• Resirkulyatsiya (qayta ishlatish)
  • Rivojlanayotgan mamlakatlar
  • Rivojlangan mamlakat Daromad darajasi yuqori mamlakatga qarang. Rolli oyinlar
  • Savodsizlik Oqish, yozish yoki eng oddiy matematik amallarni bajara olmaydigan kishi savodsiz hisoblanadi. Savodxonlik, savodxonlik darajasiga qarang. Savodxonlik
  • Savodxonlik darajasi Oqish va yozishni biladigan odamlar foizi. YuNESKO
  • Saylovchilar (Fuqarolar harakati)
  • Sanoati rivojlangan mamlakat (industrial davlat)
  • Suv ayirgich (suv toplash havzasi) Daryo yoki suv havzasiga suv oqib tushadigan muayyan yer maydoni. Suv sifati
  • Tabiiy resurslardan oqilona foydalanish
  • Tabiiy resurslarni hisobga olish
  • Tugilish darajasi Bir yilda 1000 kishi hisobiga tugilgan chaqaloqlar soni. Toyib ovqat yemaslik va notogri ovqatlanish
  • Togonlar Togonlar daryolar va daryo irmoqlari
  • Uglerod dioksid (karbonat angidrid)
  • Umrning uzunligi
  • Unumdorligi past (unumsiz) tuproqlar
  • Vabo
  • Vorislikning patriarxal udumi
  • Xavfli chiqindilar/Zaharli chiqindilar
  • Xlorftoruglevodorodlar (XFU)Vorislikning patriarxal udumi
  • Xolizm - hayot va jonsiz muhitning yaxlitligi falsafasi
  • Xomashyo (xomashyo mahsulotlari)
  • Yashash joylarini yoqotish
  • YMD (Yalpi milliy daromad)
  • Yerlar degradatsiyasi (buzilishi) Yerlar sifatini yomonlashuvini ifodalovchi termin; u bir qator sabablar, jumladan eroziya, shorlanish, ogir metallar
  • Yomgir suvi oqimini drenajlash tizimi
  • Olim darajasi Bir yilda 1000 kishi hisobiga olimlar soni. Ormonsizlanish
  • Chaqaloqlar olimi darajasi
  • Chiqindilarni yoqotishni boshqarish Sanoat yoki maishiy chiqindilarni qayoqqa va qanday yoqotishni tariflash uchun ishlatiladigan keng manoli ibora. Chollanish
  • Atrof muhit Individium yoki organizmni o'rab turgan hamda uning shakli va yashash tarzini belgilovchi fizikaviy, geografik, biologik, ijtimoiy, madaniy va siyosiy sharoitlar majmui. Axlat/Maishiy chiqindilar




    Download 91.61 Kb.
    bet3/3
    Sana29.03.2017
    Hajmi91.61 Kb.
    1   2   3

    Resurslar
    Iqtisodiy rivojlanish hamda tovarlar ishlab chiqarish va xizmatlar ko'rsatish uchun davlat ishlatishi mumkin bo'lgan mashinalar, ishchilar, mablag', yer, xomashyo va boshqa resurslar. Resurslar qayta tiklanadigan va qayta tiklanmaydigan bo'lishi mumkin. Kelajak avlodlarga qoldirish uchun davlat o'z resurslaridan oqilona foydalanishi zarur.

    Resirkulyatsiya (qayta ishlatish)
    Maishiy, qishloq xo'jaligi va sanoat chiqindilaridagi foydali materiallardan qayta foydalanish. Uning maqsadi atrof muhit ifloslanishini kamaytirish, energiya va qayta tiklanmaydigan resurslarni saqlash. Tabiatni saqlash bilan bog'liq xavotirlanishlar sababli sanoati rivojlangan mamlakatlarda resirkulyatsiya keng qo'llaniladi. Resirkulyatsiya faqatgina atrof muhitni saqlash uchun foydali emas, balki u yangi ish o'rinlarini ham yaratadi.

    Rivojlanayotgan mamlakatlar
    Past va o'rtacha daromadli mamlakatlar, ko'pincha «Janub» deb ataladi. Yuqori daromadli mamlakatlar aholisining ko'p qismiga nisbatan bu mamlakatlar aholisining daromadi oz va natijada xarid qilish qobiliyati va xizmatlardan foydalanish darajasi ham past. Hozirgi vaqtda aholi soni 1 milliondan ortiq bo'lgan 125 ga yaqin rivojlanayotgan mamlakatlar bor; 1995 yilda bu mamlakatlarning umumiy aholisi 4,7 milliarddan ortiqni tashkil qildi.

