İnnovasiya prossesinin əsas mərhələləri




Download 289.95 Kb.
bet14/25
Sana02.07.2021
Hajmi289.95 Kb.
#15345
1   ...   10   11   12   13   14   15   16   17   ...   25
1.3İnnovasiya prossesinin əsas mərhələləri

Yaradıcı işçilərin və onların fəaliyyətinin nəticələri yalnız uzunmüddətli perspektivdə dəyərləndirilə bilər. İnnovasiya prosesi dedikdə, müəssisənin hər bir həlqəsinin işinin rentabelliyinə nəzarət zamanı onun fəaliyyətinin müxtəlif sferalarının balanslaşdırılmasının təkmilləndirilməsi başa düşülür. Bütün yeniliklər firmanın işinin müxtəlif tərəflərinin sistemli, kompleks təhlili əsasında aparılır ki, burada da ən başlıcası alınmış nəticələrin artıq əldə edilənlərlə deyil, bazarın həmin vaxtda malik odluğu potensiala(tutumluluqla) müqayisə etməkdən ibarətdir. İnnovasiya prosesi yeni növ məhsulun mənimsənilməsi və buraxılan məhsulun modernləşdirilməsini, yeni maşın, avadanlıq və maerialların istehsalata tətbiqini, yeni texnologiyalardan və məhsulun istehsalı üsullarından istifadə edilməsini, habelə istehsalın təşkilinin və mütərəqqi idarəetmə metodlarının, vasitə və qaydalarının tətbiqini nəzərdə tutur.İnnovasiya prosesi müxtəlif yollarla həyata keçirilə bilər. Hər bir konkret halda daha səmərəli yolun seçilməsi texnologiyanın xarakteri, son məhsul bazarı, firmanın potensialı, iqtisadi iqlim, rəhbərliyin səriştəlilik dərəcəsi kimi şərt və amillərdən asılıdır. İstənilən halda müxtəlif qruplar tərəfindən həyata keçirilən çoxüzlü və çoxmərhələli proseslərin, bir çox insanlar, bölmə və təşkilatlar arasında dinamik qarşılıqlı təsirin rolu böyükdür. Bununla yanaşı, həmişə uğur qazanılması maneə və müqavimətin aradan qaldırılması ilə bağlıdır. Odur ki, innovasiyalar təşəbbüssüz və inadsız, habelə istehsal, insan, təşkilati və sosial amillər sahəsində iri xərclər çəkmədən mümkün deyildir. Elmi- texniki innovasiya yeni prizmadan baxmaqla fealiyyetine yeni problemler ve düzgün idarə ve onlarin mehsula yanaşmaların şərttləndirir, və bunun edilməsinin ,reallaşmasının da formalaşmasını yəni elmi- texniki hadisənin baş verməsini müəssisə özü tənzimləməlidir. İnnovasiya sisteminin esas idare ve duzgun duzgun formalasmasi Ölkənin qarşısında duran əssas meselelərdən biridir.

Elmi- texniki bunlarin da en vacibi umumiyyetle mehsula ve diger (maddi) elmi- texniki mehsulun emtee munasibetlerinde mehsullarla eyni derecede istirakinin temin edilmesidir ,eyni pul sisteminin innovasiya sisteminin inkişafınakömək etməsi ortaya konkret bir nece formalaşmış meseleni cixarir ki, bu da intellektual mehsula munasibetin deyisdirilmesi kimi ifadə oluna bilər.

Bu hadisə onlarin arasinda bas verən də mecmusu hemcinin zamani munasibetlerin aiddir ve istehsali ile olan subyektlərin mecmusu mesğul istifadesi texnologiyaların ferqli olaraq innovasiya yeni ınnovasiya potensialindan sisteminde təkcə deyil.Ona görə də ölkənin innovasiya sistemi vahid və tam bir struktur təşkil etməli və mütləq dövlətin himayəsində olmalıdır. Bu sasən onunla şərtlənir ki, innovasiya fəaliyyəti bir qayda olaraq, həmişə innovasiya hadisəinin bütün mərhələlərində risklə bağlı olur. Ona görə də bu hadisəin gedişi, düzgün idarə edilməsi və son ( yeni) məhsulun realizə lunmasının təminatı əvvəlcədən həyata keçirilməlidir. Bunun üçün müvafiq qanunvericilik aktları paketinin işlənib hazırlanması və təsdiq edilməsi vacibdir.


