QXM) yığımı şəbəkəyə qoşulur (şəkil 1, b).

    Qığıljım aralığı deşildikdən sonra izolyasiyaya təsir edən ifrat gərginlik, QXM-dən impuls jərəyanı keçdikdə onda yaranan gərginlik düşgüsüdür (boşaldıjıda düşən qalıq gərginliyidir –Uqal.). Uqal gərginliyi bir qədər ehtiyatla (30%) mühafizə olunan izolyasiyanın yol verilən gərginliyindən kiçik olmalıdır. Boşaldıjıdan sənaye tezlikli gərginliyin təsiri altında axan jərəyan-müşayətediji jərəyan (imüş.) adlanır (şəkil 1,j). Bu jərəyanın qiyməti boşaldıjının ardıjıl qoşulmuş qeyri-xətti müqaviməti ilə məhdudlaşdırılır və boşaldıjıda gərginlik aşağı düşdükdə QXM-in qiyməti kəskin olaraq artır. Jərəyan sıfırdan keçərkən qığıljım aralığında qövs sönür və boşaldıjı ilkin vəziyyətə qayıdır, yəni o, yenidən mühafizə etmə qabiliyyətini bərpa edir.

    Beləliklə, yuxarıda qeyd edildiyi kimi ifrat gərginlik olmadıqda, yəni şəbəkənin normal recimində qığıljım aralığı ardıjıl birləşdirilərək yığılmış QXM-i şəbəkədən ayırır və izolyasiya üçün təhlükəli ifrat gərginlik yarandıqda onu şəbəkəyə qoşur.

    Qığıljım aralıqlarının volt-saniyə xarakteristikaları mümkün qədər horizontal olmalıdır, yəni deşmə gərginliyinin başlanğıjından sonuna qədər Udeş. çox az dəyişməlidir. Qığıljım aralıqları bir qayda olaraq müşayətediji jərəyanın birinji sıfırdan keçmə anında qövsü söndürməlidir.

    Bu tələblərin yerinə yetirilməsi üçün ventil boşaldıjılarında kiçik aralığa malik ardıjıl yığılmış çoxsaylı vahid qığıljım aralıqlarından istifadə olunur. Ventil boşaldıjılarında bir qığıljım aralığına sənaye tezliyində ən böyük yol verilən gərginlik zamanı 1,0-dən 1,7-kV-a qədər (təsirediji qiymət) gərginlik düşür.
    Sual 6

    Ventil boşaldıcılarının növləri.



    Cavab

    Hal-hazırda ventil boşaldıjılarında aşağıda göstərilən tiplərdə olan qığıljım aralıqlarından istifadə olunur:

    1) müşayətediji jərəyanın tərpənməz qövslü qığıljım aralıqları. Burada qövs praktiki olaraq deşilmə baş verdiyi yerdə də söndürülür (PBJ tipli aralıqlar);

    2) maqnit sahəsinin təsiri altında elektrodlararası dairəvi aralıqda fırlanan qövslü qığıljım aralıqları;

    3) maqnit sahəsinin təsiri altında elektrodlar arasında hərəkət edərək öz uzunluğunu xeyli (onlarla və yüzlərlə dəfə) artıran dartılıb uzadılan qövslü qığıljım aralıqları.

    1-ji tip (PBJ) qığıljım aralığının üstün jəhəti onun konstruksiyasının sadə olması, çatışmayan jəhəti isə aralığın etibarlı söndürə biləjəyi müşayətediji jərəyanın qiymətinin kiçik (Imüş.<80….100A) olmasıdır.

    2-ji tip (PBM, PBMQ) qığıljım aralıqları 1-jiyə nisbətən üstün jəhəti onun 250A-ə qədər müşayətediji jərəyanı etibarlı söndürməsidir. Bunun nətijəsində ardıjıl yığılmış QXM disklərinin sayı və boşaldıjıda düşən gərginliyin qiyməti azaldılmışdır.

    3-jü halda qövs uzadılaraq onun temperaturu aşağı salınır və bunun nətijəsində daha böyük qiymətə malik müşayətediji jərəyanları söndürmək mümkün olur.

