• Reja: 1.
  • 1. Operatsion tizim tushunchasi va ularning ahamiyati 2




    Download 147.16 Kb.
    Sana23.06.2022
    Hajmi147.16 Kb.
    #24251
    Bog'liq
    1-2


    1-Ma’ruza
    Mavzu: Орегаtsiоп tizimlar fanining mаzmun va mohiyati. Operatsion tizim tushunchasi. Kompyuter tizimlarining sinflanishi. Hisoblash tizimlaгi tаrkibiу qismlari. Орегаtsiоп tizim kеngауtiгilgап mashina vа геsurslаmi bоshqаruvchisi sifatida.
    Reja:
    1.Operatsion tizim tushunchasi va ularning ahamiyati
    2.Operatsion tizimlarning rivojlanish davrlari
    3.Operatsion tizimlarning tuzilishi va asosiy komponentlari
    4.Kompyuter tizimlari, ularning tuzilishi va ahamiyati

    Operatsion tizim (OT, ingliz tilidagi shakli - operating system) qurilmalar (hardware), amaliy dasturlar (application software) va foydalanuvchi (user) kompyuteri o‘rtasida vositachilik (interface) qiladigan va kompyuter resurslarini boshqarish va foydalanuvchilarning o‘zaro munosabatlarini tashkil qilish uchun mo‘ljallangan bir-biriga bog‘langan dasturlar to‘plamidir. Foydalanuvchi nuqtai nazaridan qaralganda operatsion tizim – bu qurilmalarning davomi bo‘lib kompyuter va kompyuter tarmoqlari uchun qulay, ishonchli va xavfsiz foydalanishni ta’minlaydigan va qurilmaga o‘rnatiladigan dasturiy vosita hisoblanadi. Operatsion tizimda ishlashdan asosiy maqsad:


