Transportda bojxona xizmatlarini tashkil etish




Download 66.64 Kb.
bet3/7
Sana01.11.2023
Hajmi66.64 Kb.
#92528
1   2   3   4   5   6   7
Bog'liq
9-маъруза

Sug’urtalash mahlum voqealar ro’y berishi chog’ida jismoniy va xuquqiy shaxslarning mulkiy himoyasi bo’yicha (sug’urta holati) pul jamg’armalari hisobiga, sug’urta badallari (sug’urta mukofoti)dan shakllanadigan munosabatdir.
Sug’urtalash iqtisodiy faoliyatning alohida turi bo’lib, sug’urta ishtirokchilari (sug’urtalanuvchilar) o’rtasida qaltislikni qayta taqsimlash bilan bog’liq va ixtisoslashgan tashkilotlar (sug’urtalovchilar) tomonidan amalga oshiriladi. Ular sug’urta badallari jamg’arilishini tahminlaydilar, sug’urta rszervlarini tashkil qiladilar va sug’urtalangan mulkiy manfaatlarga zarar yetganda sug’urta to’lovlarini amalga oshiradilar. Sug’urtalash bozor munosabatlari tizimining muhim elementlaridan biri hisobalanadi. Iqtisodiyotda o’ziga xos bo’lgan maxsus funktsiyani bajarish bilan o’zida moliyaviy munosabatlarni aks ettiradi. Tadbirkorlik turi sifatida sug’urta faoliyati xususiyatlari shundan iboratki, mahlum tadbirkorlik tavakkalchiligi unga xos bo’lib, u sug’urtachining zararni qoplash majburiyati bilan shartlangan. Bunday holat ro’y berish ehtimoli va hajmi oldindan ko’zda tutilgan va kelishilgan bo’ladi. Sug’urta qaltislik bo’lishi mumkinligi ehtimoli baholanganda va sug’urtalovchilar tomonidan zararni qoplash uchun mahlum kafolat bo’lgan hollarda amalga oshiriladi. Sug’urta hollarining tasodifan kelish holatlari qaltisliklar sonidan sug’urtaga qabul qilishda chiqarib tashlanadi, ishonchli voqealar ham qo’shilmaydi. SHuning bilan birga potentsial qaltislik uning ayrim kelish ehtimollari bilan harakterlanishi, bu oldingi tajribalar aniq dalillarida mavjud bo’lishi kerak. Ushbu mahlumotlarning yo’qligi kelajakda bunday holatlar kelishi ehtimolini baholash imkonini bermasligi yoki qiyinlashtirishi mumkin. Uning moliyaviy oqibatlari (zarari)ni ham aniqlab bo’lmaydi. Bu esa o’z navbatida zararni barcha sug’urtalanuvchilarga taqsimlash imkoniyati bo’lmaydi, yahni zararni qoplash uchun yaratilgan sug’urta jamg’armasini shakllantirishda ularning har birining ulushini aniqlash qiyin kechadi.
Sug’urtalanuvchi va sug’urtalovchi o’rtasidagi munosabatlar sug’urtalanuvchida sug’urtaga qiziqish bo’lganda yoki unga tegishli mulk va mulkiy manfaatlarni sug’urta himoyasini tahminlashga xohish bildirilganda vujudga keladi. Sug’urta munosabatlari vujudga kelishiga sug’urta tavakalchiligi xizmat qiladi, biror hol bo’lganda sug’urtalanuvchining mulkiy manfaatlariga zarar yetishi mumkin. Sug’urta munosabati tomonlarning ko’ngilli xohishi yoki qonun kuchi bilan vujudga kelishi mumkin. Bunda sug’urtalovchining mulkka, yoki boshqa mulkiy manfaatlariga javobgarlik bo’yicha sug’urta shartnomasi tuzish majburiyati ko’zda tutiladi.
Mulk, shuningdek, qonunga xilof bo’lmagan mulkiy manfaatlar sug’urta obhektlari bo’lishi mumkin.
Sug’urta sug’urtalanuvchining mulkiy manfaatlariga zarar yetganda pul shaklida, zararni qoplash bilan bog’liq bo’ladi. Sug’urtani amalga oshirish tajribasida ixtisoslashgan sug’urta tashkilotlari, sug’urtalanuvchilar badallaridan sug’urta jamg’armasini shakllantiradilar va sug’urta to’lovlarini tahminlovchilar ishtirokida sug’urta munosabatlarining optimal shaklini ishlab chiqadi.
Sug’urta roli to’xtovsiz va uzluksiz tahminlash va jamoatchilik qayta ishlab chiqarish muvozanatini saqlashdan iborat. Sug’urtaning pirovard natijalari:

  • zararni o’z vaqtida va to’la qoplash hisobiga jamiyatda ijtimoiy va iqtisodiy barqarorlikni tahminlash;

  • doimiy ravishda sug’urta jamg’armasi bo’sh mablag’larini sug’urta

tashkilotlari investitsiya faoliyatiga jalb etish;

  • erishilgan sug’urta opsratsiyalari ko’rsatkichlarini rivojlantirib, makroiqtisodiy darajaga yetkazish hisoblanadi.