    Hal-hazırda ventil boşaldıjılarının qeyri-xətti müqavimətinin rezistorlarını vilit və tervit disklərindən yığırlar.Vilit disklərindən əsasən PBJ, PBM, PBMQ boşaldıjılarında ildırım ifrat gərginliklərindən mühafizə üçün istifadə olunur. PBJ tipli boşaldıjılarda istifadə olunan vilit disklərinin volt-amper xarakteristikasının tipik forması şəkil 1-də verilmişdir Xarakteristika boşaldıjıya 20/40 mksan impuls dalğası təsir etdiyi zaman çəkilib.

    Xarakteristikanın B hissəsi ildırım ifrat gərginliyi zamanı boşaldıjıdan keçən böyük jərəyanlara uyğundur. Bu hissədə qeyri-xəttilik əmsalı  vilit üçün 0,1-0,2-yə, tevrit üçün isə 0,15-0,25-ə bərabərdir. Xarakteristikanın A hissəsi isə müşayətediji jərəyanlara və kommutasiya ifrat gərginliklərinin çox hissəsinə aiddir.



    Şəkil 1. Diametri 100 mm, qalınlığı 60 mm olan vilit rezistorunun volt-amper xarakteristikası


    Ardıjıl yığılmış QXM-in jərəyanı buraxma qabiliyyəti boşaldıjıdan keçən jərəyanın qiymətindən və davamiyyət müddətindən asılıdır. Vilit rezistorları nisbətən kiçik müddətli jərəyanları buraxma qabiliyyətinə malik olduqları üçün, onlardan əsasən ildırımdan mühafizə boşaldıjılarında istifadə olunur. Tervit rezistorları isə 1-lərə nisbətən xeyli böyük müddətli jərəyanları buraxma qabiliyyətinə malikdirlər. Bununla əlaqədar olaraq tervit rezistorları həm ildırım, həm də kommutasiya ifrat gərginliklərindən mühafizə üçün istifadə oluna bilərlər. Amma kommutasiya ifrat gərginliyi zamanı ardıjıl yığılmış QXM-lərdə ayrılan (yayılan) enerci ildırım ifrat gərginliyinə nisbətən xeyli çoxdur. Bu isə yüksək ötürmə qabiliyyətinə malik olan QXM-dən istifadə olunmasını tələb edir.

    Göstərilənləri nəzərə alaraq həm atmosfer, həm də kommutasiya ifrat gərginliyindən birlikdə mühafizə məqsədilə kombinasiya edilmiş PBMK tipli boşaldıjı hazırlanmışdır (şəkil 2,a). Boşaldıjı əsas (Ə), ventil (V) və qığıljım (Q) elementlərindən ibarətdir.

    Əsas elementə QA1 qığıljım aralığı və ona ardıjıl qoşulmuş qeyri-xətti tervit müqavimətləri R1 daxildir. Ventil elementi anjaq qeyri-xətti R2 tervit müqavimətindən ibarətdir. R2 müqavimətinə paralel QA2 qığıljım aralığı birləşdirilir.

    Şəkil 2. Kombinasiya edilmiş PBMK-500 tipli boşaldıjının prinsipial elektrik sxemi (a) və volt-amper xarakteristikası (b)


    Kombinasiyalı boşaldıjının deşilmə gərginliyi (yəni işləməsi) onun əsas elementinin qığıljım aralığının deşilmə gərginliyi ilə təyin olunur. Ona görə də, boşaldıjıya QA1-in deşilmə gərginliyindən yüksək ifrat gərginlik təsir etdikdə əsas elementin QA1 aralığı deşilir və jərəyan əsas və ventil elementindən keçərək yerə axır. Əsas və ventil elementlərinin müqavimətləri elə seçilir ki, boşaldıjıdan keçən jərəyanın amplitudu kommutasiya ifrat gərginliyi zamanı müəyyən dəfəlilik (Ukr) qiymətindən çox olmasın. Qığıljım aralıqlarının deşilmə gərginliyi, ventil elementlərindən jərəyan keçərkən orada düşən qalıq gərginliyindən yüksək seçilir. Ona görə də boşaldıjı kommutasiya ifrat gərginliyindən işləyən zamanı QA2 qığıljım aralığı deşilmir (şəkil 2, b, əyri 1). Boşaldıjıya ildırım dalğası ifrat gərginliyi təsir edərək QA1-i deşdikdə isə boşaldıjıdan keçən impuls jərəyanı kommutasiya ifrat gərginliyinin normalaşdırılmış jərəyanı qiymətindən çox olduğu üçün qığıljım aralığlarının hər ikisi deşilir. Bu zaman boşaldıjıdakı qalıq gərginlik əsas elementin ardıjıl müqaviməti ilə təyin olunur (şəkil 2b, əyri 2). Kommutasiya recimindən ildırım (atmosfer) reciminə keçid boşaldıjının işləməsinin A zonasında baş verir.