    Rivojlangan mamlakat
    Daromad darajasi yuqori mamlakatga qarang.

    Rolli o'yinlar
    O'quvchilar turli sahna ko'rinishlari va tasavvur qilingan holatlarda ishtirok etadigan o'yinli mashg'ulotlar (masalan, suv havzasini ifloslanishi to'g'risida korxona egalari va mahalliy aholi o'rtasidagi kelishmovchilik). Bu jarayonda turli guruhlarning turlicha nuqtayi nazarlari ko'rib chiqiladi va muammoni hal etishga harakat qilinadi.

     


    Savodsizlik
    O'qish, yozish yoki eng oddiy matematik amallarni bajara olmaydigan kishi savodsiz hisoblanadi. Savodxonlik, savodxonlik darajasiga qarang.

    Savodxonlik


    O'qish, yozish va oddiy arifmetik amallarni bajarish qobiliyati. Savodsizlik, savodxonlik darajasiga qarang.

    Savodxonlik darajasi
    O'qish va yozishni biladigan odamlar foizi. YuNESKO ma'lumotlariga ko'ra dunyodagi katta yoshdagi aholining 25 foizi savodsizdir.
    UNESCO (United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization - Birlashgan Millatlar Taʼlim, Bilim va Madaniyat Tashkiloti), Birlashgan Millatlar Tashkilotining mahsus tashkilotlaridan biri boʻlib, ikkinchi dunyo urushidan soʼng, 1946-yil tashkil qilingan.
    Rivojlanayotgan mamlakatlarda savodlilikning o'rtacha darajasi 50% dan 70% gacha bo'lishi mumkin, rivojlangan mamlakatlarda u deyarli 99% ga teng. O'tgan to'rt o'nyillik mobaynida 15 yosh va undan katta aholini va ayniqsa ayollarni savodliligi hamma joyda oshdi. Shunga qaramasdan, asosan rivojlanayotgan mamlakatlardagi katta yoshli savodsiz aholining uchdan ikki qismini ayollar tashkil qilmoqda. 

    Saylovchilar (Fuqarolar harakati)
    Siyosiy tashkilotning eng quyi darajasi - fuqarolarning o'zidan iborat ovoz berish tizimi; jamoatchilik siyosiy qarorlariga amal qiluvchi oddiy fuqarolar.

    Sanitariya
    Tozalikni saqlash; maishiy chiqindilarni va kanalizatsiya oqavalarini yig'ish va yo'qotish orqali yuqumli kasalliklar paydo bo'lishini oldini olish. «Sanitariya sharoitlaridan foydalanish imkoniyati» rivojlanishning ko'rsatkichi bo'lib, u insonlar, hayvonlar va hasharotlarni iflosliklar bilan aloqasini oldini oluvchi sanitariyaning eng zarur oz miqdoriga ega aholi foizini ko'rsatadi. Bu vositalar oddiy va himoya qilingan chuqurlardan kanalizatsiyali yuviladigan hojatxonalargacha bo'lishi mumkin. Samarali foydalanish uchun barcha vositalar to'g'ri qurilgan va tegishlicha toza holatda tutilishi lozim.

    Sanoati rivojlangan mamlakat (industrial davlat)
    Mahsulotlarning asosiy qismi avvaldan sanoat tomonidan ishlab chiqarilgan mamlakat. Biroq, bu termin Shimoldagi daromad darajasi yuqori mamlakat (rivojlangan mamlakat)ni ifodalash uchun keng qo'llaniladi. 

    Selluloza-qog'oz kombinati (SQK)
    Qog'oz va qog'oz buyumlar ishlab chiqarish uchun yog'ochdan selluloza oladigan, yuqori darajada mexanizatsiyalashtirilgan sanoat korxonasi. Bu kimyoviy jarayon juda ko'p energiya va suvni talab qiladi. Mexanik yoki kimyoviy jarayonda ishlab chiqilayotgan qog'ozni xlorli birikmalar ta'sirida oqartirish talab qilinadi. Xlorli birikmalar bilan oqartirish jarayonida eng xavfli zaharlar tutgan ifloslantirishlar hosil bo'ladi. Tabiatni himoya qiluvchi tashkilotlar va iste'molchilar talablari natijasida ba'zi SQK da qog'ozni kislorod ta'sirida oqartirishdan foydalanilmoqda.

    Suv ayirgich (suv to'plash havzasi)
    Daryo yoki suv havzasiga suv oqib tushadigan muayyan yer maydoni.