    - foydalanuvchi dasturlarini bajarishda qulaylik, samaradorlik, ishonchlilik, xavfsizlikni ta’minlash. Foydalanuvchi birinchi navbatda – foydalanuvchi xoxlagandagidek uni qanoatlantiridagan darajada ishlashi uchun unga so‘rov natijalarini to‘g‘ri taqdim etishi, rad etishlar bo‘lmasligi, tashqi xujumlardan himoyalangan bo‘lishi kerak. Buni bajarish uchun hisoblash vositalari dasturni ishlata olishi va operatsion tizim bilan ta’minlangan bo‘lishi kerak.
    - kompyuterdan foydalanishda qulaylik, samaradorlik, ishonchlilik, xavfsizlikni ta’minlash. Operatsion tizim kompyuter va uning resurslaridan foydalanishda maksimal foydalilik va samarodorlikni ta’minlashi, uzilishlarni qayta ishlash, rad etilishlar va buzg‘unchilar hujumidan kompyuterni himoyalashi kerak. OTning bu ishi foydalanuvchi uchun ko‘rinmasligi mumkin, lekin u doimiy ravishda mavjud bo‘ladi.
    - kompyuterga ulangan tarmoq, disk va boshqa tashqi qurilmalardan foydalanishda qulaylik, samaradorlik, ishonchlilik, xavfsizlikni ta’minlash. Operatsion tizimning asosiy funksiyasi – bu tashqi qurilmalar bilan ishlash. Masalan, OT qattiq diskga istalgan murojaatni qayta ishlashi, drayver (disk bilan axborotlarni almashish uchun past darajali dastur) va kontrollerlarning (disk bilan kiritish/chiqarishni bajaruvchi) birgalikda ishlashini ta’minlashi kerak. Kompyuter USB – portiga ulangan istalgan “fleshka” operatsion tizimda aniqlanishi, o‘zining mantiqiy nomini olishi va u chiqarilmagunga qadar butun vaqt davomida kompyuter tizimi fayl qismi bo‘lib qolishi mumkin.
    - bugungi kundagi OT larni muhim bo‘lgan xususiyatlari, ya’ni xavfsizlik, ishonchlilik va ma’lumotlar himoyalanganlikni ta’minlash. Tarmoq doirasida kompyuter va operatsion tizim bilan ishlashda ishtirok etuvchilar unga va uning dasturlariga buzg‘unchilar tomonidan bo‘ladigan xujumlarga (reklama yoki virus va boshqa ko‘rinishlarda kompyuterlarga kirib, foydalanuvchi maxfiy saqlaydigan login, parollarni o‘g‘irlash, kompyuter ish foaliyatini buzish va shunga o‘xshash boshqa xodisalar) doimiy ravishda uchraydilar. Ushbu kursda biz bugungi kundagi OTda qabul qilingan ishonchlilik, xavfsizlik va ma’lumotlarni himoyalashni ta’minlash usullarini ham ko‘rib chiqamiz. Operatsion tizim quyidagi sifatlarga ega bo‘lishi kerak:
    1. Ishonchlilik. Tizim o‘zi boshqarayotgan kompyuter qurilmalari kabi ishonchli bo‘lishi kerak. Agar dasturda yoki qurilmada biror xatolik uchrasa, uni tizim topa olishi va bu holatni tuzatishga harakat qilishi, hech bo‘lmasa shu xatolik tufayli foydalanuvchi dasturiga yetkaziladigan zararning oldini olishi kerak.
    2. Himoyalash. Ixtiyoriy foydalanuvchi o‘z ishiga boshqa foydalanuvchi-larning ta’sir qilishini hohlamaydi. Shu sababli tizim foydalanuvchilarni dastur va ma’lumotlarini boshqa shaxslar xatoliklari ta’siridan hamda aralashuvidan himoya qilishi lozim.
    3. Samaradorlik. Odatda operatsion tizimning o‘zi EHM ning katta resursini egallaydi. Bu resurslar foydalanuvchi ixtiyoriga berilmaydi. Demak, tizimning o‘zi ancha ixcham bo‘lishi va EHM ning resurslarini samarali boshqarishi lozim.
    4. Qulaylik. Operatsion tizimda ko‘p hollarda bir paytda ikki va undan ortiq foydalanuvchi ishlaydi. Ular operatsion tizim orqali turli maqsadli va turli algoritmli masalalarni hal qiladilar. Ma’lumki, bunday holda har bir foydalanuvchiga keng qulayliklar yaratilishi talab etiladi. Shu bois, mazkur funksiya operatsion tizimning muhim xususiyati hisoblanadi.
    5. Bashorat. Operatsion tizim foydalanuvchi so‘roviga bashoratchilik bilan javob berishi kerak. Foydalanuvchi buyruqlari tizimda qabul qilingan qoidalar asosida yozilgan bo‘lsa, ularning ketma-ketligi qanday bo‘lishidan qat’iy nazar natija bir xil bo‘lishi kerak.
    6. Moslashuvchanlik. Tizim amallari foydalanuvchiga qarab sozlanishi mumkin. Resurslar majmuasi operatsion tizim samaradorligini oshirish maqsadida ko‘paytirilishi yoki kamaytirilishi mumkin.
    7. Kengayuvchanlik. Evolyutsiya jarayonida operatsion tizimga yangi texnik va dasturiy resurslar qo‘shilishi mumkin.
    8. Aniqlik. Foydalanuvchi tizim interfeys darajasidan pastda sodir bo‘ladigan jarayondan bexabar qolishi mumkin. Shu bilan birga foydalanuvchi tizim haqida qancha bilgisi kelsa, shuncha bilish imkoniyatiga ega bo‘lishi kerak.
    Operatsion tizimlarning rivojlanish davrlari Birinchi davr (1945-1955 yillar) Hammaga ma’lumki, kompyuter ingliz matematigi Charlz Bebbij tomonidan XVIII asr oxirida kashf etildi. Uning “analitik mashina”si haqiqatda ishlay olmadi, chunki u vaqtdagi texnologiyalar hisoblash texnikasi uchun zarur bo‘lgan aniq mexanika qismlarini tayyorlash bo‘yicha zarur talablarni qondiradigan texnologiyalar 10 mavjud bo‘lmagan. Yana eng asosiy narsa, u vaqtda kompyuter operatsion tizimga ega bo‘lmagan. Raqamli hisoblash mashinalarini yaratishda, ikkinchi jahon urushidan keyin ma’lum taraqqiyot-rivojlanish yuz berdi. 1940yillar o‘rtalarida birinchi lampali mashinalar yaratildi. U vaqtda ayni bir guruh mutaxassislar hisoblash mashinalarini ham loyihalashda, ham ekspluatatsiya qilishda va dasturlashda ham shu guruh mutaxassislari ishtirok etganlar. Bu jarayon ko‘proq, kompyuterdan asbob-uskuna sifatida turli amaliy sohalar masalalarini yechishda foydalanish emas, balki hisoblash texnikasi sohasidagi ilmiy-tadqiqot ishiga yaqinroq edi. Dasturlash faqat mashina tilida amalga oshirilar edi. OT to‘g‘risida gap ham yo‘q edi, chunki hisoblash jarayoni tashkil qilish masalalari, har bir dasturchi tomonidan boshqaruv pulti orqali “qo‘lda” yechilar edi. Pult oldida faqat bitta foydalanuvchi o‘tirishi mumkin edi. Dastur mashina xotirasiga eng yaxshi holatda perfokarta kolodasidan kiritilar edi, odatda esa o‘tkazish paneli yordamida yuklanar edi. Hisoblash tizimi bir vaqtning o‘zida faqat bitta operatsiyani (kiritish/chiqarish yoki hisoblashlarni) bajarar edi. Dasturni sozlash boshqarish panelidan xotira va mashina registri holatini o‘rganish yordamida olib borilar edi. Bu davr oxirida birinchi tizimli dasturiy ta’minot yuzaga keldi.
    1951-1952 yillar belgili tillar (Fortran va boshqa) dan birinchi kompilyatorlar versiyalari yuzaga keldi, 1954yilda esa IBM-701 uchun Assembler tili ishlab chiqildi. Vaqtning eng ko‘p qismi dasturni ishga tushirishga ketib qoldi, dasturlarning o‘zi esa qat’iy ravishda ketma-ket ishlov berish rejimi deb ataldi. Xulosa qilib aytganda, birinchi davr, hisoblash tizimlarining yuqori narxi, ularning soni kamligi va foydalanishning past samarasi bilan belgilandi.
    Ikkinchi davr (1955-1965 yillar) 1950yil o‘rtalariga kelib, hammaga ma’lumki yangi texnik baza yarim o‘tkazgich elementlarni yuzaga kelishi bilan, hisoblash texnikasi rivojlanishida yangi davr boshlandi. Ikkinchi avlod kompyuterlari ishonchliroq bo‘lib qoldi, chunki ular amaliy muhim masalalarni bajarish darajasida uzluksiz ravishda uzoq ishlay oladigan imkoniyatga ega bo‘ldilar. Aynan shu davrda hisoblash texnikasi bilan ishlaydigan mutaxassislar, dasturchilar, operatorlar, ekspluatatsiyachilar va hisoblash mashinasini ishlab chiqaruvchilarga ajraldilar. Shu yillarda birinchi alogritmik tillar yuzaga keldi va natijada birinchi tizimli dasturlar kompilyatorlar ham yaratildi. Protsessor vaqti qiymati (narxi) oshdi, bu esa dasturlar orasidagi vaqtni qisqartirishni talab qildi. Birinchi paketli ishlov berish tizimlari yuzaga keldi, bu tizimlarda dasturlarni ishga tushirish ketma-ketligini avtomatlashtirildi va shu bilan birga protsessor yuklanish koeffitsienti oshdi. Paketli ishlov berish tizimlarini zamonaviy OT larining birinchi variantlari deyish mumkin, chunki ular hisoblash tizimini boshqarishga mo‘ljallangan birinchi tizimli dasturlar edi. Paketli ishlov berish tizimlarini amalga oshirishda, topshiriqlarni boshqarishning formallashgan tili ishlab chiqildi, uning yordamida dasturchi tizimga va operatorga hisoblash mashinasida qaysi ishni bajarmoqchi ekanligi haqida ma’lumot beradi. Bir nechta topshiriqlar majmuasi, qoida bo‘yicha perfokartalar “koloda”si ko‘rinishida bo‘lib, topshiriqlar paketi nomini oldi.
