• TUZUVCHI: 8 “_____” SINF RAHBARI ___________________________________
  • Bolalarimizni birovlarning qo’liga berib qo’ymasdan, ularni o’zimiz tarbiyalashimiz lozim. Shavkat Mirziyoyev




    Download 1.86 Mb.
    bet4/19
    Sana23.12.2019
    Hajmi1.86 Mb.
    1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   19


    Qazilma boyliklar qayta tiklanmaydigan resurslar hisoblanadi. Ulardan foydalanish natijasida miqdori va sifati kamaya boradi. Qayta tiklanmaydigan tabiiy boyliklardan unumli foydalanish va uni qo‘riqlash quyidagicha bo‘lmog‘i lozim: miqdori va sifatini hisobga olish, kompleks ravishda to‘g‘ri, tejab, o‘rnida foydalanish, ularni qazib olish, tashish, qayta ishlash, ishlatishda nobudgarchilikka yo‘l ko‘ymaslik, chiqindi kam chiqarish choralarini ko‘rish, yangi konlar topish,

    ayniqsa yerning chuqurroq qatlamlarini o‘rganish zarur va nihoyat ularning o‘rnini bosuvchi yangi sun‘iy manbalar topish va boshqalar. Qayta tiklanmaydigan tabiiy resurslardan oqilona foydalanilsa, ular kishilik jamiyati ehtiyojlarini uzoq muddatlargacha to‘la ta‘minlay oladi. Fan va texnika taraqqiyoti natijasida ba‘zi foydali qazilmalar tugaguncha ularning o‘rnini bosa oladigan yangi resurslar yaratish mumkin.

    Qayta tiklanadigan resurslarga asosan, suv, tuproq, o‘simliklar va hayvonot dunyosi kiradi. Masalan: tuproq, unda o‘simlik o‘stirib foydalanilishi natijasida tugab yo‘q bo‘lib ketmaydi. Tuproq shuning uchun ham tugamaydigan – qayta tiklanadigan resurslar jumlasiga kiritiladiki, madaniy o‘simliklar undagi mineral ozuqa moddalar (azot, fosfor, kaliybirikmalarini va boshqalar) ni shimib oladi, ana shu ozuqa moddalar tiklab borilmasa, tuproqning unumdorligi yildan-yilga kamayib, dehqonchilik uchun butunlay yaroqsiz bo‘lib qoladi.



    Tajribadan ma‘lumki, tuproq unumdorligini doimo tiklab borish mumkin. Bu tiklanish tabiiy va sun‘iy ravishda bo‘lishi mumkin. Masalan: tuproq yo‘qotgan mineral ozuqalarini o‘simlik qoldiqlarining chirishi natijasida, tog‘lardan oqib keladigan suvlar tarkibidagi turli birikmalar hamda kishilar tomonidan beriladigan tabiiy mineral o‘g‘itlar hisobiga qayta tiklaydi. Agar tiklanadigan resurslardan plansiz ravishda, vaxshiylarcha foydalanilsa ular tiklanmaydigan holga tushib qoladi. Bunga yer sirtida atom bombasini portlashi, konlar tugagandan so‘ng o‘z holiga tashlab ketishlar va boshqalar kiradi. Tuprog‘ini suv yuvib yoki shamol uchirib ketgan joyni qayta tiklash mumkin. Ammo buning uchun ko‘p mablag‘, uzoq vaqt mehnat qilish kerak. Ekinlar ekiladigan joylarga ko‘plab kimyoviy o‘g‘itlar solish ham, uni yaroqsiz holga olib keladi, oqibatda hech narsa o‘smaydigan bo‘lib qoladi.