    Suv sifati


    Suvning holati, ayniqsa, uning ichish uchun yaroqliligi bilan bog'liq. Tarkibidagi kimyoviy moddalar va bakteriyalarning miqdoriga ko'ra suv xavfsiz yoki xavfli hisoblanadi. Suv sifati davlat standartlari bilan tartibga solinadi. Insonning maishiy, gigienik va metabolik (moddalar almashinuvi) ehtiyojlari uchun zarur suvning optimal miqdori sutkasiga 20 litrni tashkil qiladi. «Toza ichimlik suvidan foydalanish imkoniyati» optimal miqdordagi ichimlik suvi bilan ta'minlanayotgan odamlar sonining aholining umumiy soniga nisbatan foizlarda ifodalanishidir.

    Suvni ifloslanishi
    Insonlar, hayvonlar, o'simliklar yoki materiallarga zararli ta'sir ko'rsatuvchi bir yoki bir necha kimyoviy moddalarning suvdagi miqdorini yuqori bo'lishi.

     


    Tabiiy resurslar
    Inson uchun katta qiymatga ega va foydali bo'lgan tabiatda uchraydigan materiallar (tabiiy boyliklar), masalan, suv, havo, yer, o'rmon, hayvonot dunyosi, tuproq va minerallar.

    Tabiiy resurslardan oqilona foydalanish 


    Tabiiy resurslardan oqilona foydalnish - tabiiy resurslardan ehtiyotkorona foydalanish bo'lib, bunda resurs bazasining mavjud bo'lishi xavf ostiga qo'yilmaydi yoki unga katta zarar yetkazilmaydi. Tabiatning asl (dastlabki) holatini, ya'ni inson aralashguncha bo'lgan holatni ushlab turishni anglatuvchi «tabiatni saqlash» terminidan farq qiladi.

    Tabiiy resurslarni hisobga olish
    Tabiiy resurslar iqtisodiy qiymatini belgilovchi, YMMga o'xshash milliy hisobotni yuritish jarayoni (tabiiy resurslar kadastri). Bunday hisobot usullari haligacha takomillashtirilayotgan bo'lsa-da, u tabiiy resurslarni kamayishi qiymatini va tabiiy muhitga yetkazilayotgan zarar qiymatini aniqlashga harakat qiladi.

    Tovarlar va xizmatlar
    Mamlakat iqtisodiyoti ishlab chiqargan tovarlar. Tovarlarga misol: oziq-ovqat mahsulotlari, kiyim-kechak, transport vositalari, yangi yo'llar. Turli soha vakillari ko'rsatgan xizmatlar. Xizmat ko'rsatuvchilarga misollar: doktorlar, o'qituvchilar, sotuvchilar, turistik agentliklar, quruvchilar, mansabdor shaxslar va boshqalar.

    Tropik o'rmon
    Yomg'irlar ko'p yog'adigan o'rmonlar. Bunday o'rmonlar sayyoramizdagi hayotning biologik shakllari bilan boy va xilma-xil, ular ko'p miqdordagi o'simliklar va hayvonlar butun joyni egallagan qalin o'rmonlardan iborat.

    Tuberkulyez (sil)
    Organizmning yuqumli kasalligi. Kasallik qo'zg'atuvchi tayoqchalar (mikroblar) nafas orqali tez tarqaladi, shu sababli infeksiyaning dastlabki manbasi tez tarqalishi mumkin. Organizmning immun (himoya) tizimi kasallikni shu bosqichda yengishi mumkin, bunda uzoq vaqtli immunitet paydo bo'ladi. Kasallik boshqa odamlarga yuqqan bo'lishi, lekin ular bu haqda bilmasliklari mumkin. Ular kasallik tarqatuvchilar bo'lib, yo'tal va aksirish orqali kasallik qo'zg'atuvchi tayoqchalarni tarqatishi mumkin. Tuberkulyez antibiotiklar bilan davolanadi, vaksina (emlash) esa kasallikka immuniteti yo'q kishilarni himoya qiladi. 

    Turizm (sayyohlik)
    Boshqa mamlakatlar yoki mintaqalardan keluvchilarni jalb qiluvchi sayohatlar va turlarni o'tkazish. Turizm sohasi dunyoda yetakchi mavqega ega bo'lmoqda, dunyodagi har 16 ishlovchidan bittasi shu sohada faoliyat ko'rsatmoqda. Turizmdan olinadigan foydalar tez orada neft savdosidan keladigan foyda miqdoridan ortishi mumkin. 