    Uchinchi davr (1965-1980 yillar) Hisoblash mashinalari rivojlanishida keyingi muhim davri shu yillarga to‘g‘ri keladi. Bu vaqtda, texnik bazada quyidagi o‘zgarishlar yuz berdi: alohida yarim o‘tkazgichli elementlardan (tranzistor turidagi) integral mikrosxemalarga o‘tildi, bu esa yangi uchinchi avlodga, yangi imkoniyatlar yaratdi. Bu davrning o‘ziga xos xususiyatlaridan biri, integral mikrosxemalarda yaratilgan birinchi dasturiy-mutanosib mashinalardir, ya’ni IBM/360 mashinalari seriyasidir. 1960yillar boshida yaratilgan bu mashinalar oilasi ikkinchi avlod mashinalaridan baho/unumdorlik ko‘rsatkichi bo‘yicha oldinga anchagina o‘tib ketdi. Tezda, dasturiy-mutanosib mashinalar g‘oyasi tan olindi. Dasturiy mutanosiblik OT larni ham mutanosibligini talab qildi. Bunday operatsion tizimlar ham katta EHM da ham, kichik hisoblash tizimlarida ham, turli yordamchi (periferik) qurilmalarning kam soni va ko‘p soni bilan ham, tijorat sohasida ham, ilmiy-tadqiqot sohalarida ham ishlay olishi kerak. Shunday hamma qarama-qarshi talablarni qondiradigan asosda quriladigan operatsion tizimlar juda murakkab “monstr”lar bo‘lib chiqdi. Ular ko‘p millionli assembler qatorlaridan iborat bo‘lib, minglab dasturchilar tomonidan yozilgan bo‘lib, minglab xatolarni o‘z ichiga oladi, ular minglab tuzatishlarga olib keladi. Operatsion tizimning har bir yangi versiyasida biror xatolar tuzatilib, yangisi yuzaga keldi. Ko‘pgina muammollar va juda katta o‘lchamga qaramasdan OS/360 va unga o‘xshash 3-avlod operatsion tizimlari haqiqatdan ham iste’molchilarning ko‘pgina talablarini qondirdilar. Bu avlodning eng katta erishgan yutuqlaridan bir multidasturlashni amalga oshirishdir. Multidasturlash – bu hisoblash jarayonning tashkil qilish usuli bo‘lib, bitta protsessorda navbat bilan bir nechta dastur bajariladi. Bitta dastur kiritish/chiqarishni amalga oshirguncha keyingi dasturlarni oldingi ketma-ket bajarilishdagi kabi (bir dasturli rejim) protsessor to‘xtab turmaydi, balki boshqa dasturni bajaradi (ko‘p dasturli rejim). Bunda har bir dastur operativ xotiradagi bo‘lim deb ataluvchi o‘z qismiga yuklanadi. Boshqa yangilik – buferlash (spooling) deb ataladi. Buferlash u vaqtda hisoblash jarayonini tashkil etish usullaridan biri bo‘lib, unga mos ravishda topshiriq perfokartadan diskga hisoblash markazida paydo bo‘lish tartibida yoziladi, keyin esa navbatdagi topshiriq tugallanishi bilan, yangi topshiriq diskdan bo‘shagan bo‘limga yuklanadi. Paketli ishlov berishni multidasturlashli amalga oshirish bilan birga, OTlarning yangi turi – vaqtni taqsimlash tizimlari yuzaga keldi. Vaqtni taqsimlash tizimlarida qo‘llaniladigan multidasturlash varianti, har bir foydalanuvchi uchun hisoblash mashinasidan yagona foydalanish tasavvurini hosil qilishga imkon beradi. Multidasturlashni yuzaga kelishi hisoblash tizimi tuzilishiga chuqur o‘zgartirishlar kiritishni talab qiladi. Bunda asosiy rolni apparat tomonidan qo‘llanish o‘ynaydi, uning asosiy xususiyatlari quyida keltirilgan: Multidasturlashning xususiyatlari  Himoya mexanizmini amalga oshirish. Dasturlar mustaqil ravishda resurslarni taqsimlash imkoniga ega bo‘lishi kerak emas, bu imtiyozli va imtiyozsiz buyruqlarni keltirib chiqardi. Imtiyozli buyruqlar OT tomonidan bajariladi.  Uzilishlar mavjudligi. Tashqi uzilishlar OT ni asinxron hodisa, masalan kiritish/chiqarish operatsiyasi tugallanganligi haqida ogoxlantiradi. Ichki uzilish, OT aralashuvi zarur bo‘lganda yuz beradi, masalan himoyani buzishga bo‘lgan harakat.
     Arxitekturada parallellashni rivojlantirish. Xotiraga bevosita murojaat va kiritish/chiqarish kanalini tashkil etish, markaziy protsessorni qiyin operatsiyalarni bajarishdan xalos etadi. Albatta, multidasturlashni tashkil etishda OT roli juda muhimdir. U quyidagi operatsiyalar uchun javob beradi:
     Tizimli chaqiriqlar yordamida OT va amaliy dasturlar orasida interfeysni tashkil etish;
     Xotiradagi topshiriqlardan navbat tashkil etish va topshiriq uchun protsessorni ajratish uchun protsessordan foydalanishni rejalashtirish;
     Bir topshiriqdan ikkinchisiga o‘tish, hisoblashlarni to‘g‘ri tashkil etish uchun kontekstni saqlash;
     Xotira chegaralangan resurs bo‘lganligi uchun, xotirani boshqarish algoritmi zarur, ya’ni xotiradan ma’lumotlarni olish, joylashtirish va almashtirish jarayonlarini tartibga solish talab qilinadi;
     Ma’lumotlarni tashqi qurilmalarda fayl ko‘rinishida saqlashni va ma’lum fayllardan faqat aniq foydalanuvchilar foydalana olishini tashkil etish;
     Dasturlarga ruhsatli (sanksiyali) ma’lumot almashish talab etilgani uchun, ularni kommunikatsiya vositalari bilan ta’minlash zarur;
     Ma’lumotlarni to‘g‘ri taqsimlash uchun, ziddiyatli holatlarni yechishga to‘g‘ri keladi, bu ko‘pincha turli resurslar bilan ishlashda ro‘y beradi, shuning uchun harakatlarni dasturlar bilan sinxronlashtirish talab qilinadi.
    Vaqtni taqsimlash tizimlarida foydalanuvchi, dasturni interaktiv rejimda sozlash imkoniga ega bo‘ldi, bunda u ma’lumotli diskga perfokarta orqali emas, bevosita klaviaturadan kiritishi mumkin bo‘ldi. On-line fayllarni yuzaga kelishi rivojlangan fayl tizimlarini ishlab chiqish zaruriyatini keltirib chiqardi. To‘rtinchi davr (1980 yildan – hozirgi vaqtgacha) Operatsion tizimlar rivojlanishidagi keyingi davr katta integral sxemalarni (KIS) yuzaga kelishi bilan bog‘liq bo‘lgan davrdir. Bu yillarda integratsiya darajasi keskin o‘sishi va mikrosxemalar arzonlashishi yuz berdi. Kompyuterdan mutaxassis bo‘lmagan foydalanuvchilar foydalanishi imkoni yuzaga keldi, va shaxsiy kompyuterlar davri boshlandi. Arxitektura jihatidan, shaxsiy kompyuterlar, minikompyuterlar turlari sinflaridan hech narsasi bilan farq qilmas edi, faqat ularning narxlarida farq bo‘ldi. Minikompyuterlar korxona va universitetning bo‘limlariga shaxsiy hisoblash markaziga ega bo‘lishiga imkon bergan bo‘lsa, shaxsiy kompyuter esa bunday imkoniyatni alohida inson uchun yaratdi. Kompyuterlardan hisoblash texnikasi sohasida mutaxassis bo‘lmaganlar ham keng ko‘lamda foydalana boshladilar, bu esa o‘z navbatida “do‘st” dasturiy ta’minotni yaratishni talab etdi, bu dasturchilarni alohida o‘rnidan qo‘zg‘atdi. Operatsion tizimlar bozorida ikkita tizim ustunlik qila boshladilar: MS-DOS va UNIX OT lari. Bir foydalanuvchili MS-DOS OT lari Intel 8088 asosida qurilgan mikroprotsessorlar, va keyin 80286, 80386 va 80486 asosida qurilgan kompyuterlarda foydalanildi. Multidasturli, ko‘p foydalanuvchili UNIX operatsion tizimi Intel bo‘lmagan kompyuterlar muhitida ustunlik qila boshladi, ayniqsa yuqori unumdorlikka ega bo‘lgan RISC-protsessorlar uchun. Tarmoq OTlarida, foydalanuvchi tarmoqda boshqa kompyuterlar mavjudligi haqida bilishlari va boshqa kompyuterga uning resurslaridan, asosan fayllaridan foydalanish uchun boshqa kompyuterga mantiqan kirishlari kerak edi. Tarmoqdagi har bir mashina, kompyuterning avtonom operatsion tizimidan tarmoqda ishlashga imkon beradigan qo‘shimcha vositalarga ega bo‘lgan lokal operatsion tizimi vazifasini bajaradi. Tarmoq operatsion tizimi, bir protsessorli kompyuter operatsion tizimidan asosli farq qilmaydi. Ularning tarkibida, albatta, tarmoq interfeysini qo‘llovchi (tarmoq adapteri drayveri) va shu bilan birga tarmoqdagi boshqa kompyuterlarga masofadagi kirish vositalari va masofadagi fayllarga murojaat vositalari mavjuddir, ammo bu qo‘shimchalar operatsion tizimni tuzilishini tubdan o‘zgartirmaydi.
    Hisoblash tizimlarini rivojlanishi bosqichlarini ko‘rib chiqib, biz rivojlanish jarayonida klassik OT lar bajargan 6 ta asosiy funksiyalarni ajratishimiz mumkin:
     vazifalarni (yoki topshiriq) rejalashtirish va protsessordan foydalanish;
     dasturlarni kommunikatsiya va sinxronizatsiya vositalari bilan ta’minlash;
    xotirani boshqarish;
     fayl tizimini boshqarish;
     kiritish/chiqarishni boshqarish;
     xavfsizlikni ta’minlash.
    Har bir keltirilgan funksiyalar odatda OT tarkibidagi komponentalaridan biri sifatida amalga oshirilgan. Ular boshidanoq, OT komponenti sifatida yaratilgan emas, ular rivojlanish jarayonida yuzaga keldi. Inson yaratgan hisoblash tizimi rivojlanishi (evolyutsiyasi) shu yo‘ldan ketdi, ammo hech kim bu yo‘l rivojlanishning yagona mumkin bo‘lgan yo‘li deb isbot qilaolmaydi. Operatsion tizimlarning tuzilishi va asosiy komponentlari Operatsion tizim dasturlar bajariladigan muhitni ta’minlaydi. Ichki tomondan, operatsion tizimlar turli xil yo‘nalishlarda tashkil etilganligi sababli, ularning tuzilishida juda katta farq bor. Yangi operatsion tizimning dizaynini yaratish katta vazifadir. Dizaynni boshlashdan oldin tizimning maqsadlari aniq belgilanishi juda muhimdir. Ushbu maqsadlar turli xil algoritmlar va strategiyalar orasida tanlov uchun asos bo‘lib xizmat qiladi. U dasturlarga va dasturlardan foydalanuvchilarga ma’lum xizmatlarni taqdim etadi. Taqdim etilayotgan o‘ziga xos xizmatlar, albatta, bitta operatsion tizimda boshqa operasion tizimlarga qaraganda farq qiladi, ammo biz umumiy sinflarni aniqlashimiz mumkin. Ushbu operatsion tizim xizmatlari dasturchiga qulaylik yaratish, dasturlash vazifasini osonlashtirish uchun taqdim etiladi. 1.1- rasmda turli xil operatsion tizimlar xizmatlarining ko‘rinishi va ularning o‘zaro bog‘liqligi ko‘rsatilgan. Operatsion tizim xizmatlarining to‘plami foydalanuvchi uchun foydali bo‘lgan xususiyatlarni taqdim etadi. Foydalanuvchi interfeysi (user interface). Deyarli barcha operatsion tizimlarda foydalanuvchi interfeysi mavjud. Ushbu interfeys bir nechta shakllarni olishi mumkin. Ulardan biri bu buyruqlar qatori interfeysi (Command Line Interface - CLI) bo‘lib, unda matnli buyruqlar va ularni kiritish usuli qo‘llaniladi (aytaylik, ma’lum parametrlarga ega buyruqlarni ma’lum formatda terish uchun klaviatura). Ikkinchisi - paketli interfeys bo‘lib, unda buyruqlar va ko‘rsatmalar fayllarga kiritiladi va ushbu fayllar bajariladi. Ko‘pincha foydalanuvchi grafik interfeysi (Graphic User Interface - GUI) ishlatiladi. Bu yerda interfeys kiritish/chiqarishni yo‘naltirish, menyudan tanlash, klaviaturadan matnni kiritish va klaviaturani yo‘naltirish moslamasi bo‘lgan oyna tizimi.


