• Tashkiliy qism
  • 2.Asosiy qism
  • 4 pog’onali metod
  • 3.Yakuniy qism
  • SN-3U mashinasining texnik tavsifi




    Download 468.23 Kb.
    bet6/7
    Sana24.03.2017
    Hajmi468.23 Kb.
    1   2   3   4   5   6   7


    SN-3U mashinasining texnik tavsifi

    Ish unumi.kg/soat…………………………………………………….800

    Ish kengligi.mm……………………………………………………..1520

    Mashinani ta`minlash usuli……………………………………avtomatik

    Tekislovchi barabanning diametri,mm………………………………..406

    Diametrlar,mm:

    ignali panjarani ajratuvchi baraban…………………………….375

    kondensorni ajratuvchi baraban………………………………..375

    kondensatorning to`rli baraban……………………………..…..540

    Gabarit o`lchamlari,mm;

    uzunligi……………………………………………………….4450

    kengligi …………………………………………………2100 [5,6]

    balandligi……………………………………………………..3140

    Mashinaning massasi,kg……………………………………………3160

    Aylanish tezligi,min-1

    kondensor to`rli barabani…………………………………………92

    ignali panjaraning ajratuvchi baraban……………………………294

    MNSH-48MI markali qoplash mashinasi. Titilgan tolali materiallarni,paxtani va chiqindilarni qoplash uchun ishlatiladi. Mashinaning asosi uchta g`ildirakka o`rnatilgan,bular yordamida zaur bo`lganda mashinani boshqa joyga surish mumkin. Bu mashina maxsus tepalikka o`rnatilgan,ichiga shnek joylashtirilgan barabandan iborat bo`lib,baraban ichidagi shnek aylanib,tolali materaillarni surib qoplarga joylashtiradi.



    MNSH-48MI markali mashinaning texnik tavsifi

    Shnekning aylanish tezligi,min-1………………………………………17

    Elektr motori:

    turi……………………………………………………AO-51-6

    quvvat.kVT………………………………………………………2.8

    aylanish tezligi, min-1……………………………………………950

    Mashinaning massasi,kg………………………………………………670

    Chiqindilar uchun ishlatiladigan press ARO-1. Tolali materiallarni va chiqindilarni ishlatish uchun qulay shaklga keltirib presslash uchun mo`ljallangan.



    ARO-1 mashinasining texnik tavsifi.

    Toy hosil qilish,min……………………………………………………..10

    Toyning o`lchamlari,mm…………………………………..1050x650x880

    Toyning massasi…………………………………………………..120-140

    Presslash sharoiti,N………………………………………………

    Elektromotor quvvati,kVt……………………………………………..20.3

    Gabarit o`lchamlari,mm:

    uzunligi…………………………………………………………5850

    kengligi………………………………………………………....2900

    balandligi………………………………………………………..5700

    Pressning massasi.kg……………………………………………….6200

    Bajarish usuli…………………………………knopkalar bilan



    I-20.Paxta tolasini saqlaydigan omborning hajmini hisoblash.

    Yigirish fabrikalarining doimiy va bir tekis ishlashini ta`minlash uchun hamda olinadigan iplarning sifatini yaxshi va doimiy saqlab turish uchun sortirovkalar tarkibi o`zgarmas bo`lishi kerak. Sortirovka tarkibini uzoq vaqt bir xil saqlash uchun fabrikalarda paxta zapasi yetarlicha bo`lishi kerak. Fabrikalar ishini uzluksiz tashkil etilishi uchun paxta tolasini saqlash uchun oylik paxta zahirasi sig`adigan omborxona zarur,loyihalashda albatta [5,6]

    paxta omborining maydoni hisoblab chiqiladi va joylashtiriladi.

    Maydon - ochiq, meʼmoriy jihatdan tartibga keltirilgan, atrofi bino, inshootlar yoki daraxtlar bilan toʻsilgan keng satq. Toʻrtburchakli, temperaturapetsiyasimon. doirasimon, tuxumsimon (oval) va boshqa shakllarda yopiq yoki ochiq holda boʻladi.
    Paxtani saqlash uchun har bir sortirovka tarkibiga 6-8 marka kiritilishi kerak,har bir marka 200 toy paxtadan iborat bo`ladi. Bu bitta to`rt o`qli vagonga sig`adigan toy paxtalar soni,har bir toy paxtaning massasi 200-220kg bo`ladi.