Beləliklə, ölkənin iqtisadiyyatının innovasiya yolu ilə qurulması məhz milli innovasiya sisteminin yaradılması və fəaliyyətinin təmin edilməsindən asılıdır. Yuxarıdakı araşdırmaları ümumiləşdirərək, milli innovasiya sistemi ölkənin daxilində, ümumiyyətlə, yeni bilik və texnologiyaların istehsalı və yayılması, idarə edilməsi hadisəinin bütün iştirakçılarının və onların arasında bu hadisə zamanı təzahür edən münasibətlərin məcmusudur. Burada innovasiya sisteminin ” milliliyi” anlayışı dövlət himayəsinin olmasını bildirir.Azərbaycan Respublikasında bazar münasibətlərinə uyğun milli innovasiya sisteminin yaranması və uğurlu fəaliyyəti aşağıdakı amillərdən əsaslı surətdə asılıdır:
1. yeni texnologiyaların, texnikanın, ideya və biliklərin istehsaları olan müəssisələr şəbəkəsinin mövcudluğu
2. yeni məhsul istehsal edə bilən istehsalat müəssisələri şəbəkəsinin mövcudluğu
3. sadalanan istehsal hadisələri iştirakçılarının ( müəssisələr və digər subyktlərin ) maliyyələşdirilməsi sisteminin mövcudluğu
4. bütün tərəflər arasında münasibətlərin tənzimləmə mexanizminin olması
və s.
Milli innovasiya sisteminin yaranması və formalaşmasına mane olan bir sıra amillər də vardır ki, onları da aradan qaldırmadan bu sistemin yaranması mümkün deyil. Bu amillərdən biri innovasiya fəaliyyətinə dövlət dəstəyinin son dərəcə zəifliyidir.
İkinci amil kimi respublikanın intellektual mülkiyyət obyektlərinin uçotunun olmamasını göstərmək olar.
İntellektual mülkiyyət dedikdə, əsasən elm, texnika, ədəbiyyat, incəsənət və digər yaradıcılıq sahəsindəki intellektual fəaliyyətinin nəticəsində olan hüquq başa düşülür.
İnnovasiya hadisəinin mərkəzi fiqurunu ixtiraçı təşkil edir.
Sonra yeni ideyalar yaranır, sonradan isə bəzən bütöv bir kollektiv tərəfindən həmin ideyaların reallaşdırılması mexanizmi işlənib hazırlanır. Bu baxımdan yeni innovasiya təşkilatlar: - konsorsium, daxili venzur və s. əsas rol oynayır. Milli iqtisadiyyatın dirçəldilməsi və inkişafı, ilk növbədə elm tutumlu, rəqabətə davamlı istehsal sahələrinin işə düşməsi üçün innovasiya fəaliyyəti subyektlərinin bazar münasibətlərinə uyğunlaşdırılması təmin olunmaqla, bu fəaliyyətin dövlət tənzimlənməsi sisteminin yaradılması zəruridir.Bu, ilk növbədə onunla şərtlənir ki, innovasiya fəaliyyəti bir qayda olaraq yüksək risklə bağlıdır.Dövlətin tənzimləmə mexanizmi bazar iqtisadiyyatı şəraitinə uyğunlaşa bilən innovasiya biznesinin yaranması, istehsalın yenidən qurulması və elmi təşkilatların fəaliyyət istiqamətlərinin məqsədyönlü, adekvat dəyişilməsini və elmi-texniki kompleksin təşkilati strukturunun yenidən qurulmasını əhatə edən qlobal məsələlərdən biridir.Bu mexanizm normativ-hüquqi və təşkilati-iqtisadi tədbirlərin həyata keçirilməsini nəzərdə tutmalıdır.Bu tədbirlər aşağıdakı istiqamətlərdə bölünməlidir .
1. Əlverişli iqtisadi şəraitin yaradılması: 
- özəlləşdirilən sənaye müəssisələrinin struktur dəyişikliklərinin yeni texnika və texnologiyadan istifadə etməklə aparılması;
- maliyyə vəsaitlərinin istehsalat müəssisələrinin yenidən qurulmasına cəlb edilməsinin stimullaşdırılmasını təmin edən sağlam maliyyə bazarının yaradılması;
- rəqabəti təmin edən dövlət tənzimləmə qanunvericiliyi sisteminin yaradılması və s.
2. Əlverişli elmi-texniki mühitin yaradılması:- elmi kadrların ixtisas yönümünün dəyişdirilməsi sisteminin yaradılması (Rusiya Federasiyası və digər ölkələrin imkanlarından istifadə edilməsi də daxil edilməklə);
- dövlət sifarişləri sisteminin formalaşdırılması və bunun üçün məqsədli maliyyələşdirmənin tətbiqi;
- sənaye müəssisələri və elmi təşkilatların kooperasiyasının dəstəklənməsi;
- elmi-texniki sahədə kicik sahibkarlığın dövlət dəstəyi və s.