    Er sharida o‘rmonlar, o‘simliklar dunyosi nihoyatda ko‘p va rang-barang. O‘simlik dunyosi tabiatda alohida ahamiyat kasb etadi. Darahtlar, o‘rmonlar qirqilsa, uni qayta tiklash mumkin. SHu sababli darahtlarni shartli ravishda qayta tiklanadi deyiladi. O‘rmonlarni qayta tiklash uchun 20-30 yil vaqt kerak bo‘ladi. Qayta tiklanishi mumkin bo‘lgan tabiiy (boyliklar) resurslar sekinlik bilan, uzluksiz tiklanib boradi. Biroq ularning tiklanishi uchun ia‘lum darajada tabiiy sharoit bo‘lishi lozim. Agar ana shu tabiiy sharoit buzilsa, tabiiy resurslarning o‘z-o‘zidan tiklanishi sekinlashadi yoki batomom to‘xtashi mumkin. Demak, inson qayta tiklanadigan (boyliklar) resurslaridan foydalanishda uning tabiiy holatiga alohida e‘tibor berishi zarur. Tugamaydigan resurslar. Bularga asosan quyidagilar kiradi: suv resurslari; iqlim resurslari; kosmik resurslari.

    Suv resurslari. Suv yer yuzida hayot mavjudligining asosiy shartlaridan biridir. Suv manbalari

    hajmi, hosil bo‘lishi va joylashish o‘rniga qarab mahalliy, regional va global suv resurslariga bo‘linadi. Suvsiz inson hayotining tasavvur qilib bo‘lmaydi. Suv o‘simliklar, hayvonlar va odamlar uchun hayot hamda asosiy ozuqa manbai hisoblanadi. Suvning eng yaxshi tomoni shundaki, undan qaysi maqsadda va qaerda foydalanilmasin, u yo‘q bo‘lib ketmaydi. Faqat bir holatdan boshqa holatga o‘tishi, bir jism tarkibidan boshqa jism tarkibiga o‘tishi mumkin. SHu sababdan ham suv tugamaydigan, qayta tiklanadigan tabiiy resurs hisoblanadi. Suv qayta tiklanish uchun:


    1. daryolar, yer osti suvlari, muzliklar zapasi asrlar davomida o‘zgarmasligi;

    2. insonning xo‘jalik faoliyati ta‘sirida tabiiy suvlarning ifloslanish darajasi ularning sifat jihatidan o‘z-o‘zini tiklash imkoniyatidan katta bo‘lmasligi lozim.

    Respublikamiz yillik yuza suv resurslari 99,5 km3 ga teng bo‘lib uning faqat 12,2 km3 qismi shu o‘lka territoriyasida hosil bo‘ladi.

    Ma‘lumki, suv resurslarini muhofaza qilish ikki yo‘nalishda olib boriladi. Birinchidan, uni miqdoriy jihatdan kamayishidan saqlash bo‘lsa, ikkinchisi uning ifloslanish va minerallash darajasi oshib ketishining oldini olishdir. Hozirgi vaqtda o‘lkamizda har ikki yo‘nalish ham juda muhimdir.

    Iqlim resurslari. Atmosferadagi havo, shamol energiyasi iqlim resurslariga mansub. Atmosfera havosidan har qancha foydalanilgan taqdirda ham u tugamaydi boshqa narsaga aylanib qolmaydi. Hajmi ham deyarli o‘zgarmaydi. SHu sababdan ham atmosfera havosi tugamaydigan tabiiy resurs hisoblanadi. Ammo havo insoniyatning turli faoliyati natijasida tez ifloslanib havfli manba bo‘lib qolishi mumkin. Bu hol havoni muhofaza qilish lozimligini ko‘rsatadi.

    TUZUVCHI: 8 “_____” SINF RAHBARI ___________________________________


    4-mavzu: Ustoz otangdek ulug’



    Download 1.86 Mb.
    1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   19




    Download 1.86 Mb.

    Bosh sahifa
    Aloqalar

        Bosh sahifa



    Bolalarimizni birovlarning qo’liga berib qo’ymasdan, ularni o’zimiz tarbiyalashimiz lozim. Shavkat Mirziyoyev

    Download 1.86 Mb.