• Har xil turdagi sensorlar mavjud
  • Tenzo datchiklar




    Download 0.58 Mb.
    bet1/3
    Sana27.10.2022
    Hajmi0.58 Mb.
    #28354
      1   2   3
    Bog'liq
    Tenzodatchiklar
    BOSHLANG\'ICH SINF O\'QITUVCHILARNING PEDAGOGIK JARAYONI TASHKIL ETISH MAHORATI, 1, Harorat datchiklari, 1667043854

    Tenzo datchiklar
    Tenzometrik datchik (tenzometrik datchik; lotincha tensus — taʼkidlangan) — deformatsiya miqdorini oʻlchash uchun qulay signalga aylantiruvchi datchik (odatda elektr, deformatsiya oʻlchagichning asosiy komponenti (deformatsiyalarni oʻlchash moslamasi). Deformatsiyani o'lchashning ko'plab usullari mavjud: deformatsiyaga chidamli, piezoelektrik, optik qutblanish , piezorezistiv, optik tolali yoki oddiygina mexanik kuchlanish o'lchagichni o'qish orqali. Elektron deformatsiya o'lchagichlar orasida eng ko'p qo'llaniladigan deformatsiya o'lchagichlar hisoblanadi.
    Deformatsiyaga chidamli sensor odatda deformatsiya o'lchagich va unga biriktirilgan boshqa yordamchi qismlarga ega bo'lgan maxsus elastik strukturadir. Kalibrlashdan so'ng, deformatsiya o'lchagichning qarshiligini o'zgartirib, siz strukturaga qo'llaniladigan kuchga mutanosib bo'ladigan deformatsiya darajasini hisoblashingiz mumkin.
    Har xil turdagi sensorlar mavjud:

    • kuch datchiklari (kuchlar va yuklarni o'lchaydi)

    • bosim datchiklari (turli muhitda bosim o'lchash)

    • akselerometrlar (tezlashtirish sensori)