3. Innovasiya fəaliyyətini yaradan investisiya iqliminin formalaşdırılması:


- innovasiya xərclərinin stimullaşdırılması, yeni texnologiyalara əsaslanan maşınqayırma sənayesinin məhsullarının ixracının genişləndirilməsini təmin edən vergi sisteminin yaradılması;
- innovasiya biznesinin subyektlərinə güzəştli kreditlərin verilməsi mexanizminin işlənib hazırlanmasına aid

4. Elmi, elmi-texniki və innovasiya fəaliyyəti ilə məşğul olan müəssisələr şəbəkəsinin yaradılması:


- müəssisələrin potensial imkanlarının qiymətləndirilməsi və müflisləşmə meyarının seçilməsi;
- müflisləşmiş müəssisələrə dövlət yardımı, köməyi mexanizminin yaradılması;
- elmi müəssisələrin inventarizasiyası, attestasiyası və dövlət akkreditasiyası sisteminin yaradılması və s.
Innovasiya hadisələrinin dövlət tənzimlənməsi mövcud iqtisadiyyatın bazar münasibətlərinə keçirilməsinin başlıca şərtlərindən biridir.
Bu strategiya aşağıdakı istiqamətləri özündə əks etdirməlidir:
1. Maddi, maliyyə və intellektual resursların təmərküzləşdirilməsini nəzərə almaqla sənayenin müxtəlif sahələrində elmi-texniki potensialın restrukturizasiyasının aparılması; 
2. Bahalı cihaz və avadanlıqlarından istifadə etməklə elm tutumlu məhsulların istehsalı ilə məşğul olan innovasiya fəaliyyəti subyektləri üçün effektiv bazar mexanizmi kimi lizinqdən istifadə sisteminin işlənib hazırlanması;
3. Innovasiya fəaliyyətini genişləndirmək və kapital bazarının inkişafına şərait yaratmaq üçün bank kreditinin cəlb edilməsi sistemi mexanizmlərinin təkmilləşdirilməsi;
4. Neftin, neft məhsullarının və qazın ixracından alınan mənfəətin bir hissəsinin innovasiya fondu yaratmaq üçün ayrılması və istifadəsi;
5. Elmi-texniki işçilər, alimlər və mütəxəssislərin iştirakı ilə innovasiya layihələrinin işlənməsi və idarə olunması institutunun yaradılması;
6. Innovasiya fəallığının əhəmiyyətli dərəcədə artırılmasını təmin edən vergi sisteminin tətbiq edilməsi.
Innovasiya sferasında dövlət orqanlarının əsas funksiyalarına daxildir: 
- elmi tədqiqatlara və innovasiya fəaliyyətinə vəsaitin toplanması;
- innovasiya fəaliyyətinin koordinasiyası;
- innovasiya fəaliyyətinin stimullaşdırılması, innovasiya risklərinin sığortalanması, köhnəlmiş məhsul istehsalına görə dövlət sanksiyalarının qoyulması;
- innovasiya hadisələrinin hüquqi bazasının, xüsusilə müəlliflik hüququnun
- innovasiya fəaliyyətinin kadr təminatı;
- elmi innovasiya infrastrukturunun formalaşması;
- innovasiyanın sosial və ekoloji yönümlü olmasının təmin edilməsi;
- innovasiya hadisələrinin beynəlxalq aspektlərinin tənzimlənməsi. 
Innovasiya fəaliyyətinə dövlət dəstəyinin əsas istiqamətləri aşağıdakılardır:
- elmi-texniki nailiyyətlərin mənimsənilməsi və istehsalın təzələnməsi əsasında məhsulun rəqabət qabiliyyətinin artırılmasını təmin edən innovasiya aktivliyinin yüksəldilməsinə kömək göstərilməsi;
- müasir texnologiyaların əsasını təşkil edən innovasiyaya hərtərəfli dəstək verilməsi;
- yenilikçilərin, xüsusən kicik sahibkarlığın dövlət tərəfindən hüquqi qorunması və dəstəklənməsi;
- yenilikçilərə dövlət tərəifndən vergi, kredit, gömrük, amortizasiya, arenda güzəştlərinin yaradılması;
- innovasiya fəaliyyətinin zəruri məlumat ilə dövlət tərəfindən təmin edilməsi;
- sertifikasiya, marketinq tədqiqatları, reklam və yeni məhsulun təchizatı ilə bağlı işlərin aparılmasında yenilikçilərə dövlət tərəfindən kömək göstərilməsi;
