• 1.3. Davlat sektorida ichki nazorat xizm ati faoliyatining taj- ribasi va ichki auditni yanada rivojlanishining nazariy asoslari
  • D avlat moliyaviy nazorati turlari




    Download 8.07 Mb.
    Pdf ko'rish
    bet6/96
    Sana01.11.2023
    Hajmi8.07 Mb.
    #92677
    1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   96
    Bog'liq
    3IDUv9tTAkDtAUi7TQ0D
    Topic-1.Introduction to e-commerce (1), Иктисодий тахлил ва аудит, Reja Boshqaruv paneli haqida-fayllar.org, 9-mavzu. Zararsizlik nuqtasi tahlili va marjinal foyda-fayllar.org, Buyurtmali kalkulyatsiya qilish usullari-fayllar.org
    D avlat moliyaviy nazorati turlari
    D avlat m oliyaviy n a z o ra ti org an lari o ‘zin ing vakolati 
    d o irasid a quyidagi n a z o ra t tu rlarin i am alg a oshiradi:
    1) kom p leks n a z o ra t — an iq d av r b o ‘yich a h am m a 
    m a salala r b o ‘y ic h a n a z o ra t o b y ek tlarin i tek sh irish va faoli­
    y atin i bah olash;
    2) tem atik n a z o ra t — a n iq davr b o ‘y ic h a ay rim m a ­
    salalar b o ‘y ic h a n azo ra t o b y ek tlarin i tek sh irish va faoliyatini 
    baholash;
    3) m u qo bil n a z o ra t — u c h in c h i shaxs n azo ra ti, te k ­
    sh irilay o tg an savol d o irasid a asosiy n azo ra t obyekti bilan 
    b o g ‘liq faqat o ‘zaro m u n o sa b a tla r savollari q arab chiq ilad i;
    4) q o ‘sh m a n azo ra t — davlat m oliyaviy n azo ra ti o rg anlari 
    b o sh q a davlat o rg an la ri b ilan h am k o rlik d a o ‘tkazad ig an n a ­
    zo rat.
    13


    1.3. Davlat sektorida ichki nazorat xizm ati faoliyatining taj- 
    ribasi va ichki auditni yanada rivojlanishining nazariy asoslari
    «D avlat 
    m oliyasini 
    b o sh q arish
    islo h o tlarin in g
    stragi- 
    yasining yakuniy m aqsadi — 0 ‘zb ek isto n R espublikasi D avlat 
    m oliyasini b o sh q arish tizim i u stid a n n a z o ra tn i yaxshilash 
    hisoblanadi». H a q iq a td a h a m yangi q o id a va yangi sistem a 
    davlat m oliyasini bo sh q arish ja ra y o n larin i am alga oshirish 
    b ilan kuchga k iradi yoki ishlab ch iqiladi. U la r ichk i n a ­
    zo ratn in g asosiy tarkibiy qism ini tashkil etad i.
    M oliya x o 'jalik faoliyatining ta ftish i-n a z o ra t faoliyatini 
    yu qo ri xarajatli va k o ‘p m e h n a t talab qiluvchi in stru m e n ti 
    h iso b lan ad i, so ‘zsiz tash k ilo tlarn in g m oliyaviy x o 'ja lik faoli- 
    yatidagi k am ch ilik lar va q o id a b u zarlik lam i an iq lash im k o n in i 
    berad i. L ekin ja h o n tajribasida yangi k am xarajatli n azo ra t 
    faoliyatining m e to d , shakl va usullari p ay d o b o ‘lm oq da.
    N a z o ra t 
    u sullarini yangi sh ak llarid an foy dalanishn in g 
    zaru riy ati sh u n d ak i, 
    n azo ra t org an lari budjet m a b lag ‘lari 
    xarajatlarin in g to ‘g ‘riligi va m aqsad ga m uvofiqligini, ta sh - 
    kilot asosiy faoliyati x arajatlarin i sam arali fo yd alanish n u - 
    qtayi n aza rd an к о ‘rib ch iqiladi. U sh b u v azifalam i yechish 
    u c h u n h a r b ir tash kilot yoki ta sh k ilo tlard a ich ki n azo ra t 
    va ichki au d itn i y o ‘lga q o ‘yilgan m exanizm i ishlashi lozim .
    Ichk i n azo ra t tu sh u n c h a si yangi em as, u X V III asm in g
    b o sh larid a pay do b o ‘lgan va XX a sm in g b o sh larid a to ‘liq 
    sh akllang an 
    h am d a 
    u n d a
    quyidagi m ajbu riy e le m e n tla r 
    b o ‘lishligi belgilangan: v ak o latlam i b o ‘lish, x o d im lam in g ro - 
    tatsiyasi, hisob y ozuv laridan fo yd alanish va ta h lil qilish. XX 
    asm in g oxirlarida ichki 
    n azo rat 
    risklam i 
    n azo ra t qilish 
    vositasiga ayland i va u n in g funksiyasi m e n ejm e n t riski b i­
    la n bevosita b o g ‘liq b o ‘ladi. B u n d a ichki n azo ra t ichki aud it 
    b ilan ju d a bo g ‘liq b o ‘ladi.
    H ozirgi 
    am aliy o td a 
    ichki 
    n a z o ra t 
    va 
    ichki 
    au dit 
    b o ‘yicha quyidagi tu sh u n c h a la rd a n foydalaniladi:
    «Ichki nazo rat — b u ja ra y o n , ko m p an iy a d irek to rlar k e n ­
    gashi, m en ejm en t va b oshqa x o d im lar to m o n id a n am alga 
    oshiriladigan, quyidagi vazifa va m aqsadlarga erishish u c h u n
    y o ‘naltirilgan:
    14