Jamoatchilik qayta ishlab chiqarish tizimida sug’urta roli sug’urta xizmatlari sohasida iqtisodiy rivojlangan davlatlar tipiga muvofiq keluvchi xizmatlar yo’lga qo’yilishini taqozo etadi. Bozor iqtisodiyoti sharoitida favqulodda hodisalardan himoyalanish bo’yicha sug’urtadan anhanaviy foydalanish bilan bir qatorda tabiiy harakterdagi va texnogen xavf-xatarlar xo’jalik yurituvchi subhektlarni sug’urtalanishga eqtiyojini oshiradi, yahni tadbirkorlik tavakalchiliklarini sug’urtalash orqali zararni qoplashga xarakat qilinadi. Ular shu yo’l bilan moliyaviy va kredit majburiyatlari buzilganda, kontragentlarning to’lov qobiliyati yo’qolganda va boshqa iqtisodiy omillar harakati natijasida foydani va real daromadlarning yo’qolishida sug’urtadan foydalanmoqchi bo’ladilar.
Sug’urtaga quyidagi maxsus belgilar xos bo’lib, ularning iqtisodiy kategoriyasini harakterlaydi:

  • sug’urta holati vujudga kelishi eqtimolining sug’urta qaltisligi mavjudligi, moddiy zarar yetkazishga qodir;

  • vaqt bo’yicha zararni taqsimlash;

  • zararni qoplash ehtimolida jismoniy va huquqiy shaxslarning

obhektiv ehtiyojini qondirish;

  • sug’urta jamg’armasiga sug’urtani qoplash shaklida safarbar etilgan sug’urta to’lovlarining qaytarilishi.

Sug’urta mohiyati shundan iboratki, noxush voqea sodir bo’lganda zarar qoplanadi. Sug’urta tizimida salbiy holatlar paydo bo’lganda yordam ko’rsatish mahlum shartlar mavjud bo’lgandagina mumkin.
Birinchidan tavakkalchilik voqeasi yo tasodifiy, yoki qonunan bo’lishi kerak, ammo vaqtning nomahlum lahzasida ro’y berishi zarur. Tasodifiy shuni bildiradiki, tavakkalchilik voqeasi ro’y berishi ham, ro’y bermasligi ham mumkin. Ammo tasodifiy holatlarni sug’urtalash shunday bo’lishi kerakki, uning yuz berishi balkim oldindan ko’ra bilingan, o’lchangan va hisobga olingan bo’lishi mumkin. Noaniqlik voqea ro’y berishini bildiradi, lekin qachon sodir bo’lishi nomahlum.
Ikkinchidan, sug’urta tizimidagi tavakkalchilik voqealari himoya
qilinadi, bu inson irodasiga bog’liq emas CHunki u ham yuz berishning oldini olishi yoki undan ko’riladigan zarar xajmini kamaytirishi mumkin.
Uchinchidan, tavakkalchilikda yuz berish vaziyati eqtimoli bir odam tomonidan emas, balki jamiyat tomonidan anglab yetilishi kerak va bu zararni bartaraf etish yoki kamaytirishda manfaatdorlikni qayta belgilaydi. Bu manfaatdorlik tushgan badallardan jamiyat pul mablag’larini tashkil etish va uning jabrlangan ahzosiga zarar kompensiyasini to’lashda namoyon bo’ladi.
To’rtinchidan tasodifiylik – sug’urtaning muhim xususiyati, ammo bu har qanday holat ham sug’urta uchun sabab bo’ladi degani emas. Tasodifiy (ehtimolligi) holat shunday holat hisoblanadiki, uni oldindan aniqlab va hamma vaqt ham uning oldini olib bo’lmaydi. Uning yuz berish vaqtini, obhektini va zarai hajmini aniqlab bo’lmaydi. Sug’urtaning iqtisodiy mohiyati tavakkalchilik, ogohlantiruvchi, jamg’arma, nazorat kabi funktsiyalarida namoyon bo’ladi.

Download 66.64 Kb.
1   2   3   4   5   6   7




Download 66.64 Kb.

Bosh sahifa
Aloqalar

    Bosh sahifa



Transportda bojxona xizmatlarini tashkil etish

Download 66.64 Kb.