- mürəkkəb texnikanın təmirinin həyata keçirilməsində dövlət köməyinin göstərilməsi. Dövlət Statistika Komitəsinin (DSK) məlumatlarına görə, 2000-2004-cü illər ərzində kimya sənayesi müəssisələrində əsas kapitala 60,9 mlrd. manat vəsait yönəldilmişdir ki, onun da 13,6 mlrd.manatını və ya 22,3 faizini xarici investisiya, 47,3 mlrd.manatını və ya 77,7 faizini isə daxili investisiyalar təşkil etmişdir.Nəticədə sənaye sektoruna yönədilmiş investisiyaların ümumi həcmində bu sahəyə qoyulan investisiyaların payı 0,78 faiz olmuşdur.Keçən əsrin 70-80-ci illərində respublikamızın kimya sənayesi müəssisələrində 160 adda məhsul istehsal edilir və planlı təsərrüfat sisteminin qaydalarına uyğun tələbatçılara çatdırılırdı.Lakin, suverenlik illərində bazar iqtisadiyyatına keçidlə əlaqədar kimya müəssisələri öz ənənəvi xammal təchizatçılarını və hazır məhsul tələbatçılarını itirdiklərindən, aşağı güclə işləyir və əvvəllər istehsal edilən məhsul çeşidlərinin sayı 4-5 dəfə azalmışdır.Hazırda kimya məhsullarının 95 faizdən çoxu daxili bazarda, əsasən müəssisələrin bir-birinə korporasiya əlaqələri əsasında satılır.
DSK-nın və «Azərkimya» Dövlət Şirkətinin məlumatlarına görə, 2015-ci ildə ölkə üzrə ixrac olunan məhsulların yalnız 3,0 faizini, idxalın isə 4,4 
faizini kimya sənayesi məhsulları təşkil edir.Deməli, respublikamızın kimya sənayesi hələlik idxal yönümlü sahələr sırasındadır.Lakin ölkə ərazisində mövcud olan kimya müəssisələrinin maddi-texniki bazası, yüksək ixtisaslı kadrların mövcudluğu innovasiya hadisəini yeniləşdirməklə hazırda idxal olunan məhsulları istehsal etmək iqtidarındadır.Məlumdur ki, sahənin innovasiya fəaliyyəti elmi-texniki, intellektual potensialı səfərbər edərək, sənaye istehsalının səmərəliliyini və digər iqtisadi inkişafı əhatə edən kompleks təşkilatı-texniki, iqtisadi və sosial tədbirlər sistemidir.Məhsuldar və hadisəli olmaqla texnoloji innovasiya hər iki istiqamətdə sənayedə əhəmiyyətini nümayiş etdirə bilər.Sahə elminin vəziyyəti indiki elmi-tədqiqat, layihə-konstruktor işlərinə və innovasiya fəaliyyətlərinə olan tələblərə cavab vermir.Laborator avadanlıqların fiziki və mənəvi aşınması müasir elmi-texniki tədqiqatların aparılmasına imkan vermir.Bu baxımdan, son illərdə sənayedə prinsipial olaraq texnoloji yeniləşmə, yeni radikal məhsuldar innovasiya hadisəi həyata keçirilmir, yaxud bu sahədə dinamiklik müşahidə edilmir.
Innovasiya fəaliyyətinin təşkilinin fərqləndirici cəhəti ondan ibarətdir ki, o, elm və texnikanın hərtərəfli tətbiqinə, yeni növ məhsulların işlənib hazırlanmasına, mütərəqqi texnoloji hadisələrin yaradılmasına, mövcud məhsul növlərinin keyfiyyətinin yaxşılaşdırılmasına və əmək vasitələrinin modernləşdirilməsinə, yaradıcılıq axtarışlarına və yeniliklərə, iqtisadi artımın əldə edilməsinə və s. yönəldilmişdir.Deməli, innovasiya fəaliyyəti yalnız müəssisənin sərəncamında olan iqtisadi ehtiyatları deyil, həmçinin istehsal, bölgü, mübadilə və istehlakla əlaqədar olan münasibətlərin bütün kompleksini əhatə edir.
Innovasiya fəaliyyətinin ən ümdə məqsədi daha çox mənfəət əldə etməkdirsə, onun əsas vəzifəsi ehtiyat çıxaran, emal və istehlak edən sahələrdə investisiyalar arasındakı nisbəti yaxşılaşdırmaqdan, vəsaiti elmi-texniki tərəqqinin sürətləndirilməsini təmin edən sahələrin xeyrinə yenidən bölüşdürməkdən ibarətdir.Həmin məqsəd və vəzifələri rəhbər tutaraq, başlıca istiqamətləri müəyyənləşdirməyi lazım bildik.



Download 289.95 Kb.
1   ...   10   11   12   13   14   15   16   17   ...   25




Download 289.95 Kb.

Bosh sahifa
Aloqalar

    Bosh sahifa



İnnovasiya prossesinin əsas mərhələləri

Download 289.95 Kb.