    - k o m p an iy a o p e rat siyalari ning sam arado rligi va natijaviy- 
    ligi; - m oliyaviy h iso b o tlarn in g ishonchliligi;
    Tegishli q o n u n ch ilik , q o n u n osti akt va reg lam en tla- 
    riga rioya qilinishi» 
    (C o m m itte e
    o f S po nsoring 
    O rg an i­
    z a tio n s o f the T read w ay C o m m issio n , «In tern al C o n tro l — 
    In teg ra ted F ram ew ork», 1992).
    «Ichki a u d it-b u faoliyat b o ‘yicha m u staqil va obyektiv 
    tasd iqlash va m aslah at berish, 
    ak sio n er q iy m atn i o shirish 
    y o ‘nalishi va tashk ilot x o ‘jalik faoliyatni 
    takom illash tirish 
    kabi tu sh u n ilad i. Ichk i aud it tash k ilo tn i q o ‘yilgan m aq sad ­
    ga erish ish i u c h u n , bah olash ga tizim li va k e tm a -k e t y o n - 
    d ashuv va risklarni boshq arish jaray o n lari sam arasin i osliirish
    ichki n azo ra t va k orpo rativ b osh qarishga y o rd a m beradi.» 
    (T he In stitu te o f In te rn a l A ud ito rs, «The P rofessional P ra c ­
    tices F ram ew ork», Ju n e 2002).
    Ichki n a z o ra t —bu djet tashk iloti rahbariyati va boshqa 
    xod im lari to m o n id a n am alga o shiradigan ja ra y o n va davlat 
    ftm ksiyasini bajarish b o 'y ic h a o p eratsiy alar n atijasi va davlat 
    x izm atini ta q d im qilish, ish o n ch li h iso b o tlar b ilan t a ’m in lash
    va q o n u n ch ilik h am d a b oshqa n o rm a liv -h u q u q iy akt va reg- 
    la m en tlarg a rioya qilish d an ibo rat.
    Ichki 
    au d it-o b y ek tiv
    faoliyat 
    b o ‘lib, 
    ichki 
    n azo ra tn i 
    sam arali am alga oshirishga y o ‘naltirilg an, tuzilay o tg an h i- 
    so b o tlarn i va budjet tashkiloti faoliyati sam arasin i h am d a 
    sam arad o rlik n i o sh irish b o ‘y ic h a tavsiyalar ta q d im qilishga 
    y o ‘naltirilgan.
    B un da sh u n i ta ’kidlash kerakki, ichk i n azo ra t ta sh ­
    kiliy birlik h iso b lan m ay d i, balki k o ‘p ro q yoki k am ro q d a ra ­
    ja d a u n d a ish tirok etay o tg an h a m m a x o d im lar faoliyatiga 
    bo g ‘liq b o ‘ladi.
    A gar ichki n azo ra t va au d it m asalasi g ‘azn ach ilik tizi- 
    m id a 
    q arab ch iq ilad ig an b o 4Isa, hozirgi v aq tg ach a ush b u
    y o ‘n alish d a m a ’lum b ir ish lar am alga oshirilgan.
    H o zirg i v aq tg ach a yag on a q o n u n ch ilik bazasi va t e ­
    gishli q o n u n o sti aktlari, tartib ga soluvchi ja ra y o n la r va d av ­
    lat m oliyaviy n a z o ra tin i am alga oshiru vch i p rin sip lar (davlat 
    sek to rid a n a z o ra t faoliyati bilan b o g ‘liq asosiy n o rm ativ
    ak tlar 1.1. p u n k td a keltirilgan).
    15


    A ) A w a lo nazariv asoslarini к о ‘rib eh iaam iz:
    Ich k i n a z o ra t tash q i taftish org ani to m o n id a n am alg a 
    osh irilad ig an n a z o ra td a n farq qiladi. B u n a z o ra tn in g in te - 
    grallashgan 
    tizim i 
    b o ‘lib 
    tash kilo tga 
    m o slashtirilm ag an. 
    N atijad a, ichk i n a z o ra t, k o ‘p in c h a , b o sh q aru v n a z o ra ti sifa­
    tid a tu sh u n ilad i.
    Ich k i n a z o ra t faq at m oliyaviy bo shq aruv ga taallu qli b o ‘l- 
    m a sd an , dav lat boshqaruvi ta d b irlarin in g o p e ra tsio n aspekti 
    hiso blanad i.
    R ah b ariy atn in g istagi b o ‘yich a zam o n av iy n a z o ra t tizi­
    m in i q o ‘lla b -q u w a tla sh , u n i q o ‘llash, egalik qilish konsepsi- 
    yasini 
    m uvaffaqiyatli am alga osh irish asosiy sh artlarid an
    hiso blanad i.
    B oshq aruv nin g 
    ierarxiyasida 
    h a m m a
    m u assasalarda 
    ichki 
    n azo ra t ja ra y o n i am alga oshiriladi. Ich ki n a z o ra tn in g
    m ark aziy d e m e n ti ta sh k ilo tn in g b a rc h a x o d im lari o ‘zining 
    q aro rlari va h arak atlarig a jav o b g ar ekanligi hisob lan adi.

    Download 8.07 Mb.
    1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   96




    Download 8.07 Mb.
    Pdf ko'rish