      1. rasm. Operatsion tizim xizmatlarining ko‘rinishi Dasturning bajarilishi (program execution).

    Tizim dasturni xotiraga yuklashi va ushbu dasturni ishga tushirishi kerak. Dastur odatiy yoki noodatiy ravishda (xatolik natijasida) o‘z ishini yakunlashi kerak. Kiritish/chiqarish (K/Ch) operatsiyalari (I/O operations). Bajarilayotgan dastur K/Ch talab qilishi mumkin, bu fayl yoki K/Ch qurilmalarini o‘z ichiga olishi mumkin. Muayyan qurilmalar uchun maxsus funksiyalar talab qilinishi mumkin (masalan, CD yoki DVD kabi disklarga yozish yoki displey ekranni o‘chirish). Samaradorlik va himoya qilish uchun foydalanuvchilar odatda kiritish/chiqarish qurilmalarini to‘g‘ridan-to‘g‘ri nazorat qila olmaydilar. Shuning uchun operatsion tizim kiritish/chiqarishni bajarish uchun vositalarni taqdim etishi kerak. Foydalanuvchi va boshqa tizim dasturlari Foydalanuvchi interfeyslari GUI Paketli CLI Tizim chaqiriqlari Dasturni bajarish K/Ch operatsiyalari Fayl tizimi Dasturni bajarish Resurslarni taqsimlash Hisob kitoblar Xatoliklarni aniqlash Himoya va xavfsizlik Xizmatlar Qurilma Operatsion tizim Fayl tizimi bilan ishlash (File-system manipulation). Fayl tizimi alohida qiziqish uyg‘otadi. Shubhasiz, dasturlar fayllar va kataloglarni o‘qish va yozishni talab qiladi. Shuningdek, ularni nomlari bo‘yicha yaratishi va yo‘q qilishi, berilgan faylni qidirish va fayl ma’lumotlarini ro‘yxatga olishi kerak. Va nihoyat, ba’zi operatsion tizimlar fayllarga asoslangan fayllar yoki kataloglarga kirishni taqiqlash uchun ruxsatlarni (yoki kirishni) boshqarishni o‘z ichiga oladi. Ko‘pgina operatsion tizimlar ba’zida shaxsiy tanlovga, ba’zan esa o‘ziga xos xususiyatlarga ega bo‘lish uchun turli xil fayl tizimlarini taqdim etadi. Kommunikatsiya (aloqa) (Communication). Bitta jarayon boshqa jarayon bilan ma’lumot almashishi kerak bo‘lgan ko‘plab holatlar mavjud. Bunday aloqa bitta kompyuterda ishlaydigan jarayonlar yoki kompyuter tarmog‘iga ulangan turli xil kompyuter tizimlarida ishlaydigan jarayonlar o‘rtasida sodir bo‘lishi mumkin. Aloqa umumiy xotira orqali amalga oshirilishi mumkin, bunda ikki yoki undan ko‘p jarayonlar o‘qiladi va umumiy xotira bo‘limiga yoziladi yoki xabarlarni yuborish orqali amalga oshiriladi, bunda oldindan belgilangan formatdagi ma’lumot paketlari operatsion tizim tomonidan jarayonlar o‘rtasida uzatiladi.
    Xatoliklarni aniqlash (error detection). Operatsion tizim doimiy ravishda xatoliklarni aniqlashi va tuzatishi kerak. Xatoliklar protsessor va xotira qurilmalarida (masalan, xotiradagi xatolik yoki elektr ta’minotidagi uzilishlar), kiritish/chiqarish qurilmalarida (masalan, diskdagi xatolik, tarmoqqa ulanishda xatolik yoki printerda qog‘ozni mavjud emasligi) va foydalanuvchi dasturida (masalan, arifmetik to‘lish, mavjud bo‘lmagan xotira maydoniga kirishga urinish yoki juda ko‘p protsessor vaqtidan foydalanish). Xatoliklarning har bir turi uchun operatsion tizim to‘g‘ri va kelishilgan hisoblashni ta’minlash uchun tegishli choralarni ko‘rishi kerak. Ba’zida uni tizimni to‘xtatishdan boshqa chorasi bo‘lmaydi. Boshqa holatlarda, u xatolik keltirib chiqaradigan jarayonni to‘xtatishi yoki aniqlashi va tuzatishi mumkin bo‘lgan xatolik kodini jarayonga qaytarishi mumkin. Operatsion tizim funksiyalarining yana bir to‘plami, foydalanuvchiga yordam berish uchun emas, balki tizimning o‘zi samarali ishlashini ta’minlash uchun kerak. Ko‘p foydalanuvchilarga ega tizimlar foydalanuvchilar orasida kompyuter resurslarini almashish orqali samaraga erishishlari mumkin. 18 Resurslarni taqsimlash (resource allocation). Bir vaqtning o‘zida bir nechta foydalanuvchi yoki bir nechta vazifalar bajarilganda, ularning har biri uchun resurslar ajratilishi kerak.
    Operatsion tizim ko‘plab turli xil resurslarni boshqaradi. Ba’zilarida (masalan, protsessor sikllari, asosiy xotira va fayllarni saqlash) maxsus taqsimlangan kodi bo‘lishi mumkin, boshqalarida (kiritish/chiqarish qurilmalari kabi) umumiy so‘rov va ozod qilish kodi bo‘lishi mumkin. Masalan, protsessorni qanday qilib yaxshiroq ishlatish mumkinligini aniqlashda, operatsion tizimlar protsessorni rejalashtirishda protsessor tezligini, bajarilishi kerak bo‘lgan vazifalarni, mavjud registrlar sonini va boshqa omillarni hisobga oladi. Shuningdek, printerlarni, USB qurilmalarni va boshqa yordamchi qurilmalarni taqsimlashning tartibqoidalari mavjud bo‘lishi mumkin. Hisoblash (accounting). Biz qaysi foydalanuvchilar qancha va qanday turdagi kompyuter resurslaridan foydalanishini kuzatishni istaymiz. Hisobni yuritish buxgalteriya hisobida (foydalanuvchilar hisob-kitoblarni olishlari uchun) yoki foydalanish statistikasini to‘plash uchun ishlatilishi mumkin. Xavfsizlik va himoya (Protection and security). Ko‘p foydalanuvchili yoki tarmoqqa ulangan kompyuter tizimida saqlanadigan ma’lumotlarning egalari ushbu ma’lumotlardan foydalanishni va boshqarishni xohlaydilar. Bir vaqtning o‘zida bir nechta alohida jarayonlar sodir bo‘lganda, bitta jarayon boshqa jarayonga yoki operatsion tizimning o‘ziga xalaqit bermasligi kerak.Himoyalash – tizim resurslariga barcha kirishlar boshqarilishini ta’minlashni o‘z ichiga oladi. Tizimni begona odamlardan himoyalash ham muhim. Bunday xavfsizlik har bir foydalanuvchidan tizim resurslariga kirish huquqini olish uchun, odatda, parol yordamida tizimda autentifikatsiya (o‘zini haqiqiyligini tasdiqlashni) qilishni talab qilishdan boshlanadi.
    Kompyuter tizimlari, ularning tuzilishi va ahamiyati Hisoblash jarayonida operatsion tizimlarining vazifasini yaxshiroq tushunish uchun kompyuter tizimini ko‘rib chiqamiz. U quyidagi komponentlardan tashkil topgan:  Kompyuter qurilmalari (hardware), uning asosiy qismi – markaziy protsessor (Central Processor Unit - CPU) – kompyuter 19 buyruqlarini bajarish yo‘riqnomasi, dasturlar va ma’lumotlar saqlanadigan xotira, kompyuterga axborotlarni kiritishni ta’minlovchi va foydalanuvchi – inson qabul qilgan yoki boshqa dustur shaklida dastur natijalarini chiqaruvchi kiritish/chiqarish qurilmasi yoki tashqi qurilma.  Operatsion tizim (operating system) – kursimizning asosiy predmeti. Foydalanuvchili va turli xil dasturli kompyuter apparatlaridan foydalanishni boshqaruvchi tizim dasturiy ta’minoti.  Amaliy dasturiy ta’minot (applications software) – turli xil masalalarni yechish uchun mo‘ljallangan dasturlar. Ularga ko‘proq dasturlash tillari (masalan C++) bilan dasturlarni translyatsiya qilishni ta’minlovchi kompilyatorlar, mashina kodi (buyruq), ma’lumotlar omborini boshqarish tizimi, grafik kutubxona, o‘yin dasturlari, ofis dasturlari kiradi. Amaliy dasturiy ta’minot operatsion tizim bilan solishtirilganda nisbatan yuqori pog‘onada joylashadi, va kompyuterdagi turli xil amaliy va kundalik masalalarni yechishga yordam beradi.  Foydalanuvchilar (users) – insonlar va boshqa kompyuterlar. Kompyuter tizimlari komponentlariga foydalanuvchi inson sifatida – kompyuterda o‘z ish faoliyati jarayonining hisoblash tizimlari bir qismi bo‘lgan istalgan inson bo‘lishi mumkin. Tarmoqdagi boshqa kompyuterlar ushbu kompyuterga bog‘lanish (serverga ulanish) bo‘yicha foydalanuvchi rolini bajarishi mumkin. Masalan, katta dasturlarni bajarish yoki fayllarni saqlash. Kompyuter tizimlarining ishlash tafsilotlarini o‘rganishdan oldin bizga kompyuter tizimining tuzilishi haqida umumiy ma’lumot kerak. Ushbu bo‘limda biz ushbu strukturaning bir nechta qismlarini ko‘rib chiqamiz. Kompyuter tizimining ishlashi Zamonaviy umumiy maqsadli kompyuter tizimi umumiy xotiraga ulanishni ta’minlaydigan bitta yoki bir nechta protsessorlardan va bir nechta qurilma kontrollerlaridan iborat (1.2- rasm). Har bir qurilma boshqaruvchisi qurilmaning ma’lum bir turi uchun javobgardir (masalan, diskovodlar, audio qurilmalar yoki video displeylar). Protsessor va kontroller qurilmalari parallel ravishda ishlashi mumkin, xotira sikli uchun raqobatlashadi. Birgalikda ishlatiladigan xotiraga muntazam ravishda kirishni ta’minlash uchun, xotira kontrolleri xotiraga kirishni sinxronlashtiradi. Kompyuterni ishga tushirish uchun, masalan, u yoqilganda yoki qayta ishga tushirilganda, uni ishga tushirish uchun boshlang‘ich dastur bo‘lishi kerak. Ushbu boshlang‘ich dastur yoki boshlang‘ich dasturi oddiy ko‘rinishga ega. Qoida tariqasida, u kompyuter qurilmalarida faqat o‘qish uchun mo‘ljallangan xotirada (ROM) saqlanadi. Bu protsessor registrlaridan tortib, qurilma kontrolleriga qadar xotira tarkibiga qadar tizimning barcha jihatlarini initsializatsiya qiladi.