    Ombor maydoni quyidagicha hisoblanadi.



    1. Loyihada bajarilgan xom ashyo balansidan fabrikaning bir yillik ishlatadigan paxta miqdori aniqlanadi,bu miqdorni Q deb olinsa,(tonnada),fabrikani uch oy davomida ishlatiladigan paxta miqdori quyidagicha aniqlanadi:




    1. 3 oy davomida fabrikada ishlatiladigan toy paxta miqdori aniqlanadi-m;

    bunda: bitta toy paxtaning massasi,kg; deb olinadi.

    1. Markalar sonini aniqlaymiz. Toy paxtalarni omborlarda markalari bilan alohida saqlanadi.

    bitta markadagi toy paxtalar soni,uning qiymati

    1. Omborning maydonini hisoblaymiz. Toy paxtalarni omborlardan 6-7 qator qilib taxlanadi. Bitta markada 200 toy paxta bo`lsa,uni 200:6=33.2. demak,har bir qatorga 32 toy paxta terilsa (32x6=192),olti qatorga 192 toy joylashadi,qolgan 8 toy paxta 7-qatorga taxlandi.

    Markadagi toy paxtalar har xil qilib taxlanishi mumkin. Shulardan bittasini ko`rib chiqamiz. Joylashtirish sxemasi 3-rasmda berilgan (a=500 mm; b=100 mm). toy paxtaning o`lchamlari: 970mmx755mmx595mm; bitta markani egallagan joyi: markaning uzunligi l=755x8 7x100=6740; markaning kengligi .

    1. Bir nechta markalarni bir joyga to`plab saqlashga shtabel deyiladi.

    [5,6]

    1. Odatda bitta shtabelga 6 marka kiradi. Shtabel sonini aniqlash uchun 3 oylik toy paxtani sonini bitta shtabel tarkibidagi toy paxtaning soniga bo`lish kerak,ya`ni, bunda: m-3 oyda ishlatiladigan toy paxtalar soni,n-bitta marka tarkibidagi toy paxtaning soni.

    2. Shtabel egallaydigan joyni hisoblaymiz. Bitta shtabel tarkibiga 6 marka kiraid,markalarni 2-rasmdagicha joylashtirish mumkin (B=300 mm,A=100mm).

    Shtabelning uzunligi shtabelning

    kengligi

    Albatta shtabel tarkibidagi markalarni boshqacha ham joylashtirish mumkin.


    1. Omborning o`lcham miqdorini aniqlashda shtabellarni har xil joylashtirish mumkin. Shtabellarni qanday qilib joylashtirish eng avvalo ularning soniga bog`liq. Shtabellarning soni esa umuman olganda fabrikalarning katta va kichikligigga bog`liq. Fabriklar qancha katta bo`lsa,shtabellar soni shuncha ko`p bo`ladi. Ikkinchidan,shtabellar soni ishlab chiqariladigan iplarning yo`g`onligiga bog`liq. Ishlab chiqarilayotgan ipning yo`g`onligi qancha katta bo`lsa,shtabellar soni shuncha ko`p bo`ladi.

    Shtabellarni ikki qator qilib,3-rasmda ko`rsatilganidek ko`ndalangiga joylashtirish ham mumkin.

    Omborning kengligi (yo`laksiz)

    Omborning uzunligi bunda 5- shtabellar soni

    Xom ashyo ombori maydonini hisoblashda bir sutkada yetadigan paxta markalari sortlari seleksiyalari bilan ajratilgan alohida maxsus joyda saqlanadi. Bundan maqsad fabrikaning bir sutkalik ishini stabillikni ta`minlash va paxta namligini bir me`yorda turishdan iborat.