    • joy almashish sensorlari

    • moment sensorlari

    Тenzometrik datchiklarning ish prinsipi tenzoeffekt xodisasiga asoslangan bo’ladi, ya’ni elastik deformatsiya ta’sirida uning qarshiligi o’zgaradi. Тenzodatchik ma’lum usulda o’ralgan va ikkala tomоnidan maxsus plenka yopishtirilgan yupqa simdan iborat. Тenzodatchik deformatsiyasi nazorat qilinayotgan detalga maxsus yelim bilan puxta yopishtiriladi. Detalning deformatsiyasi natijasida simning geometrik o’lchamlari o’zgarilib qarshiligi o’zgaradi. Тenzometrik datchiklarning 34 tavsifnomasi chiziqli bo’ladi va shu sababli ularning sezgirligi deyarli o’zgarmaydi. Tеnzоdatchiklarning afzalliklari: ular juda sоdda, iхcham va arzоn. Kamchiliklari: kichik sеzgirlik, oʻlchоv natijalari harоratga bоgʻliq.Sanоatda 3 хil tеnzоmеtrik datchiklar chiqariladi: simli, qоgʻоz (2PKB turida) va plyonka (2 PKB turida) asоsida: fоlьgali. (2FPKP turi) va yarim oʻtkazgichli (KTD, KTDM, KTE turlari). Simli tеnzоrеzistоrlar uchun nоminal ish tоki In = 0,5 A tashkil etadi.
    Bu turdagi datchiklarining tuzilishi, xarakteristikalari va ishlash
    negizlarini o'rganish. Harorat o’lchov – o’zgartkichlari
    Harorat U turli obyekt va muhitlar temperaturasini o'lchash, nazorat qilish
    va rostlash uchun mo'ljallangan bo’lib, ishlash prinsiplari termometrik
    moddalar- suyuq, bimetall va metall sterjenlarning ular kiritilgan muhit
    temperaturasi ta‘sirida hajmiy yoki chiziqli kengayishiga, o'tkazgich yoki
    yarim o'tkazgichlarni elektr qarshiligining o‗zgarishiga, yopiq jism ichidagi
    gaz yoki suyuqlik bosimining o'zgarishiga hamda termoelektrik effekt
    hodisalariga asoslangan. Tenzоmetrik datchiklar. Bu datchiklarni ishlashi mexanik zo'riqishlar va silkinishlar natijasida o'tkazgichva yarim o'tkazgichlarni aktivqarshiliklarini o'zgarishiga asоslangan. O'zgarmas xarоrat uchun o'tkazgichqarshiligi
    R quyidagilarga bоgliq: bu erda, ρ – o'tkazgichning sоlishtirma
    qarshiligi Оm mm/m² , ℓ - o’tkazgichning uzunligi m, S – o’tkazgichning
    kesim yuzasi, mm² Siqilganda material uzunligi, kesim yuzasi va uni sоlishtirma qarshiligi o’zgaradi. Ma‘lumki, o’tkazgich qarshiligi nisbiy o’zgarishi uni nisbiy
    siljishiga prоpоrtsiоnal, ya‘ni bu erda γ – qo’llanilgan material
    tenzоsezgirlik kоeffitsenti. Tenzоdatchik zigzaksimоn ko’rinishdagi ingichka kоnstantin simdan (diametri 0,01-0,05mm²) ibоrat bo’lib, ikkala tоmоnidan yupqa
    qag’оz yopishtiriladi. U detalga elim bilan mustaxkam qilib yopishtiriladi va detal bilan birgalikda siqiladi yoki cho‗ziladi. Tenzоdatchik simlarini uchlari fоlgalar оrqali o’lchоv sxemalariga ulanadi.
    Shartli ravishda, datchiklarni qabul qiluvchi, oraliq va ijrochi qismlardan iborat deb hisoblash mumkin. Qabul qiluvchi qismi, kirish x miqdorini o‘zgarishiga ta'sirlanib, uni qandaydir oraliq miqdorga o‘zgartiradi. Bu miqdor, shunga o‘xshash fizikaviy miqdorning etalon (namuna) qiymati bilan taqqoslanadi. So‘ngra esa, bu datchikni ijrochi qismiga ta’sir etib, chiqish y signalini shakllantiradi. Kirish x miqdorini fizikaviy tarkibiga qarab –elektr, issiqlik, mexanik, optik, akustik, suyuqlik va gaz datchiklari ajratiladi. Elektr datchiklar–tok, kuchlanish, quvvat, chastota, magnit oqimni; issiqlik datchiklar–harorat va issiqlik miqdorini; mexanik datchiklar–kuch, bosim, siljish, tezlik, tezlanish; optik datchiklar–nur kuchi, yoritilishni; akustik datchiklar–tovush kuchi, uni chastotasi, quvvatini; suyuqlik va gaz datchiklari-bosim va tezlikni o‘lchashadi. Har bir turdagi datchiklarni, o‘z navbatida, qabul qiluvchi qismining ishlash prinsipi bo‘yicha ham tasniflashadi, ya’ni guruhlarga bo‘lishadi. Masalan, optik datchiklar, fotoelektrik, fotoximik, fototermik va fotomexanik guruhlarga bo‘linadi. Datchiklarni boshqacha turi, chiqish y miqdorini fizikaviy tabiatiga qarab ham belgilanadi. Chiqish miqdori–elektr bo‘lgan datchiklar, ya’ni qarshilik, induktivlik, sig‘im, tok, kuchlanish, faza, chastota datchiklari eng ko‘p tarqalgan.