    Turmush sifati
    Inson o'zini qulay his qiladigan hayot kechirish (turmush) darajasi. Turmush sifati bizning hayotimizni qulay va yoqimli qiladigan moddiy ne'matlar bilangina aniqlanmaydi. Shuningdek, u atrof muhit holati, boshqa insonlar bilan muloqotdan qoniqish, maqbul ishni ham qamrab oladi. 

    Tug'ilish darajasi
    Bir yilda 1000 kishi hisobiga tug'ilgan chaqaloqlar soni. 

    To'yib ovqat yemaslik va noto'g'ri ovqatlanish
    Inson sog'lig'ini va normal jismoniy faolligini ta'minlash uchun zarur oziq-ovqat miqdori va uning kundalik yemishi orasidagi nomutanosiblik tufayli yuzaga kelgan holat. Bu so'z asosan ovqat yetishmasligi sababli «yomon ovqatlanadigan» ma'nosini bildiradi, lekin diyetaga haddan ortiq berilish yoki oziq-ovqatlar (oqsillar, yog'lar, uglevodlar) nisbatini noto'g'ri tanlashni ham bildirishi mumkin. Diyetadagi bir yoki bir nechta mineral moddalar, vitaminlar yoki biofaol komponentlarning yetishmasligi (yoki ortiqligi) ovqatni yetarli darajada hazm qila olmaslikka sabab bo'lishi mumkin. Noto'g'ri ovqatlanadigan odamlarning sog'lig'i yomon va ular infeksiyalar va kasalliklarga moyil bo'ladilar. Qashshoqlik - rivojlangan va rivojlanayotgan mamlakatlardagi to'yib ovqat yemaslikning asosiy sababidir. 

    To'g'onlar
    To'g'onlar daryolar va daryo irmoqlari (daryo suvlari) tabiiy oqimini turli maqsadlarda boshqarish uchun quriladi.
    Irmoq - katta daryoga quyiladigan daryo, soy, jilgʻa. Odatda, I. oʻzi quyiladigan daryodan kamsuv, shuningdek, vodiysi boshqa tomonga yoʻnalgan boʻladi. Koʻl va b. ichki suv havzalariga quy-iladigan daryolar ham baʼzan I.
    Bu maqsadlar: kemalar yurishi uchun suv sathini ko'tarish; sug'orish va sanoatni suv bilan ta'minlash uchun suvni to'plash; elektr energiyasi ishlab chiqarish uchun yuqori bosim manbasini yaratishdir. Shuningdek, ular jiddiy muammolarning sababchisi bo'lishi mumkin: yashash joylarini yo'qotish va mahalliy aholining o'rgangan joylaridan ko'chishi (to'g'onlar qurish vaqtida pasttekislik joylarni suv bosishi); daryoning quyi qismida joylashgan ekosistemalar yaxlitligini buzilishi; baliq ovlash hajmining kamayishi; to'g'onning qimmatli ozuqa elementlar va loyqalarni tutib qolishi - loyqa zarrachalarining daryoning quyi qismiga o'tmasligi u yerdagi tuproq unumdorligini pasayishiga sabab bo'ladi; qirg'oq eroziyasini kuchayishi. 

     


    Uglerod dioksid (karbonat angidrid)
    Atmosfera havosi tarkibiga kiruvchi gazlar umumiy miqdorining 0,4% ni tashkil qiladi. Uglerod dioksid tirik organizmlarning hayot faoliyatida faol ishtirok etadi: u nafas olish jarayonida ajratiladi, o'simliklardagi fotosintez jarayonida hamda dengiz suvida erishi natijasida atmosferadan yutiladi. Uglerod dioksid eng muhim «issiqxona gazi» bo'lib, hozirgi vaqtda uning atmosferadagi miqdori dunyo miqyosida organik yoqilg'ini (ko'mir, neft va neft mahsulotlarini) yoqish hisobiga ortdi, bu esa o'z navbatida «issiqxona effekti»ni kuchayishiga olib kelmoqda. 

    Uysiz


    Uysizning ikkita umumiy ta'rifi bor: boshpanasi yo'q va ko'chada uxlashga majbur odam; yoki suvsiz, elektr energiyasiz va sanitariya sharoitlarisiz yomon maishiy sharoitlarda yashovchi odamlar. Boshpanaga ega bo'lish huquqi Inson huquqlari deklaratsiyasida belgilab qo'yilgan. Shunga qaramay, dunyoda 1 milliarddan ortiq odam zarur sharoitlarsiz yashamoqda. Ulardan 100 million odam umuman boshpanaga ega emas. Bu dunyo miqyosidagi muammo bo'lib, u rivojlanayotgan mamlakatlarda juda dolzarbdir.