    1. Bir sutkada ishlanadigan paxta miqdorini aniqlash. [5,6]

    Bunda: titish tozalash agregatining 1 soatdagi ish unumdorligi,kg/soat



    3 smena davomidagi ishchi soat vaqti

    1. Umumiy agregatlarning ish unumdorligi

    Bunda: bitta agregatning bir sutkadagi ishlanadigan paxta miqdori,kg



    agregatlar soni,dona

    1. Paxta toyi sonini aniqlash

    Bunda: umumiy agregatning ish unumdorligi,kg



    bitta toyning og`irligi,kg

    1. Bitta toyning egallagan maydonini aniqlash.

    Bunda: toyning uzunligi,m



    toyning eni,m

    1. 1 sutkada ishlanadigan toy paxtaning egallagan maydonini aniqlash.

    Bunda: bitta toyning egallagan maydoni,



    paxta toyining soni,ta

    1. 1 oy davomida ishlanadigan toy paxtalarning egallagan maydonini aniqlash.

    Bunda: 1 sutkada ishlanadigan toy paxtaning egallagan maydoni,



    1 oydagi ish kunlari soni,kun

    toy qatorlar soni

    [5,6]


    To’qimachilik korxonalarida shovqinni kelib chiqish sabablari va uni bartaraf etish chora tadbirlari.

    Turli balandlik va chastotadagi tovushlarning tartibsiz ravishda qo’shilib eshitilishi shovqin deb ataladi. Tovush fizik holat sifatida havo, suv va boshqa tarang muhitdan kelib chiqadigan to’lqinsimon harakarlardan iborat bo’lib, tovush chiqaradigan jismlarning tebranishi natijasida hosil bo’ladi.

    Shovqin kasb kasalliklariga olib kelishi mumkin. U boshni aylantirib, miyada og’riq turg’izadi va quloq shang’illab asab tizimiga ham yomon ta’sir qiladi. Ayniqsa, fikrni to’plab, aqliy ish bilan shug’ullanishga imkon bermaydi, ish qobiliyatini 10-60% gacha pasaytirib yuborishi mumkin. Uzoq vaqt mobaynida shovqinning odamga sezilmas darajada ta’sir qilishi asab tiziminig ishdan chiqishiga olib keladi. Ayniqsa, qattiq va juchli tovushlar, shuningdek to’xtovsiz ravishda bir xilda chiqib turadigan tovushlar odamga yomon ta’sir qiladi va tez charchatadi.

    Shovqin ta’sirida turli a’zolar va tizimlarning, masalan hazm qilish (oshqazon shirasi sekretsiyasining o’zgarishi), qon aylanishi (qon bosimining ko’tarilishi) tizimlarining normal faoliyati buziladi.

    Kelib chiqishiga k’ra shovqin,asosan uch xil bo’ladi: sanoat shovqinni, transport shovqini, maishiy shovqinlar. Shu bilan birga gaz va suyuqliklarning harakati natijasida ham shovqin chiqishi mumkin. U aedodinamik shovqin deb ataladi.

    Ruhsat etilgan chekli sanitariya talablaridan ortiq bo’lgan ishlab chiqarish shovqinlari, titrashlari va ultra-infratovushlari muntazam ravishda ta’sir etganda odam organizmiga zararli ta’sir qilib, keyinchalik og’ir kasb kasalliklarini keltirib chiqarishi mumkin. To’qimachilik sanoati jorxonalaridagi shovqin darajasi yuqori bo’lgan sexlarda ishlovchi ishchilarda “shovqin kasalligi”, shu bilan birga ayrim ish joylarining surunkali titrashi natijasida “vibratsion kasallik” ham uchrab turadi.

    Shovqin –bu tovushdir. Tovush esa havodagi zarrachalarning mexanik tebranishidir. bu tebranishlar to’lqinsimon ravishda tarqalib kishi quloq pardasiga tegadi, natijada tovush eshitiladi. Tovush eshitilishi uchun to’lqin ma’lum kuchga ega bo’lishi kerak. Bu kuch esa tovush to’lqinining paskalda (Pa) o’lchanadigan bosimi bilan belgilanadi.

    Quloq tovush bosimining 2x10-5 dan 2x102 Pa.gacha bo’lgan diapazonini qabul qila oladi.pastki chegara, ya’ni (P0=2x10-5 Pa) kishi qulog’I ilg’ay oladigan minimal tovush bosimi- “eshitish chegarasi”, yuqorigi chegara, ya’ni ( Pmax=2x102) kishi qulog’i og’riq sezguncha chiday oladigan maksimal tovush bosimi- “og’riq chegarasi” deb ataladi. Og’riq chegarasidan yuqorida quloqlardan qon sizib chiqishi va quloq pardasining yirtilishi hollari bo’lishi mumkin. Ikki kishining o’zaro suhbati odatda, 0,1 Pa bosimda kechadi.