    Datchiklar kirish x signalini son va turi bo‘yicha o‘zgartirishiga qarab ham, ayrim guruhlarga ajratiladi. Kirish signalini bevosita o‘zgartiradigan datchiklar, kirish x signalni bevosita chiqish y signaliga o‘zgartiradi. Bunday datchiklar qulay, chunki oraliq o‘zgartiruvchi qismlarning hojati bo‘lmaydi. Oraliq o‘zgartiruvchi qismlarga ega datchiklarda, signalni bir necha marta o‘zgarishi murakkabliklarga, ma’lum darajada aniqlikni yo‘qolishiga olib keladi. x-y o‘zgartirishning ko‘rinishi bo‘yicha, datchiklar ikki guruhga: uzluksiz va diskret (uzlukli) o‘zgartiruvchilarga bo‘linishadi. Uzluksiz o‘zgaradigan datchiklar o‘lchagich hisoblanadi. Ularda x ning uzluksiz o‘zgarishiga, y ni uzluksiz o‘zgarishi to‘g‘ri keladi. Ko‘pincha, diskret ishlaydigan datchiklar diskret ob’ektlar holatini, ya’ni chekli holatga ega ob’ektlarni nazorat qilishadi. Nazorat qilinadigan ko‘pchilik ob’ektlar ikki pozitsiyaga ega, ya’ni «ulangan» va «uzilgan» holatlarga ega bo‘lishadi. Ana shu sababli, diskret datchiklar, chiqish miqdorlari y=0 yoki y=1 bo‘ladigan ikkilik axborot datchiklari hisoblanishadi. Bevosita o‘zgartiradigan datchiklar. Bevosita o‘zgartirgich datchikka misol bo‘lib, tenzodatchik, termo (issiqlik) datchiklar, induktiv datchiklar, sig‘im datchiklar, optik datchiklari va hokazolar hisoblanadi. Oraliq o‘zgartirgichga ega datchiklar. Bu datchiklar bir nechta bevosita o‘zgartiradigan va ketma-ket ishlaydigan datchiklardan tashkil topgan. Bundagi bitta datchikni chiqish kattaligi kelgusi datchikni kirish miqdori bo‘lib xizmat qiladi.
    Mexanik o‘zgartirgichlar mexanik kirish ko‘rsatkichlarni (bosim, kuch, tezlik, sarf va hokazo) mexanik chiqish ko‘rsatkichlarga ( aylanish chastotasi, bosim va hokazo) o‘zgartirib berish bilan xarakterlanadi. Bunday o‘zgartirgichlarning sezgirlik elementi sifatida elastik elementlar (membrana, prujina, balka kabilar) poplavoklar, krilchatkalar va drosselli qurilmalar ishlatiladi. Elektromexanik birlamchi o‘zgartirgichlar (yoki elektrik datchiklar) kirish mexanik ko‘rsatkichlarni (bosim, kuch, sarf kabilarni) chiqish elektrik ko‘rsatkichlarga (kuchlanish, tok, qarshilik, induktivlik kabilarga) o‘zgartirib berish uchun xizmat qiladi. Elektromexanik o‘zgartirgichlar parametrik va generator o‘zgartirgichlarga bo‘linadi. Parametrik datchiklarda chiqish ko‘rsatkichi elektr zanjir kattaliklaridan (qarshilik, induktivlik, o‘zaro induktivlik, elektr sig‘imi kabilardan) tashkil topadi. Bunday turdagi datchiklarda elektr toki va kuchlanish sifatida chiqish signalini olish uchun ular maxsus elektr sxemalariga (ko‘prikli, differensialli) ulanishi hamda alohida energiya manbasiga ega bo‘lishi kerak . Generator datchiklarida bevosita sezgir elementda kirish signali Х chiqish signali Y o‘zgartiriladi. Ushbu o‘zgartirish kirish signali energiyasi hisobiga bo‘ladi va chiqish signali E.YU.K. ko‘rinishida hosil bo‘ladi. Generator datchiklari juda oddiy bo‘ladi, chunki ular qo‘shimcha energiya manbaisiz ulanadi.
    Boshqarish tizimlari doimiy ravishda turli mexanizmlarning holatini, ishchi organlarning holatini kuzatib boradi va boshqa narsalar qatorida vaznni nazorat qiladi. Og'irlikning qiymatini o'lchash va mantiqiy davrlardagi ma'lumotlardan keyingi foydalanish uchun kuchlanish o'lchagich sensori (tenznim o'lchagich) o'rnatilgan. Bu nima va u qanday ishlaydi, biz ushbu maqolada ko'rib chiqamiz
    Deformatsiya o'lchagich sensori, GOST 8.631-2013 ning 2.1.2-bandiga muvofiq, jismoniy ta'sir (kuch) kattaligi o'zgarishiga javob beradigan va uni elektr signaliga aylantiradigan og'irlik o'lchash elementi. Aslida, bu qo'llaniladigan kuchga nisbatan ohmik qarshilik parametrini o'zgartiradigan qarshilik. Amalda ular tortish tizimlarida massa va yukni o'lchash uchun keng qo'llaniladi. Qo'llanilishiga qarab, ishlash printsipi va dizayn xususiyatlarida farq qiluvchi har xil turdagi deformatsiya o'lchagichlar qo'llaniladi.
    Misol sifatida, deformatsiya o'lchagichning eng oddiy versiyasini ko'rib chiqaylik, bu erda deformatsiya o'lchagich sezgir element sifatida ishlaydi. Strukturaviy ravishda, u boshqariladigan sirt ustida taqsimlangan nozik elastik sim yoki plyonka sifatida ifodalanishi mumkin.
    Deformatsiya o'lchagichning ishi elementning boshlang'ich holatiga nisbatan elektr qarshiligining o'zgarishi datchikning cho'zilishi yoki siqilishiga proportsional ekanligini bildiruvchi Huk qonuniga asoslanadi. Ushbu tamoyilga asoslanib, mutanosiblik koeffitsienti aniqlanadi:

    Download 0.58 Mb.
      1   2   3




    Download 0.58 Mb.