    Umrning uzunligi
    Insonning kutilayotgan umr uzunligi (yillar). U insonning hozirgi paytdagi sog'lig'iga asoslanib, bashoratlanadi. Bu ko'rsatkich muayyan mamlakatdagi atrof muhit holatini, aholining sog'lig'ini, sog'liqni saqlashning sifatini va aholining turmush sharoitlarini aks ettiradi.

    Unumdorligi past (unumsiz) tuproqlar
    Unumdor qatlam(gumus)ning yetishmasligi, qurg'oqchilik yoki eroziyaga uchraganligi sababli qishloq xo'jalik ekinlarini yetishtirish uchun sifati yomon va yaroqsiz tuproqlar. Unumdorligi past yerlar qishloq xo'jalik maqsadlarida foydalanilayotgan bo'lsa, unumdorligini yanada kamayishiga, degradatsiyaga va hatto cho'llanishga uchrashi mumkin. Biroq, Yer sharining ko'p joylarida shunday yerlar va boshqa «mo'rt» hududlardan foydalanish kuchaymoqda, chunki ko'payib borayotgan aholi ehtiyojlarini qondirish uchun yoki harbiy harakatlar natijasida mavjud haydaladigan yerlarning mahsuldorligining pasayishi sababli bunday yerlar o'zlashtirilmoqda.

    Urbanizatsiya
    Mamlakat aholisining shaharlarda yashaydigan qismini ko'payishi, shaharlar va sanoat hududlarining kengayishi. Bu holat odamlarning yashash va ishlash uchun yaxshi sharoitlarini izlab qishloqdan shaharga ko'chib ketishi bilan bog'liq.

     


    Vabo
    Inson yoki uy hayvonlarining o'tkir yuqumli kasalligi, odatda oshqozon-ichak faoliyatini buzilishi va organizmni suvsizlanishi sifatida boshlanadi.

    Vetlandlar/namlangan yerlar


    Botqoqlik, balchiqzor, qirg'oqbo'yi turidagi botqoqlashgan yerlar. Ular eng unumdor va mahsuldor yerlar hisoblanadi. Vetlandlar Yer yuzasining 6%ni tashkil qiladi va barcha mamlakatlarda va har qanday iqlimda uchraydi. Ular baliqlar va boshqa jonzotlarni ko'payishi uchun bebaho joy hisoblanadi. Vetlandlar global gidrologik siklda ishtirok etadi, filtrlovchi tizimga o'xshab ifloslangan suvni tozalaydi, o'simliklar o'sishiga ko'maklashadi va suv sifatini yaxshilaydi. Vetlandlar maxsus xalqaro bitim - Ramsar Konvensiyasiga ko'ra muhofaza qilinadigan yagona ekosistemadir.

    Vorislikning patriarxal udumi
    Yer, boyliklar va boshqa mulklar oilada doimo otadan o'g'ilga yoki nabiraga beriladigan udum.

     


    Xavfli kimyoviy moddalar
    Alangalanuvchanligi yoki portlovchanligi sababli zararli ta'sir ko'rsatuvchi yoki terini, o'pkani shikastlantiruvchi (konsentrlangan kislotalar yoki ishqorlar kabi) yoxud organizm himoya tizimini allergik reaksiyalariga sabab bo'luvchi kimyoviy moddalar. Xavfli chiqindilarga qarang. 

    Xavfli chiqindilar/Zaharli chiqindilar 
    Inson sog'lig'i yoki atrof muhitga zarar yetkazuvchi har qanday chiqindilar. Eng xavfli chiqindilar hosil qiladigan moddalar: o'yuvchi smolalar, mishyak, qo'rg'oshin va simob birikmalari, organik erituvchilar, pestitsidlar va radioaktiv materiallar.
    Mishyak (rus. mish - sichqon, yad - zahar) - q. Margimush.
    Xavfli chiqindilarni zararsizlantirish va utilizatsiyalashning bir necha usullari ishlab chiqilgan, ular xavfsizlik darajasi va zarur xarajatlarga ko'ra farqlanadi. Bu usullar - chiqindilarni ko'mish, yoqish va biologik organizmlar bilan zararsizlantirishdir. Eng ko'p qo'llaniladigan usul - chiqindilarni yerga yoki dengizga ko'mish bo'lib, kamxarjligi sababli rivojlanayotgan mamlakatlar uchun xarakterlidir. Xavfli chiqindilar uzoq vaqt davomida xavf tug'dirishi mumkin. Ko'milgan chiqindilar tarkibidagi turg'un kimyoviy birikmalar yer usti va yer osti suvlarini hamda tuproqni ifloslantirishi, shuningdek, tarkibidagi zaharli moddalar tufayli butun tirik organizmlarga xavf solishi mumkin. Agar chiqindilarni yetarli darajada qayta ishlansa, ularni zararsizlantirish mumkin. Biroq, eng maqbul yechim ularni hosil bo'lishini kamaytirishdir. Xavfli kimyoviy moddalarga qarang. 