    Chastotalar bo’yicha kishi qulog’I 20 dan 20000 Hz oralig’idagi tovushlarni ayniqsa 37.5-9600 hz oralig’idagi chastotalar diapazonini yaxshi qabul qila oladi. Bu kichik va o’rta yoshli odamlarga xos. Kishi qariganda esa eng yuqorigi chegara 15000Hz larga tushib qoladi, 20Hzdan kichik va 20000Hz dan katta chastotali tovushlar infra va ultratovushlar deyiladi. Bu chegaralardan tashqaridagi tovushlarni kishi qulog’I eshita olmaydi.

    Odamning eshitish qobiliyatini tovush bosimining mutlaq o’zgarishi bo’yicha emas, balki nisbiy o’zgarishi shovqin kuchining boshlang’ich darajasi deb atalib, etalon sifatida qabul qilingan.

    Ishlab chiqarishda shovqinni pasaytirishga shovqin manbaining o’zidayoq shovqin sabablarini bartaraf etish va uning tarqalish darajasini kamaytirish yo;li bilan erishish mumkin.. shu bilan birga shovqinning zararli ta’siridan himoyalanish uchun quyidagi tadbirlar amalga oshiriladi:


    • Shovqinli uskunalar past shovqinli uskunalar bilan almashtiriladi;

    • Shovqinlli uskunalar sexda eng kam odam ishlaydigan vaqtda ishlatiladi;

    • Korxona hududi ko’kalamzorlashtiriladi;

    • Shovqinning tarqalishini cheklash choralari ko’riladi;

    • Shovqin so’ndirgichlardan foydalaniladi;

    • Tovush o’tkazmaydigan g’iloflar yordamida shovqinning atrofga tarqalishi kamaytiriladi;

    • Shovqin ta’siridan himoyalaydigan yakka tartibdagi himoya vositalaridan foydalaniladi.

    Shovqinni o’lchash va tahlil qilish uchun har xil tuzilishdagi shovqin o’lchagich, analizator, o’ziyorar uskuna, magnitafon hamda ossillograflardan foydalaniladi. O’lchash yo’nalishi bo’yicha shovqinni o’lchash usullarini nazorat va muhandis usullariga ajratiladi.

    Nazorat usuli asosan ishlab chiqarish, transport, maishiy shovqinlarning sanitariya talablariga mosligini tekshirish uchun qo’llaniladi. Bu usulda oktavali chastotali polosalari bo’lgan analizator va shovqin o’lchagichlardan foydalaniladi.

    Muhandis usuli shovqin manbalarini tekshirish, uning paydo bo’lish sabablarini tahlil qilish, shovqinni so’ndirish vositalarini ishlab chiqishdan iborat. Bu usulda o’lchash uchun uchdan bir oktavali tor polosali analizatorlar, yorug’lik nurlarini hisoblash va boshqa asboblar ishlatiladi.

    Shovqinga qarshi kurashish quyidagi usullar bilan amalga oshirilishi mumkin:



    • Oqilona akustik rejalashtirish (shovqinli uskunalarni to’g’ri joylashtirish);
      Qarshi (1926 37 yillarda Behbudiy) - Qashqadaryo viloyatidagi shahar (1926 yildan), viloyat markazi (1943 yildan). Qashqadaryo vohasining markazida, Qashqadaryo boʻyida, xalqaro t. yil va avtomobil yoʻllari kesishgan joyda.
      Kurash - sport turi, belgilangan qoidaga muvofiq ikki sportchining yakkama-yakka olishuvi. Kurashish sanʼati koʻp xalqlarda qadim zamonlardan buyon maʼlum. K. ayniqsa Yunonistonda keng tarqalib, qad. olimpiada musobaqalaridan doimiy oʻrin olib kelgan.