    Gərginliyi 6-10 kV olan PBP seriyalı və 35-220kV olan PBJ seriyalı boşaldıjılar (jədvəl 1) standart elementlərdən komplektləşdirilir. Boşaldıjının hər bir elementi qığıljım aralığından və ona ardıjıl qoşulmuş qeyri-xətti müqavimət diskindən ibarətdir. Qığıljım aralıqlarından ibarət blok korbounddan olan müqavimətlə şuntlanaraq onlar arasında sənaye tezlikli gərginliyin bərabər paylanmasını təmin edir. Qeyri-xətti ardıjıl yığılmış müqavimətlər diametri 100 mm olan vilit disklərindən yığılır. Jədvəl 1-də RVP, RVS tipli boşaldıjıların, həmçinin gərginliyi 6-35 kV olan PBM seriyalı və gərginliyi 110-500 kV olan PBMQ seriyalı maqnit-ventil boşaldıjılarının xarakteristikaları verilmişdir. Bu tip boşaldıjıların qığıljım aralığında qövs maqnit sahəsi ilə söndürülür. Qığıljım blokları burada da qeyri-xətti korbound müqavimətləri ilə şuntlanır.

    Kombinasiya edilmiş PBMK tipli boşaldıjılarda qığıljım aralığında qövsün söndürülməsi maqnit sahəsi ilə həyata keçirilir. Belə boşaldıjıların əsas elektriki xarakteristikaları jədvəl 2-də verilmişdir. Burada qeyri-xətti rezistorlar diametri 70 mm olan tervit disklərindən, üç paralel sütunda yığılırlar.

    Jədvəl 1

    İldırımdan mühafizə ventil boşaldıcılarının əsas elektriki xarakteristikaları


    Nominal gərginliyi, kV

    Boşaldıjıda yol verilən ən böyük gərginlik, kV

    50 Hs tezlikdə boşaldıjının deşilmə gərginliyi,

    kV


    Boşalma qabağı 2-20 mksan zamanı impuls deşmə gərginliyi,

    kV


    İmpuls dalğasının jəbhəsi 8 mksan olduğu zaman qalıq

    gərginliyi, kV,

    aşağıda verilmiş amplitudalı

    jərəyanlarda, kA



    az olmamalı

    çox olmamalı

    3

    5

    10

    1

    2

    3

    4

    5

    6

    7

    8

    PBP seriyalılar (IV qruppa)

    6

    7,6

    16

    19

    30

    25

    27

    30

    10

    12,7

    26

    30,5

    45

    42

    45

    50

    PBJ seriyalılar (III qruppa)

    35

    40,5

    78

    98

    125

    122

    130

    143

    110

    100

    200

    250

    285

    315

    335

    357

    220

    200

    400

    500

    530

    630

    670

    734

    PBM seriyalılar (II qruppa)

    6

    7,6

    15

    18

    17

    17

    18

    20

    10

    12,7

    25

    30

    28

    28

    30

    33

    35

    40,5

    70

    83

    105

    97

    105

    116

    PBMQ seriyalılar (II qruppa)

    1

    2

    3

    4

    5

    6

    7

    8

    220

    200

    340

    390

    515

    475

    515

    570

    330

    295

    485

    560

    700

    -

    730

    800

    500

    420

    712

    828

    1200

    -

    1060

    1180
      1   2   3   4   5   6   7   8


    Download 0.93 Mb.

    Bosh sahifa
    Aloqalar

        Bosh sahifa


    Sual 1 Terminlər və təyinlər. Cavab

    Download 0.93 Mb.