    Xat orqali do'stlar
    Xat orqali paydo bo'lgan va davom etayotgan do'stlik. Dunyodagi ko'plab odamlar bu mashg'ulotni o'z sevgan mashg'ulotlariga (xobbiga) aylantirishgan va masofalarning uzoqligi va pochta xizmati muammolariga qaramasdan boshqa odamlar bilan do'stlashish imkoniga egalar. 

    Xatarlarni boshqarish 
    Xatarlarni boshqarish - kundalik turmushimiz bilan bog'liq xatarlarni aniqlash, baholash va oldini olishdir. Masalan, ko'pincha ochiq havoda mashg'ulotlar o'tkazayotganda kutilmagan hodisalar sodir bo'lishi xavfi bo'ladi. Demak, xatarlarni boshqarish sinf xonasidan tashqarida mashg'ulot o'tkazishni rejalashtirayotganda va tayyorlayotganda o'quvchilar xavfsizligini ta'minlashning muhim shartidir. 

    Xlorftoruglevodorodlar (XFU)Vorislikning patriarxal udumi
    Uglerod, xlor va ftor atomlaridan tashkil topgan organik birikmalar. Xlorftoruglevodorodlar muzlatgichlar va havoni sovutgichlarda sovutuvchi modda sifatida hamda ba'zi bir polimerlarni olishda ishlatiladi. Ular ozon teshigi paydo bo'lishining potensial manbasi hisoblanadi va hozirgi vaqtda ulardan foydalanish kamayib bormoqda. Ozon qatlamini buzuvchi moddalar, Monreal Protokoli, ozon qatlami, global isish ga ham qarang. 

    Xolizm - hayot va jonsiz muhitning yaxlitligi falsafasi 
    Yaxlit butun uni tashkil qiluvchi qismlar yig'indisidan kattaroq ekanligi haqidagi g'oya. Bu terminning atrof muhitga qo'llash - qaror qabul qilinayotganda barcha omillar: biofizik, ijtimoiy, siyosiy, geologik, ma'naviy va h.k.
    Geologiya (geo... va ...logiya) - Yer poʻsti va Yerning tuzilishi, tarkibi, harakatlari va rivojlanish tarixi haqidagi fanlar majmui. G.ning dastlabki davri uzoq oʻtmishdan boshlanib togʻ jinslari, minerallar, rudalar haqidagi maʼlumotlar bilan bogʻliq. G.
    ni hisobga olishni bildiradi. 

    Xomashyo (xomashyo mahsulotlari)
    Foydalaniladigan yoki sotiladigan tabiiy tovarlar, masalan, temir rudasi, olmoslar, bug'doy, mis, neft, kofe va h.k. Ular iste'mol mollari deb ham ataladi. 

     


    Yakuniy baho
    Baholashning bu turi o'quv jarayonini oxirida o'quvchi erishgan darajani bilish uchun o'tkaziladi. U ko'pincha keyingi o'qish yoki ish uchun yaroqlilik haqida qaror qabul qilish uchun ishlatiladi. Joriy bahoga qarang.  

    Yashash joylarini yo'qotish
    Tabiiy ekosistemaning o'zgarishi jarayoni bo'lib, uning natijasida ekosistema degradatsiyaga uchraydi va u o'zining dastlabki holatini saqlay olmaydi. Hayvonlarning yashash va o'simliklarning o'sish joylarini yo'qotish ko'pincha inson faoliyati bilan bog'liqdir.  

    YMD (Yalpi milliy daromad)
    Mamlakatning tovarlar va xizmatlar bo'yicha yillik mahsuloti. YMD miqdori mamalakatda tovarlar ishlab chiqarish va xizmatlar ko'rsatish uchun sarflangan xarajatlarni qo'shib yoki mamlakat barcha fuqarolarining daromadlarini (chet elda olinganlarini ham) qo'shib aniqlanadi. U yil davomida iste'mol uchun tayyorlangan barcha tovarlar va xizmatlarning to'liq bozor qiymati. Odatda xalqaro miqyosda solishtirish uchun AQSh dollarlarida hisoblanadi.  