    • Shovqinni ihotalash;

    • Manbaning shovqin chiqarishini kamaytirish;

    • Shovqinni yutish;

    • Shovqinga qarshi to’siqlarni qo’llash;

    • Shovqinni bo’g’uvchi moslamalarni qo’llash;

    • Shovqinga qarshi shaxsiy himoya vositalarini qo’llash.

    Oqilona akustik rejalashtirish. Korxona obyektlarini rejalashtirish, bosh rejani loyihalashda shovqin chiqaruvchi obyektlarni lokallashtirish, ma’lum joylarga ya’ni boshqa obyektlarga shovqinning zarari tegmaydigan qilib joylashtirish talab qilinadi. Bu birinchi navbatda “shamollar guldastasi”, ya’ni shu aholi mavzesida shamolning asosiy yo’nalishi hisobga olinadi.

    Aholi - Yer yuzida yoki uning muayyan hududi, qitʼa, mamlakat, tuman, shaharida istiqomat qiluvchi odam (inson) lar majmui. Aholini tadqiq etish bilan maxsus fan - Demografiya shugʻullanadi.aholi oʻrtasida sodir boʻlayotgan jarayonlar biologik, geografik, ijtimoiy-iqtisodiy omillar taʼsirining natijasidir.

    Shovqinli sexlar bilan “tinch” xonalar (idoralar, konstruktorlik byurolari, kutubxona, tibbiyot xonasi va h.

    Tibbiyot, meditsina, tabobat - kishilar sogʻligʻini saqlash va mustahkamlash, umrni uzaytirish, kasalliklarning oldini olish, davolash haqidagi bilimlar va shu sohadagi amaliy tadbirlar majmui.
    k) orasidagi masofa shovqinni kerakli miqdorda kamaytira oladigan darajada bo’lishi kerak. Mabodo korxona shahar hududida bo’lsa (to’qimachilik korxonalari akar hollarda shahar hududi ichida joylashgan bo’ladi), shovqinli sexlar aholi yashovchi uylardan uzoqroqda, ya’ni korxona hududining ichkarisida joylashtirilishi lozim. Agar bunday sexlar bir binoning ichida joylashtirilishi lozim bo’lsa, “tinch” xonalar shovqinli xonalardan shovqinni yaxshi ihotalovchi to’siqlar bilan to’silishi yoki boshqa, odam kam bo’ladigan xonalar, sanuzel va koridorlar bilan ajratilgan bo’lishi kerak.

    Ko’p shovqin chiqaradigan sexlar atrofi ko’kalamzorlashtirilgan, bargi qalin daraxtlar va butalar bilan qoplangan bo’lishi kerak.

    Manbaning shovqin chiqarishini kamaytirish eng ilg’or usullarudan biri hisoblanadi. Bu shovqinli mashinaning konstruktsiyasini yoki texnologik jarayonni o’zgartirish orqali amalga oshiriladi. Masalan, mashina va uskunalardagi zarbali harakatlarni zarbasiz harakatlarga almashtirish, agregatlar kichik tezlanishining knimatik sxemalarini yaratish va h.k.

    Manbadagi shovqinni pasaytirishda detallarning titrashini kamaytirish juda yaxshi samara beradi. Buning uchun, metalldan yesalgan detallarning ichki ishqalanish koeffitsiyenti katta bo’lgan mateiallar (rezina, bitum, butumlashtirilgan kigiz, karton) bilan qoplanadi.

    Metallar (yun. metalleuo - qaziyman, yerdan qazib olaman) - oddiy sharoitda yuqori elektr oʻtkazuvchanligi, issiq oʻtkazuvchanligi, elektr oʻtkazuvchanligi, elektr magnit toʻlqinlarini yaxshi qaytarishi, plastikligi kabi oʻziga xos xususiyatlarga ega boʻlgan oddiy moddalar. M.
    Plassmassadan yasalgan shesternyalarni qo’llash va ular yuzasini rezina bilan qoplash shovqinni sezilarli darajada pasaytiradi. Pnevmatik yigiruv mashinalarida halqali yigiruv mashinalariga nisbatan shovqin 10-20 dB kamdir.