      1. rasm. Zamonaviy kompyuter tizimi

    Boshlang‘ich yuklash (Bootstrap) dasturi operatsion tizimni qanday yuklashni va uni qanday ishga tushurishni bilishi kerak. Bunga erishish uchun yuklash dasturi operatsion tizimning yadrosini topishi va uni xotiraga yuklab qo‘yishi kerak. Yadro yuklangan va ishga tushirilgandan so‘ng, u tizim va uning foydalanuvchilariga xizmat ko‘rsatishni boshlash mumkin. Ba’zi bir xizmatlar yadrodan tashqarida, ya’ni tizim jarayonlariga aylanish uchun yuklash vaqtida xotiraga yuklanadigan yoki yadro ishlayotganda doimo ishlaydigan tizim demonlari tomonidan taqdim etiladi. UNIX-da birinchi tizim jarayoni "init" bo‘lib, u boshqa ko‘plab demonlarni ishga tushiradi. Ushbu bosqich tugallangandan so‘ng, tizim to‘liq yuklanadi va tizim biron bir hodisani sodir bo‘lishini kutadi. Hodisaning ro‘y berishi, Protsessor Xotira Video kontroller Klaviatura kontrolleri USB kontroller Qattiq disk kontrolleri odatda, apparat yoki dasturiy ta’minot tomonidan uzilish bilan signal beradi. Qurilma istalgan vaqtda protsessorga signal yuborib, uzilishni keltirib chiqarishi mumkin, bu odatda tizim shinasi orqali amalga oshiriladi. Dasturiy ta’minot tizim chaqirig‘i deb ataladigan maxsus operatsiyani (monitor chaqirig‘i deb ham ataladi) bajarib, uzilishni keltirib chiqarishi mumkin. Xotira tuzilishi Protsessor ko‘rsatmalarni faqat xotiradan yuklay oladi, shuning uchun ishga tushuriladigan har qanday dastur o‘sha yerda saqlanishi kerak. Umumiy maqsadli kompyuterlar o‘zlarining ko‘p dasturlarini qayta yoziladigan asosiy xotiradan ishga tushuradi (operativ tezkor xotira yoki RAM (random-access memory) deb ham ataladi). Asosiy xotira odatda yarim o‘tkazgich texnologiyasida amalga oshiriladi, bu dinamik operativ xotira (DRAM-dynamic random-access memory) deb ataladi.
    Xotiraning barcha shakllari baytlarning ketma-ketligini ta’minlaydi. Har bir baytning o‘z manzili bor. O‘zaro aloqaga muayyan xotira manzillariga ko‘rsatmalarni yuklash yoki saqlash ketma-ketligi orqali erishiladi. Yuklash ko‘rsatmasi bayt yoki so‘zni asosiy xotiradan CPU ichki registriga o‘tkazadi, saqlash bo‘yicha ko‘rsatma esa registr tarkibini asosiy xotiraga o‘tkazadi. Yuklash va saqlashdan tashqari, protsessor protsedurani bajarish uchun, ko‘rsatmalarni asosiy xotiradan avtomatik ravishda yuklaydi. Fon Neyman arxitekturasi bilan ishlaydigan tizimda bajariladigan odatiy buyruqlarni bajarish sikli, avval ko‘rsatmani xotiradan tanlaydi va ushbu ko‘rsatmani buyruq registrida saqlaydi. Keyin ko‘rsatma dekodrlanadi va operandalarni xotiradan olish va ba’zi bir ichki registrda saqlanishi mumkin. Operandlardagi ko‘rsatma bajarilgandan so‘ng, natija xotirada saqlanishi mumkin. E’tibor bering, xotira bloki faqat xotira manzillari oqimini ko‘radi. U ularning qanday yaratilganligini (buyruq hisoblagichi, indekslash, bilvosita kirish, so‘zma-so‘z manzillar yoki har qanday boshqa vositalar orqali) yoki ular nimaga mo‘ljallanganligini (ko‘rsatmalar yoki ma’lumotlar) bilmaydi. Shunga ko‘ra, dastur tomonidan xotira manzili qanday yaratilishini e’tiborsiz qoldiramiz. Bizni faqat ishlaydigan dastur tomonidan yaratilgan xotira manzillarining ketma-ketligi qiziqtiradi. Ideal holda, biz dasturlar va ma’lumotlar doimiy ravishda asosiy xotirada bo‘lishini xohlaymiz. Odatda, quyidagi ikkita sababga ko‘ra tartibga solish mumkin emas:
    1.Asosiy xotira barcha kerakli dasturlar va ma’lumotlarni doimiy saqlash uchun odatda juda kichikdir.
    2.Asosiy xotira bu o‘zgaruvchan xotira qurilmasi bo‘lib, u o‘chirilganda o‘z tarkibini yo‘qotadi. Shunday qilib, ko‘pgina kompyuter tizimlari asosiy xotiraning kengaytmasi sifatida ikkilamchi xotirani ta’minlaydi.
    Ikkilamchi xotira qurilmasining asosiy sharti shundaki, u katta hajmdagi ma’lumotlarni doimiy ravishda saqlashi mumkin. Eng keng tarqalgan ikkilamchi xotira qurilmasi ikkala dastur va ma’lumotlarni saqlashni ta’minlaydigan magnit diskdir. Ko‘pgina dasturlar (tizimlar va ilovalar) ular asosiy xotiraga yuklanguncha diskda saqlanadi. Diskni to‘g‘ri boshqarish kompyuter tizimida muhim o‘rin tutadi, shuning uchun u IV-bobda batafsil muhokama qilinadi. Kiritish/chiqarish qurilmasi Saqlash qurilmasi - kompyuterdagi kiritish/chiqarish qurilmalarining ko‘pgina turlaridan faqat bittasi. Ko‘pincha operatsion tizim kodi tizimning ishonchliligi va ishlashi uchun muhimligi va qurilmalarning o‘zgaruvchanligi sababli kiritish/chiqarishni boshqarish uchun mo‘ljallangan. Keyinchalik biz kiritish/chiqarish haqida qisqacha ma’lumot beramiz. Umumiy maqsadlar uchun mo‘ljallangan kompyuter tizimi umumiy shina orqali ulangan protsessorlardan va bir nechta qurilma kontrollerlaridan tashkil topadi. Har bir qurilma kontrolleri qurilmaning ma’lum bir turi uchun javobgardir. Kontroller qurilmasiga qarab, bir nechta qurilmalarni ulash mumkin. Masalan, kichik kompyuter tizimlari interfeysi (SCSI - small computer systems interface) kontrolleriga yettita yoki undan ortiq qurilmalar ulanishi mumkin. Qurilma kontrolleri ba’zi bir mahalliy bufer saqlash qurilmasi va maxsus funksiyali registrlar to‘plamini qo‘llab-quvvatlaydi. Odatda, operatsion tizimlarda har bir qurilma kontrolleri uchun qurilma drayveri mavjud. Ushbu qurilma drayveri qurilma kontrollerini tushunadi va operatsion tizimning qolgan qismini qurilmaga yagona interfeys bilan ta’minlaydi. Kiritish/chiqarish operatsiyasini boshlash uchun qurilma drayveri qurilmalarni kontrolleriga tegishli registrlarni yuklaydi. Qurilma kontrolleri, o‘z navbatida, qaysi registrlar (masalan, “klaviaturadan belgi o‘qish”) ni aniqlash uchun ushbu registrlar tarkibini tekshiradi. Kontroller qurilmadan ma’lumotlarni mahalliy lokal buferga uzatishni boshlaydi. Ma’lumotni uzatish tugagandan so‘ng, qurilma kontrolleri uzilish orqali qurilma drayveriga uning ishlashi tugaganligi to‘g‘risida xabar beradi. Keyin qurilma drayveri boshqaruvni operatsion tizimga qaytaradi, agar operatsiya o‘qilgan bo‘lsa, ma’lumot yoki ko‘rsatgich ma’lumoti qaytariladi. Boshqa operatsiyalar uchun qurilma drayveri holat to‘g‘risidagi ma’lumotlarni qaytaradi. Uzilishga asoslangan kiritish/chiqarish bu kichik hajmdagi ma’lumotlarni ko‘chirish uchun juda yaxshi, ammo katta hajmdagi ma’lumotni, masalan, kiritish/chiqarish diskini ko‘chirishda foydalanilganda juda katta xarajatlarga olib kelishi mumkin. Ushbu muammoni hal qilish uchun to‘g‘ridan-to‘g‘ri xotiraga kirish (DMA - direct memory access) ishlatiladi. Kiritish/chiqarish qurilmasi uchun buferlar, ko‘rsatkichlar va hisoblagichlarni o‘rnatgandan so‘ng, qurilma boshqaruvchisi butun ma’lumotlar blokini CPU aralashuvisiz to‘g‘ridan-to‘g‘ri yoki o‘z buferli saqlash xotirasidan xotiraga uzatadi. Har bir blok uchun qurilma drayverini operatsiya tugaganligi to‘g‘risida xabardor qilish uchun faqat bitta uzilish yaratiladi. Qurilma kontrolleri ushbu operatsiyalarni bajarayotganda, boshqa vazifalarni bajarish uchun markaziy protsessor mavjud. Bir protsessorli tizimlar Yaqin vaqtgacha ko‘pgina kompyuter tizimlari bitta protsessordan foydalangan. Bir protsessorli tizimda umumiy maqsadli ko‘rsatmalar to‘plamini, shu jumladan foydalanuvchi jarayonlarining ko‘rsatmalarini bajarishga qodir bitta asosiy protsessor mavjud bo‘lgan. Deyarli barcha bitta protsessor tizimlarida boshqa ixtisoslashtirilgan protsessorlar mavjud. Ular disk, klaviatura va grafik kontrollerlar kabi maxsus qurilmalar uchun protsessorlar shaklida taqdim etilishi mumkin; yoki, asosiy kadrlarda, ular ma’lumotni tizim komponentlari o‘rtasida tezkor ravishda ko‘chiradigan kiritish/chiqarish protsessorlari kabi ko‘proq umumiy maqsadli protsessorlar shaklini olishlari mumkin. Bularning barchasi ixtisoslashtirilgan protsessorlar cheklangan ko‘rsatmalar to‘plamini bajaradilar va foydalanuvchi jarayonlarini ishga tushurmaydilar. Ba’zan ularni operatsion tizim boshqaradi, chunki operatsion tizim ularga keyingi vazifalari haqida ma’lumot yuboradi va ularning holatini kuzatadi. Masalan, disk kontrollerining mikroprotsessori asosiy protsessordan so‘rovlar ketma-ketligini oladi va o‘z diskini navbatga qo‘yish va rejalashtirish algoritmini amalga oshiradi. Ushbu tartibga solish asosiy protsessorni diskni rejalashtirish xarajatlaridan ozod qiladi. Maxsus maqsadli mikroprotsessorlardan foydalanish keng tarqalgan va u bir protsessorli tizimni ko‘p protsessorli tizimga aylantirmaydi. Agar bitta umumiy maqsadli protsessor mavjud bo‘lsa, unda tizim bir protsessorli tizimdir. Ko‘p protsessorli tizimlar So‘nggi bir necha yil ichida hisoblash tizimida ko‘p protsessor tizimlari (parallel tizimlar yoki ko‘p protsessorli tizimlar deb ham ataladi) ustunlik qila boshladi. Bunday tizimlarda ikki yoki undan ko‘p protsessorlar o‘zaro aloqa qiladilar, kompyuter shinasini, ba’zan esa soat, xotira va tashqi qurilmalarni almashadilar. Ko‘p protsessorli tizimlar birinchi marta serverlarda paydo bo‘ldi va shu vaqtdan boshlab ish stoli va ko‘chma tizimlarga o‘tdi. Yaqinda smartfonlar va planshet kompyuterlari kabi mobil qurilmalarda bir nechta protsessorlar paydo bo‘ldi. Ko‘p protsessorli tizimlar uchta asosiy afzalliklarga ega:
     O‘tkazish hajmi oshdi (Increased throughput). Protsessorlar sonini ko‘paytirib, biz kamroq vaqt ichida ko‘proq vazifalarni bajarishni kutamiz. Biroq, N protsessorlari bilan tezlashtirish koeffitsienti N ga teng emas; aksincha, u N dan kam. Bir nechta protsessorlar biron bir vazifani bajarish uchun birgalikda ishlaganda, uning barcha qismlari to‘g‘ri ishlashini ta’minlash uchun ma’lum miqdordagi qo‘shimcha xarajatlar kelib chiqadi. Ushbu xarajatlar va umumiy resurslar uchun raqobat, qo‘shimcha protsessorlardan kutilayotgan yutuqlarni kamaytiradi.
     Masshtabni tejamkorligi (Economy of scale). Ko‘p protsessorli tizimlar ekvivalent ko‘p protsessorli tizimlarga qaraganda arzonroq bo‘lishi mumkin, chunki ular periferik qurilmalar, saqlash qurilmalari va quvvat manbalaridan birgalikda foydalanishlari mumkin. Agar bir nechta dastur bir xil ma’lumot to‘plamida ishlayotgan bo‘lsa, mahalliy disklarga ega ko‘plab kompyuterlarga va ma’lumotlarning ko‘p nusxalariga ega bo‘lishdan ko‘ra, ushbu ma’lumotni bitta diskda saqlash va uni barcha protsessorlarda ishlatish arzonroq.
     Ishonchlilik oshdi (Increased reliability). Agar vazifalarni bir nechta protsessorlar o‘rtasida to‘g‘ri taqsimlash mumkin bo‘lsa, bitta protsessorning ishdan chiqishi tizimni to‘xtatmaydi, faqat uni sekinlashtiradi. Agar bizda o‘nta protsessor mavjud bo‘lsa va ulardan bittasi ishdan chiqsa, qolgan to‘qqiz protsessorning har biri ishdan chiqqan protsessor vazifasining bir qismini olishi mumkin. Shunday qilib, butun bir tizim ishdan chiqmaydi va faqatgina 10 foizga sekinroq ishlaydi. Kompyuter tizimining ishonchliligini oshirish ko‘plab dasturlarda juda muhimdir. Parallel kompyuter tizimlari va ularni OTlarining o‘ziga xos xususiyatlari Parallel kompyuter tizimlari bu bir necha to‘g‘ridan-to‘g‘ri o‘zaro ta’sirlashishadigan multiprotsessorli tizimlar hisoblanadi. Hozirgi vaqtda multiprotsessorli ishchi stansiyalar chiqarilmoqda. Masalan, ish stoli kompyuteriga ega bo‘lish bilan siz uning tarkibida ikkita yoki hatto to‘rtta protsessorlarni aniqlashingiz mumkin. Mos ravishda, OT bunday tizimni rekonfiguratsiyalash, yangi protsessorlarni ulash yoki tizimdan protsessorlarni olib tashlash, masalalarni yechishni bir nechta protsessorlarda parallellashtirish va ularni yechadigan parallel jarayonlarni sinxronlashtirishni ta’minlashi kerak. Parallel kompyuterlar orasidan protsessorlar umumiy xotira va taymerga (taktlarga) ajratiladigan, uzviy bog‘langan (tightly coupled) tizimlar ajralib turadi, ular orasidagi o‘zaro ta’sirlashish umumiy xotira orqali bo‘lib o‘tadi. Very Long Instruction Word (VLIW) va Explicit Parallelism Instruction Computer (EPIC) arxitekturalardagi parallel kompyuterlarda hisoblashlarni parallellashtirish buyruqlar darajasida bo‘lib o‘tadi. Ko‘p yadroli (multi-core) kompyuterlar – assotsiativ xotirani (keshni) ajratadigan va umumiy xotirada ishlaydigan bitta kristallda joylashgan bir-birlari bilan uzviy bog‘langan protsessorlarga (yadrolarga) asoslangan kompyuter tizimlari hisoblanadi. Parallel kompyuter tizimining afzalliklari
    1. Yaxshilangan unumdorlik (throughput) – ma’lumki, masalan yechish algoritmini parallellashtirish uni yechishga ketadigan vaqtni kamaytirishga imkon berishi mumkin;
    2. Tejamkorlik – parallel OTda ishning qismini boshqa protsessor yoki yadroga berish mumkin;
    3. Oshirilgan ishonchlilik – protsessorlardan biri ishdan chiqqanda OT hisoblashlarni boshqa protsessorga o‘tkazishi mumkin;
    4. Foydalanuvchiga “do‘stona” unumdorlikni kamaytirish (graceful degradation) – agar protsessorlardan biri ishdan chiqsa va konfiguratsiyadan chiqarilgan bo‘lsa, foydalanuvchi kompyuter va OTni to‘g‘ri tashkil etishda hisoblashlarning sekinlashishini sezmasligi mumkin.
    5. Xatoliklarga barqarorlik (fail-soft system) – qurilma va dasturdagi xatoliklarda ko‘p protsessorli tizimning barqaror ishlashi.
    Very Long Instruction Word (VLIW) va Explicit Parallelism Instruction Computer (EPIC) arxitekturalardagi parallel kompyuterlarda hisoblashlarni parallellashtirish buyruqlar darajasida bo‘lib o‘tadi. Ko‘p yadroli (multi-core) kompyuterlar – assotsiativ xotirani (keshni) taqsimlaydigan va umumiy xotirada ishlaydigan bitta kristallda joylashgan bir-birlari bilan uzviy bog‘langan protsessorlarga (yadrolarga) asoslangan kompyuter tizimlari hisoblanadi. Simmetrik va assimmetrik ko‘p protsessorli tizimlar Simmetrik ko‘p protsessorli tizim (symmetric multiprocessing (SMP)) – bu ko‘p protsessorli kompyuter tizimi bo‘lib, uning barcha protsessorlari teng huquqli va o‘sha bir OT nusxasini ishlatadi. Operatsion tizim bunda istalgan protsessorda bajarilishi mumkin. Bunday tizimda istalgan bo‘sh protsessorga istalgan topshiriq berilishi mumkin. Barcha protsessorlar umumiy xotira va umumiy disklar resurslarini ishlatadi. Bir necha jarayonlar (yoki oqimlar) unumdorli sezilarli buzilmasdan bir vaqtda bajarilishi mumkin. Ko‘plab zamonaviy OTlar SMP arxitekturasini qo‘llaydi. Simmetrik multiprotsessorli tizimda OT (masalan, Linux) o‘rnatilgandan keyin foydalanuvchi menyuda boot loader ni ko‘rishi mumkin, bu haqiqatda uning kompyuteriga bitta emas, balki ikkita SMP qo‘llanadigan va qo‘llanmaydigan OT versiyalari o‘rnatilganligini bildiradi. Assimmetrik ko‘p protsessorli tizim (asymmetric multiprocessing) – bu ko‘p protsessorli kompyuter tizimi bo‘lib, unda protsessorlar o‘z funksiyalari bo‘yicha maxsuslashtirilgan. Har bir protsessorga o‘ziga xos topshiriq beriladi. Bosh protsessor (master processor) bo‘ysunuvchi jarayonlarning (slave processors) ishlashini rejalashtiradi. Bunday tizimda OT bitta ma’lum unga biriktirilgan markaziy protsessorda bajariladi. Bunday arxitektura juda katta tizimlar uchun o‘ziga xos. Misol uchun "Elbrus" tizimi o‘z tarkibida konfiguratsiyaga bog‘liq ravishda bittadan o‘ntagacha markaziy protsessorlarga, bittadan to‘rttagacha maxsuslashtirilgan kiritish/chiqarish protsessorlariga (KChP), bittadan to‘rttagacha ma’lumotlarni uzatish protsessorlariga (MUP) ega. Kompyuterlarning SMP-arxitekturasini tashkil etish sxemasi 1.3- rasmda keltirilgan. 1.3- rasm. Kompyuterlarning SMP-arxitekturasini tashkil etish sxemasi Taqsimlangan kompyuter tizimlari va ularning OTlarini o‘ziga xos xususiyatlari Taqsimlangan tizimda (distributed system) hisoblashlar o‘zaro tarmoqqa birlashtirilgan bir necha fizik protsessorlar (kompyuterlar) orasida taqsimlanadi. Kuchsiz bog‘langan tizim (loosely coupled system) – taqsimlangan kompyuter tizimi bo‘lib, unda har bir protsessor o‘z lokal xotirasiga ega bo‘ladi, turli protsessorlar esa o‘zaro aloqa liniyalari – yuqori tezlikli shinalar, telefon liniyalari, simsiz aloqa (Wi-Fi, EVDO, Wi-Max va boshqalar) orqali o‘zaro ta’sirlashishadi. Taqsimlangan tizimlarning afzalliklariga quyidagilar kiradi: Protsessor Protsessor Protsessor Xotira
    1. Resurslarni ajratish (birgalikda foydalanish): taqsimlangan tizimda turli resurslar turli kompyuterlarda saqlanishi mumkin. Dasturlar yoki ma’lumotlarning nusxalarini bir necha kompyuterlarda saqlash bilan zahiralashning zarurati yo‘q.
    2. Birgalikda yuklash (load sharing): taqsimlangan tizimda har bir kompyuterga ma’lum topshiriq berilishi mumkin, uni u boshqa kompyuterlar o‘z topshiriqlarini bajarishi bilan parallel bajaradi.
    3. Ishonchlilik: taqsimlangan tizimning kompyuterlaridan biri rad etganda yoki uzilganda uning topshirig‘i uzilish yakuniy natijaga minimal darajada ta’sir etishi yoki umuman ta’sir etmasligi uchun boshqa kompyuterga taqsimlanishi mumkin.
    4. Aloqa: taqsimlangan tizimda barcha kompyuterlar bir-birlari bilan bog‘langan, shunday ekan, masalan, zarurat bo‘lganda quvvatliroq kompyuterning resurslaridan foydalanish maqsadida bitta kompyuterdan boshqa kompyuterga masofadan kirish mumkin.
    Taqsimlangan tizimda kompyuterlar tarmoq infratuzilmasiga bog‘langan, u quyidagilar bo‘lishi mumkin:

    1. Lokal tarmoq (local area network - LAN);

    2. 2. Global yoki hududiy tarmoq (wide area network - WAN). O‘zining tashkil etilishi bo‘yicha taqsimlangan tizimlar mijozserverli (client-server) yoki bir darajali (peer-to-peer) tizimlar bo‘lishi mumkin. Mijoz-serverli tizimda ma’lum kompyuterlar serverlar rolini, boshqalari esa ularning xizmatlaridan foydalanadigan mijozlar rolini o‘ynaydi. Taqsimlangan tizimlarning bunday tashkil etilishi eng keng tarqalgan va uni atroflicha ko‘rib chiqamiz. Bir darajali taqsimlangan tizimda barcha kompyuterlar teng huquqli. Mijoz-server tizimining tuzilishi 1.4- rasmda keltirilgan.


    Mijoz Mijoz Server Mijoz Mijoz Tarmoq 1.4- rasm.
    Mijoz-server tizimi tuzilishi Mijoz-server kompyuter tizimlaridagi serverlarning turlari Taqsimlangan tizimlarning mijoz-server arxitekturasi juda keng tarqalgan va operatsion tizimlar bilan qo‘llanadi. Shuning uchun zamonaviy taqsimlangan tizimlar qanday serverlar turlari va funksiyalarini tashkil etishini bilish juda muhim. Fayl-server (file server) – kompyuter va dasturiy ta’minot bo‘lib, u kompyuter-serverning disklarida joylashgan fayllar tizimlari to‘plamiga, lokal tarmoqning (LAN) boshqa kompyuterlariga ulanishni taqdim etadi. Misol uchun, UNIX (Linux, FreeBSD, Solaris va boshqalar) turdagi OT uchun SAMBA (SMB – Server Message Block) serverlar dasturiy ta’minoti lokal tarmoqning Windowskompyuterlaridan UNIX-mashinalarning fayllar tizimlariga ulanishni ta’minlaydi. Samba shuningdek, Macintosh/MacOS platformasi uchun ham amalga oshirilgan. Ilovalar serveri (application server) – kompyuter va dasturiy ta’minot bo‘lib, hisoblash resurslari (xotira va protsessor) va lokal tarmoqning boshqa kompyuterlaridan ilovalarning ma’lum sinflarini olisdan ishga tushirish uchun zarur muhitni taqdim etadi. Misollar Java Enterprise Editionda (JEE) ishlaydigan ma’lum ilovalar serverlaridan eng yaxshilari WebSphere (IBM), WebLogic (BEA) ilovalar serverlari hisoblanadi. Ma’lumotlar ombori serveri (database server) – kompyuter va dasturiy ta’minot bo‘lib, kompyuter-serverda joylashgan ma’lumotlar omboriga tarmoqning boshqa kompyuterlariga ulanishni taqdim etadi. Misol, Microsoft SQL Server ma’lumotlar omboriga ulanish uchun serverlar dasturiy ta’minoti hisoblanadi. Veb-server (Web server) – kompyuter va dasturiy ta’minot bo‘lib, mijozlarga kompyuter-serverda joylashgan Web-sahifalarga WWW orqali ulanishni taqdim etadi. Misol, erkin tarqatiladigan Webserver Apache hisoblanadi. Proksi-server (Proxy server) – kompyuter va dasturiy ta’minot bo‘lib, u lokal tarmoqning qismi hisoblanadi va Internetga lokal tarmoq kompyuterlaridan samarali kirish, trafikni filtrlash, tashqi 30 hujumlardan himoyalashni ta’minlaydi. Proxy-server odatda operatsion tizimga o‘rnatiladi. Elektron pochta serveri – kompyuter va dasturiy ta’minot bo‘lib, u qandaydir lokal tarmoq kompyuterlari elektron pochtasini jo‘natish, olish va tarqatishni bajaradi. Shuningdek pochtani shifrlash (email encryption) – ma’lum tarmoq domenidan manzillarga (buyurtmachiga) xatlarni jo‘natishdan oldin shifrlash va ularni buyurtmachi olganidan keyin deshifrlashni ta’minlashi mumkin. Server qismi (Server back-end) – katta ishonchlilik va katta resurslar hajmini taqdim etish maqsadlarida bitta server o‘rniga ishlatiladigan server kompyuterlarning lokal tarmoqqa birlashtirilgan guruhi hisoblanadi. Bunga yaqin bo‘lgan boshqa atama ma’lumotlarga ishlov berish markazi (data center) hisoblanadi. Bu tushuncha bulutli hisoblashlarning yanada keng tarqalishi bilan juda dolzarb, bu nuqtai nazardan eng zamonaviy mijoz-server o‘zaro ta’sirlashishi hisoblanadi. Klasterli hisoblash tizimlari va ularning OTlari Kompyuterlar klasterlari ilmiy hisoblashlar uchun juda ommalashgan. Kompyuterlar klasterlari tezkor lokal tarmoq orqali bog‘lanadi. Klasterlashtirish ikki yoki undan ortiq tizimlarga umumiy xotiradan foydalanishga imkon beradi. Klasterlashtirish yuqori ishonchlilikni ta’minlaydi. Klasterli hisoblash tizimi ko‘rinishi 1.5- rasmda keltirilgan.