    Yer osti suvlari
    Tuproqqa singadigan va sekin-asta yerning suv saqlaydigan qatlamlariga o'tadigan suv. Yer osti suvlaridan Yer sharining turli qismlarida foydalaniladi, lekin uning dunyo miqyosidagi zahiralari tugamoqda va kuchli ifloslangan. Yer osti suvlarining miqdori va sifatini o'zgarishi ular zahiralaridan haddan ortiq foydalanish, o'rmonsizlanish, pestitsidlarni ko'p ishlatilishi, ifloslantiruvchi moddalarni tog' jinslaridan yuvilish jarayonlari bilan bog'liq.  

    Yerlar degradatsiyasi (buzilishi)
    Yerlar sifatini yomonlashuvini ifodalovchi termin; u bir qator sabablar, jumladan eroziya, sho'rlanish, og'ir metallar va boshqa kimyoviy moddalar bilan ifloslanish, cho'llanish natijasida ro'y berishi mumkin.
    Metallar (yun. metalleuo - qaziyman, yerdan qazib olaman) - oddiy sharoitda yuqori elektr oʻtkazuvchanligi, issiq oʻtkazuvchanligi, elektr oʻtkazuvchanligi, elektr magnit toʻlqinlarini yaxshi qaytarishi, plastikligi kabi oʻziga xos xususiyatlarga ega boʻlgan oddiy moddalar. M.
      

    Yomg'ir suvi oqimini drenajlash tizimi 
    Yo'l bo'yidagi kanallar, chuqurlar va ariqlardan iborat shahar infratuzilmasi; u yer osti kanallari tizimi bilan birlashtirilgan va ko'chalar, parklar, ko'lmaklar va uylar tomlaridan atmosfera yog'inlari (yomg'ir, erigan qor suvlari)ni yig'adi va yaqindagi suv havzasiga yo'naltiradi. Bu suv odatda tozalanmaydi, shu sababli odamlar o'z uylarini ta'mirlashda bo'yoqlar va boshqa kimyoviy moddalardan ehtiyot bo'lib foydalanishlari zarur, chunki bu moddalar yomg'ir suvini drenajlash tizimiga tushishi, va oqibatda yaqindagi suv havzasini (daryoni) ifloslantirishi mumkin. Suv sifatiga qarang.  

    Yog'och yoqilg'i
    Ovqat tayyorlash va suv isitish uchun ishlatiladigan o'tin. Aksariyat kambag'al qishloq jamoalarida yashovchi ko'p odamlar energiyaning boshqa manbalariga etisha olmaganliklari sababli o'rmondan asosiy energiya manbai sifatida foydalaniladilar. O'rmon resurslari zahiralarini kamayishi aholi sonining ko'payishi, sotish uchun yog'och tayyorlash tufayli o'rmon maydonlarining kamayishi hamda dehqonchilik va chorvachilik bilan shug'ullanish uchun daraxtlarni kesib yer ochish sababli yuz bermoqda. Yog'och yoqilg'isidan keng foydalanish aholi sog'lig'i uchun ham xavf tug'diradi, chunki yog'ochni yoqish va o'rmon yong'inlari tutuni turli nafas yo'llari kasalliklariga sabab bo'ladi.  

     


    O'lim darajasi
    Bir yilda 1000 kishi hisobiga o'limlar soni.   

    O'rmonsizlanish
    O'rmonni qayta tiklash tadbirlarini yo'qligi sharoitida o'rmon maydonlaridagi daraxtlarni yo'qotish (kesish). Daraxtlarning ildiz sistemasi tuproqni mustahkamlaganligi sababli o'rmonsizlanish tuproq eroziyasiga sabab bo'lishi mumkin. Shuningdek, daraxtlarni yo'qotish global isishni kuchaytiradi, chunki daraxtlar atmosferadagi «issiqxona gazlari» miqdorini kamaytiradi.   

    O'sish tezligi
    Vaqt davomida biror ko'rsatkichning o'zgarishini boshlang'ich qiymatiga nisbatan foizlarda ifodalangan miqdori. O'sish tezligi bir necha xil ma'lumot berishi mumkin:

    . o'zgarish bor-yo'qligi;

    . o'zgarish qaysi yo'nalishda bormoqda (ortish yoki kamayish);

    . bu o'zgarish qanday qilib bormoqda?   