    Keyingi yillarda ko’pgina fabrikalarda shovqinni kamaytirish maqsadida T-150 qo’shib o’rash mashinasining ekssentrik mexanizmi ariqchali barabancha bilan almashtirildi. Bunda asosiy shovqin manbai bo’lgan ip yo’naltirgich, ekssentrik hamda uning vali kerak bo’lmay qoldi va ular olib tashlandi.

    To’qimachilik sanoatida shovqin asosan mexanik va avtomatik to’quv dastgohlaridan chiqadi. Dastgoh mexanizmlarining, ayniqsa, tepki mexanizmi, harakat uzatuvchi shesterniyalar, batanning va mokining urilish paytlarida shovqin ortib ketadi.

    Shovqinni manbada ihotalash, uni pasaytirishning ta’sirchan tadbirlaridan biridir. Hozirgi paytda ihotalashning texnik darajasi shovqinni 20-40dB.ga kamaytirish imkonini beradi. Shovqinni ihotalovchi vositalarga kabina, to’siq va himoya qobiqlarini hamda mashina va mexanizmlarni yerga o’rnatish joylariga rezina qistirmalar,po’kak va po’lat prujinalar orqali o’rnatish misol bo’lishi mumkin.Masalan, qalinligi 40 mm.li namat va rezina namat qistirmalar ishlatilganda to’quv dastgohlaridan ajralib chiqadigan shovqin 1-2 dB,yuqori chastotalarda esa 5-7 dB.ga kamayadi.To’quv dastgohlarining yuzalarini,0,15 mm qalinlikdagi 709 raqamli lok bilan qoplash shovqinni 4 dB.ga kamaytirishi ma’lum.

    Mashina va uning ayrim qismlarini qobiqlar bilan berkitish shovqinni kamaytiradi.Bularni samaradorligini oshirish maqsadida qobiqlar ichi tovush yutuvchi materiallar bilan qoplanadi.Bunda mashina va mexanizmlarning harakatidan qobiqlarning o’zi titrab,shovqin chiqarmasligiga erishish kerak.Tajribalar shuni ko’rsatadiki ,to’quv dastgohidagi mokki qutichasini 0,09-0,1g/sm zichlikdagi mikrog’ovak plastikat bilan qoplash shovqinni 3-3,5 dB.ga kamaytirish imkonini beradi.

    To’qimachilik korxonalarida shovqinni so’ndirish uchun sex binosi elementlariga shovqin yutuvchi panellar ishlatiladi. Ayrim hollarda sexlarning devorlari vatin bilan to’ldirilgan yog’och ramalariga joylashgan g’ovaklashtirilgan po’lat qoplamalar bilan qoplanadi.

    Tadqiqotlar shovqin yutuvchi qoplamalarning shovqin yutish koeffitsienti keng

    diapazonda (4000-6000 Hz)yuqoriligini (0,5-0,65)ko’rsatdi. Ma’lumki, 4000 Hz atrofidagi chastotalarda sanitariya me’yorlaridan ortuvchi shovqinlar eng zararli hisoblanadi.Bulardan tashqari,ayrim korxonalarda sex devorlari va shiftlarini shovqin yutuvchi materiallar bilan pardozlanadi. Bunda sex juda ham baland bo’lmaga hollarda (4-6 m)yuqori samaraga erishish mumkin. Sex shiftlari baland bo’lgan hollarda bunga qo’shimcha ravishda shovqin manbai bilan ish joylari oraliqlariga g’ovaklashtirilgan shovqin yutuvchi materiallar qoplangan shovqin ekranlari (ular metall,oyna,yog’och,plastmassa va boshqa materiallardan tayyorlanishi mumkin)o’rnatiladi.

    Ko’pincha to’qimachilik korxonalarida aerodinamik shovqinlar,ya’ni kuchli havo oqimi hisobiga ajralib chiqadigan shovqinlar uchraydi. Bu hollarda shovqinni kamaytirish maqsadida har xil konstruksiyali shovqin so’ndirgich ishlatiladi. Bular naysimon ari iniga o’xshash g’ovak plastinkali,kamerali va turli shakillarda bo’lishi mumkin. Bularning umumiy xususiyati shundaki ,ichki devorlari tovush yutuvchi materiallar bilan qoplangan bo’ladi.