    1.5- rasm. Klasterli hisoblash tizimi ko‘rinishi Kompyuter Kompyuter Kompyuter Ma’lumotlarni saqlash tarmog’i
    Kompyuterlar klasterlari quyidagi ikkita turlarga bo‘linadi:
     assimmetrik klasterlashtirish (asymmetric clustering) – bitta kompyuter ilovani bajaradi, qolganlari esa turib qoladigan kompyuterlar klasterini tashkil etish;
     simmetrik klasterlashtirish (symmetric clustering) – klasterning barcha mashinalari bir vaqtda bitta katta ilovaning turli qismlarini bajaradigan kompyuterlar klasterini tashkil etish. Shuningdek, quyidagilarga bo‘linadi:
     yuqori tezlikli ulanishli klasterlar (high-availability clusters) – klaster kompyuterlari resurslariga, masalan, ma’lumotlar omborlariga optimal ulanishni ta’minlaydigan kompyuterlar klasterlari;
     yuklanish balanslanadigan klasterlar (load-balancing clusters) – so‘rovlarni balanslaydigan (front-ends), serverlar qismlari (server back-end) kompyuterlari orasida topshiriqni taqsimlaydigan bir necha kompyuterlarga ega bo‘lgan kompyuterlar klasterlari.
    Klasterlar ko‘pincha universitetlarda va tadqiqotlar markazlarida (masalan, CERN, Shveytsariya) o‘rnatilgan. Klasterlar uchun operatsion tizimlarga Windows 2003 for clusters, Windows 2008 High-Performance Computing kiradi. Real vaqt tizimlari va OTlari Real vaqt tizimlari maxsus ilovalar uchun, masalan, ilmiy tajribalar uchun, tasvirlarga bog‘liq tibbiy tizimlarda, sanoatdagi boshqarish tizimlarida, aks ettirish (display) tizimlarida, kosmik uchishlarni boshqarish tizimlari, AESlarda va boshqalarda, boshqarish qurilmalari sifatida ko‘p ishlatiladi. Bunday tizimlar uchun aniq aniqlangan vaqt cheklashlarining bo‘lishi va bajarilishi (javob vaqti - response time, buzilishsiz ishlash vaqti va h.k.) o‘ziga xos. Real vaqt tizimlari hard real-time va soft real-time turlarga bo‘linadi. Real vaqt tizimlarining ikki turi mavjud. Ular quyidagilar: Hard real-time - tizimlar – vaqt bo‘yicha cheklashlar buzilganda u boshqaradigan obyektda xatolik (rad etish) vujudga kelishi mumkin bo‘lgan real vaqt tizimlari hisoblanadi. Masalan, avtomobil dvigatelini boshqarish tizimi, kardiostimulyatorni boshqarish tizimi va boshqalar. Bunday tizimlarda ikkilamchi xotira cheklangan yoki mavjud emas. Ma’lumotlar operativ xotirada (RAM) yoki doimiy xotira qurilmasida (DXQ, ROM) saqlanadi. Bunday tizimlardan foydalanishda umumiy maqsadlardagi OT uchun o‘z o‘rniga ega bo‘lmagan vaqtni bo‘lish tizimlari bilan nomuvofiqliklar vujudga kelishi mumkin. Oddiy til bilan aytganda, bunday tizimlarning ishlashida uzilishlarga ruxsat etilmaydi. Tizimning asosiy ishlash sikli uchun barcha zarur ma’lumotlar oldindan xotiraga yuklanishi kerak. Bunday tizimning kodini bajaradigan jarayon diskka ko‘chirilishi mumkin emas. Bunday tizimlar uchun OT odatda soddalashtirilgan, virtual xotira o‘rniga fizik xotira ajratiladi, qolgan barcha resurslarni virtuallashtirish turlari bo‘lishi mumkin emas. Real vaqt OTlarini ommaviy ishlab chiqish amaliyoti umumiy maqsadlardagi OTlar ochiq dastlabki kodlari asosida “barcha ortiqchaliklarni olib tashlash” yo‘li bilan bunday OTlarni ishlab chiqish amaliyoti hisoblanadi. Lekin bunda ehtiyotkorlikka rioya etish kerak bo‘ladi. Soft real-time - tizimlar – vaqt bo‘yicha cheklashlar buzilganda u boshqaradigan obyektda xatolikka (rad etishga) olib kelmaydigan real vaqt tizimlari hisoblanadi. Odatda bu doimiy o‘zgaradigan vaziyatli bir necha o‘zaro bog‘langan tizimlarni boshqarish tizimi hisoblanadi. Misol, tijorat havo yo‘llaridagi parvozlarni rejalashtirish tizimi hisoblanadi. Bunday tizimdagi qandaydir kechikishda, eng yomon holda, ayrim parvozlarning yo‘lovchilariga aeroportda biroz kutishga to‘g‘ri keladi, lekin hech qanday halokatli oqibatlar bo‘lmaydi. Bunday tizimlar sanoat boshqarish tizimlar va robotlar texnikasi uchun cheklangan foydalilikka ega. Ular yana OTlar rivojlangan imkoniyatlarini talab qiladigan zamonaviy ilovalar uchun (masalan, multimedia va virtual reallik uchun) foydali bo‘ladi. Cho‘ntak kompyuterlari (handhelds) va ularning OTlari Bu sinfdagi qurilmalarga cho‘ntak personal kompyuterlari (ChPK) yoki Personal Digital Assistants (PDA) va mobil telefonlar kiradi. Bu sinfdagi kompyuterlarning o‘ziga xos xususiyatlari va muammolariga quyidaglar kiradi:
    cheklangan xotira hajmi;
     nisbatan sekin ishlaydigan protsessorlar: mobil qurilmalar uchun eng oddiy komandalarni bir necha sekundlarda bajarilishini kutish oddiy hol, bu noqulay;
     monitorlar (displeylar) ekranlarining kichik o‘lchami, bu yerdan GUIni qo‘llash uchun maxsuslashtirilgan dasturiy ta’minot zarurati kelib chiqadi. Masalan, Java Micro Editionda (JME) mobil qurilmalar uchun Java versiyalarida GUIni ishlab chiqish uchun qulay AWT va Swing umumiy paketlaridan foydalanish zarur. Ularning o‘rniga JMEda ishlab chiquvchiga Java (JSE) standart nashri bilan moslashuvchan bo‘lmagan javax.microelectronics…lcdui turdagi maxsuslash-tirilgan paketlar taklif etiladi, bu kodni qurilmaning turiga, ba’zan esa ekranlarning turli o‘lchamlariga ega bo‘lgan mobil telefonlarning aniq bir modellariga bog‘liq bo‘ladi;
     Internet orqali uncha yuqori bo‘lmagan aloqa tezligi. Masalan, mobil telefonlarning GPRS-modemi taxminan sekundiga 3-5 kilobayt – dial-up tezligidagi aloqani ta’minlaydi;
     ma’lumotlarni uzatish uchun aloqa Bluetooth yoki IrDA (binobarin, u ko‘pincha bo‘lmaydi) orqali amalga oshiriladi. Barcha zarur portlar mavjud emas. Masalan, mobil qurilmalarning qismida USB port mavjud emas, ya’ni “fleshkadan” foydalanish mumkin emas, bu juda noqulay va Smart Media turdagi o‘ta kichik maxsus disklardan foydalanishga to‘g‘ri keladi, ular uchun stol kompyuterlarida o‘qish uchun adapterlar hamma vaqt ham bo‘lavermaydi. Shunga qaramay, zamonaviy kommunikatsiya vositalari (masalan, Wi-Fi) va personal kompyuterlar bilan moslashuvchan portlar va tashqi xotira modullari cho‘ntak va mobil qurilmalarda ham ishlatila boshlanmoqda. Cho‘ntak va mobil qurilmalar uchun operatsion tizimlar va boshqa tizim dasturiy ta’minotida bu barcha cheklashlarni, xususan, cheklangan xotira hajmini hisobga olishga to‘g‘ri keladi. Shuning uchun qator qulay kundalik dasturiy imkoniyatlarni mobil qurilmalar uchun ta’qiqlashga to‘g‘ri keladi. Bulutli hisoblashlar va bulutli hisoblashlar uchun OTlar Bulutli hisoblashlar (cloud computing). ATning eng ommaviy rivojlanishi yo‘nalishlaridan biri hisoblanadi. "Bulut" (cloud) bu endi Internet yoki boshqa kommunikatsion tarmoq orqali (masalan, ATM tarmoq orqali) taqdim etiladigan servislarni aks ettirish uchun o‘nlab yillardan beri ishlatib kelinayotgan metafora hisoblanadi.Bulut hisoblashlar Internet orqali servislar sifatida mumkin bo‘lgan va ishlatiladigan va yuqori unumdor ma’lumotlarga ishlov berish markazlari (data centers) yordamida amalga oshiriladigan dinamik masshtablashtiriladigan (scalable) va virtuallashtirilgan resurslarga (ma’lumotlar, ilovalar, OT va boshqalarga) asoslangan hisoblash modeli hisoblanadi. Foydalanuvchilar nuqtai nazaridan individual foydalanuvchida bo‘lmagan quvvatli hisoblash resurslaridan foydalanish uchun turli kompaniyalar tomonidan taqdim etiladigan “bulutlar” to‘plami (umumiy mumkin bo‘lgan, korporativ, xususiy va boshqalar) mavjud. “Bulut” servislari pullik. Bepul servislardan Windows Liveni aytish mumkin (http://www.live.com;). Bulut hisoblashlarning kamchiligi foydalanuvchi u foydalanadigan “bulutga” (u foydalanadigan ma’lumotlar va dasturlar mumkin bo‘lgan) to‘liq bog‘liq bo‘lib qolishi va nafaqat “bulutdagi” kompyuterlarni, balki hatto o‘z ma’lumotlardan zahira nusxa ko‘chirishni boshqara olmasligidan iborat. Shu sababli bulut hisoblashlarning xavfsizligi, foydalanuvchilar ma’lumotlarining konfidensialligi va boshqalar haqidagi qator muhim masalalar vujudga keladi. Ularning hammasi hozirgi vaqtda yechilmagan. Ma’lumotlarga ishlov berish markazlari apparaturalari nuqtai nazaridan bulut hisoblashlarni tashkil etishning jiddiy muammosi elektr energiyasini tejash va yuklanishni taqsimlash muammosi hisoblanadi, chunki har bir ma’lumotlarga ishlov berish markazida bulutli hisoblashlarga millionlab olisdagi foydalanuvchilar ega. Eng ommaviy “bulut” platformalari Microsoft Windows Azure (bulutli OT) va Microsoft Azure Services Platform (Microsoft.NET asosida amalga oshirilgan) hisoblanadi. Foydalanuvchiga buning uchun zarur resurslarga ega bo‘lmasligi mumkin bo‘lgan kompyuterida uni o‘rnatish haqida zarurat bo‘lmaydi. Web-brauzer va brauzer orqali bulut servislarni ishga tushirish foydalanish uchun minimal sozlashlar paketi (plug-ins) talab qilinadi xalos. Hozirgi vaqtda yirik kompaniyalar (Microsoft, IBM, HP, Dell, Oracle va boshqalar) o‘z bulutli hisoblashlar tizimlarini ishlab chiqishmoqda. Ushbu korporativ tizimlarni foydalanuvchiga mumkin bo‘lgan yagona “bulutga” integratsiyalash (birlashtirish) yo‘nalishi mavjud.
    Nazorat savollari
    1. Operatsion tizim nima?
    2. Operatsion tizimning asosiy funksiyalari?
    3. Operatsion tizimda ishlashdan asosiy maqsad nima?
    4. Operatsion tizimlar qanday sifatlarga ega bo‘lishi kerak?
    5. Operatsion tizimlar davrlarini tushuntiring.
    6. Kompyuter tizim komponentlari.
    7. Operatsion tizimning asosiy komponentlari.
    8. Operatsion tizim tuzilishini tushuntiring.
    9. Operatsion tizimlarning klassifikatsiyalanishini tushuntiring.
    10. Mijoz-server kompyuter tizimlaridagi serverlarning turlari
    11. Parallel kompyuter tizimlar va ularning operatsion tizimlarining o‘ziga xos xususiyatlari nima?
    12. Klasterli hisoblash tizimlari va ularning operatsion tizimlari.
    13. Real vaqt tizimlari va ularning operatsion tizimlarini tushuntiring.
    Download 147.16 Kb.




    Download 147.16 Kb.

    Bosh sahifa
    Aloqalar

        Bosh sahifa



    1. Operatsion tizim tushunchasi va ularning ahamiyati 2

    Download 147.16 Kb.