    O'tish
    Bu termin tug'ilish va o'lim darajasi past bo'lgan mamlakatlarda yuz berayotgan demografik o'zgarishlarga nisbatan qo'llanilmoqda. Bunday o'tishga ko'pgina omillar ko'maklashadi, jumladan: tibbiy xizmatni yaxshilash, erkin ta'lim imkoniyati, ijtimoiy va iqtisodiy sharoitlarni yaxshilash. Osiyodagi rivojlanayotgan davlatlarning bir nechtasi o'tishning so'nggi pog'onalarida turibdi, shu vaqtda ko'pgina Afrika davlatlari o'tishning dastlabki bosqichlarida turibdi. Tug'ilish darajasi rivojlangan davlatlardagidek barqaror darajaga erishganda demografik o'tish yakunlanadi.   

    O'quv dasturi
    Muayyan (tasdiqlangan) ta'lim kursi - fan yoki kursni o'rganish uchun zarur bilimlar mazmuni va hajmi. Rasmiy ta'limda o'quv dasturi rasmiy tashkilot, masalan, Ta'lim Vazirligi yoki Boshqarmasi tomonidan belgilanadi.
    Dastur - 1) biron-bir faoliyat, ishning mazmuni va rejasi; 2) siyosiy partiyalar, tashkilotlar, alohida arboblar faoliyatining asosiy qoidalari va maqsadlari bayoni; 3) oʻquv fani mazmunining qisqacha izohi; 4) teatr, konsertlar va b.
    Afrika - kattaligi va aholi soni boʻyicha dunyoning ikkinchi qitʼasi.
    Vazir (arab. - yuk koʻtaruvchi) - oʻrta asrlarda Yaqin va Oʻrta Sharq davlatlarida, shu jumladan Oʻrta Osiyo xonliklarida hukumat idorasi yoki kengashi (devon) boshligʻi. V. lar vaziri aʼzam rahbarligida davlatni idora etish vazifalari bilan shugʻullangan. V.
    O'quv rejasiga qarang.   

    O'quv rejasi
    Muayyan fan yoki bilimlar sohasiga o'qitishda foydalaniladigan asosiy maqsadlar, mazmunlar, o'quv amaliyoti, resurslar va baholash strategiyasini qisqa shakldagi ifodasi. O'quv dasturiga qarang.   

     


    Chaqaloqlar o'limi darajasi
    Yil davomida tug'ilgan 1000 chaqaloqqa nisbatan bir yoshga yetmay nobud bo'lgan chaqaloqlar soni. Sog'liqni saqlash yuqori sifatli va hammabop bo'lgan mamlakatlarda chaqaloqlarning tug'ruq vaqtida nobud bo'lishi kam kuzatiladi.   

    Chipko Harakati
    Hindistondagi o'rmonlarni nazoratsiz kesilishiga qarshi turuvchi fuqarolar harakati. U 1974 yili Hindistonning Uttar Pradesh shtatida Himolay tog'lari etaklarida yashovchi qishloq aholisi (asosan ayollar) orasida vujudga keldi. Hind tilida «chipko» so'zi «quchoqlab olish» ma'nosini anglatadi. Daraxtlarni kesilishdan saqlash uchun quchoqlab olgan ayollar sharafiga bu harakat shunday deb nomlangan. O'tgan vaqt mobaynida Chipko Harakati mashhur bo'ldi va u tabiatni muhofaza qilishda faol harakat bo'lib qoldi.   

    Chiqindilarni yo'qotishni boshqarish 
    Sanoat yoki maishiy chiqindilarni qayoqqa va qanday yo'qotishni ta'riflash uchun ishlatiladigan keng ma'noli ibora.   

    Cho'llanish
    Iqlim o'zgarishi yoki yerdan noto'g'ri foydalanish natijasida cho'lni bostirib kelish jarayoni. Tabiiy o'tloqlar, lalmi dehqonchilik yoki sug'orish zonalarini qishloq xo'jalik unumdorligini 10 % yoki undan ko'proq pasayishi bilan cho'llarga aylanishi. Odatda, chorva mollarini ortiqcha o'tlatish va toptashi, tuproq eroziyasi, davomli qurg'oqchilik va iqlim o'zgarishi natijasida paydo bo'ladi. 


    Download 91.61 Kb.
    1   2   3




    Download 91.61 Kb.

    Bosh sahifa
    Aloqalar

        Bosh sahifa



    Atrof muhit Individium yoki organizmni o'rab turgan hamda uning shakli va yashash tarzini belgilovchi fizikaviy, geografik, biologik, ijtimoiy, madaniy va siyosiy sharoitlar majmui. Axlat/Maishiy chiqindilar

    Download 91.61 Kb.