    Ma’lumki, sexlardagi shovqin darajasi faqatgina manbalardan to’g’ridan-to’g’ri kelayotgan tovushlar hisobigagina emas, balki aks sado hisobiga ham ortishi mumkim. Bunday hollarda manba shovqinini kamaytirish imkoni bo’lmasa qaytgan tovushlar energiyasini so’ndirish uchun sexning ichki devor va shiftlari tovush yutuvchi qoplamalar bilan qoplanadi hamda shiftlarga kub ,konus va boshqa shakillarda tovush yutuvchi materiallar osib qo’yiladi. Yani xonalarga akustik ishlov beriladi.

    Akustik plitalar shiftlarga to’g’ridan to’g’ri yoki ma’lum masofa qoldirib biriktiriladi. Bu plitalar shisha,kapron,mineral tolalardan hamda har xil biriktiruvchi moddalar bilan qorishtirilgan yog’och qipiqlari,polivinilxlorid va shunga o’xshash g’ovak materiallardan yasalib,ularni bo’yab yoki ma’lum shakllarda ishlab chiqariladi.

    Ularning tovush yutish xusisiyatlari g’ovak materiallar qalinligi, tovush chastotasi va pilta bilan devor orasida havo qatlami bor yoki yo’qligiga bog’liqdir. Ayni paytda bu qoplama 20-200mm ni tashkil qiladi, bunda asosan o’rta va yuqori chastotalardagi tovushlar yutiladi.

    Shovqin manbalari bilan ish joylari orasiga o’rnatiladigan ekranlar ham shovqindan saqlanishning samarali usullaridan biri hisoblanadi. Ekranlarning akustik afzalligi ularning orqasida tovush to’lqinlari qisman o’ta oladigan zona hosil qilishdan iboratdir. Shovqinning ekrandan o’tish darajasi ekranning o’lchamiga va tovushning to’lqin uzuznligiga bog’liqdir. Ekranning bir xil o’lchamida tovush to’lqin uzunligi qancha katta bo’lsa, ekran oldidatovush o’tadigan zona shuncha kichik bo’ladi. Shuning uchun ekranlar asosan o’rta va yuqori chastotali shovqinlardan to’sish uchun ishlatiladi. Past chastotali ekranlar kam samaralidir. Shovqin darajasi yuqori bo’lgan ayrim sexlardagi ish joylari, masalan, operatorlarning boshqarish pultlari shovqindan himoyalangan kabinalarga joylashtiriladi.

    Shovqinni to’sish maqsadida tovush yutadigan hamda tovush o’tkazmaydigan ashyolar va konstruktsiyalardan foydalaniladi. Havoda tarqaladigan aerodinamik shovqin har xil tuzilishdagi so’ndirgichlar yordamida pasaytiriladi. Naychasimon shovqin so’ndirgichlar kvadrat yoki to’rtburchak keimli qilib tayyorlanadi. Tovush yutadigan qatlamning qalinligi 700 mm. shovqin so’ndirgich to’ri havo sarfiga, ruhsat etilgan tezliklarga qarab tanlanadi.

    Shovqinning to’sishni asosiy usuli qo’shni xonadagi shovqin darajasini pasaytiradigan tovush o’tkazmaydigan uskunalar o’tkazishdir. Devor va pardevorlarning tovush o’tkazmaslik xossalarini oshirish yoki ularning og’irligini kamaytirish uchun oralig’ida havo tirqishi bo’lgan har xil to’siqlarni qo’llash tavsiya etiladi. Zichlovchi ashyolar sifatida yumshoq rezinalar, toshpaxta chilviri, bitum shimdirilgan los, ruberoiddan foydalanish mumkin.

    Shovqinni susaytirish uchun tovushni yaxshi yutadigan va bu bilan tovush to’lqinlarini jadalligini pasaytiradigan tovush yutuvchi ashyolardan foydalaniladi. Barcha ashyo va konstruktsiyalar tovush energiyasini yutish prinsipiga ko’ra uch guruhga:


    • G’ovakli

    • Rezonans

    • Donali tovush yutkichlarga bo’linadi.

    G’ovakli tovush yutkichlarga yog’och tolasidan, miniral paxtadan, shisha tolasidan tayyorlangan plitalar, smentli fibrolit, ftoroplast, kapron va mimeral tolalardan yasalgan to’shamalar shisha tola kiradi.

    Tovush yutadigan ashyolarning tovushni yutish koeffitsiyenti ularning xossalari, qalinligi va joylashtirish usuliga bog’liq.

    Rezonans tovush yutkichlar har ikki tomoniga mato yopishtirilib, shovqin manbaidan ma’lum masofada joylashtirilgan teshik-teshik ekrandan iborat. Ekran sifatida yog’och qipig’idan va toshpaxtadan ishlangan pilitalar, faner foydalaniladi.

    Donali tovush yutkichlar hajmiy jismlardan iborat bo’lib, ular xonaga bir-biridan 1500-2000 mm oraliqda osib qo’yiladi va asosan g’ovakdor ashyolardan tayyorlanadi. Donali tovush yutkichlarning afzalligi shundaki, ularni shovqin manbaining yonginasigagina o’rnatish mumkin.



    Shaxsiy himoya vositalari.

    Insonning eshitish a’zolarini himoya qilish vositalari o’z vazifasi va konstruktsiyasiga ko’ra uch turga bo’linadi:



    • Quloqqopqoq-quloq suprasini;

    • Tiqinlar- tashqi eshitish kanalini;

    • Shlemlar- boshning bir qismini va quloq suprasini berkitib turadi.

    Bularni qo’llash ayrim oktava chiziqlarida tovush bosimi sathini 35-40 dB gacha kamaytiradi. Ular, ayniqsa, kishi organizmi uchun xavfli bo’lgan yuqori chastotali shovqinlarni pasaytirishda yaxshi samara berdi.

    To’qimachili sanoatining shovqinli sexlarida eshitish a’zolarini himoya qilishga zarurat seziladi. Ularni tanlash shovqinning jadalligiga bog’liq. Tovush bosimi sathi 120 dB.gacha bo’lgan jadal shovqinlar ta’sir qilayotgan sharoitda VTSNIIОT-2M naushnigini qo’llash tavsiya etiladi. To’quv, kalavalash va qayta o’rash sexlarisa kichik gabaritli VTSNIIОT-4M naushnigini qo’llash maqsadga muvofiqdir. VTSNIIОT-2M ishlatishga qulay va spektrning yuqori chastotali qismida samaralidir, VTSNIIОT-4Mning akustik samaradorligi biroz past.

    Hozirgi paytda ishlab chiqarish sexlarida 90 dB.gacha va 90-120 dB.gacha qo’llanadigan radiolashtirilgan VTSNIIОT-4FM va VTSNIIОT-2FM quloqqopqoqlari keng qo’llanilmoqda. Ishlab chiqarish jarayonlari doimo yurib bajariladigan ishlarda maxsus ixcham priyomnikli “оrfеy-1” radioquloqqopqoqlaridan foydalanish tavsiya etiladi.

    Ishchini shovqinni to’g’ridan- to’g’ri ta’siridan himoyalaydigan ekranlar shovqinning yuqori chastotali tarkibiy qismlarini pasaytiradi. Tovush soyasi yuzaga kelishi natijasida ekran ortida shovqin pasayadi.

    Agar texnik usullar bilan shovqinni sanitariya gegiyena meyorlariga qadar pasaytirib bo’lmasa, u holda shovqindan yakka tartibda himoyalash vositalaridan foydalanish tavsiya etiladi. Bunday vositalarga quloq tiqmalari (vkladishlar), quloqqopqoqlar (naushniklar), shlemlar kiradi.

    Quloq tiqmalar juda ingichka toladan tayyorlangan, ba’zan mum va parafin aralashmasi shimdirilgan, uloqqa tiqib qo’yiladigan paxta yoki doka bo’lagidir. Konus shaklidagi qattiq tiqmalar ham mavjud (shovqinni 5-20 dB.gacha pasaytiradi).

    To’qimachilik korxonalarida quloqqopqoqlar keng qo’llaniladi. Ular yoysimon prujina hisobiga quloq chig’anog’iga zich tegib, uni berkitib turadi, yuqori chastotalarda samarali ishlaydi ( shovqinni 20-30 dB.gacha pasaytiradi). Tovush quvvati 120 dB bo’lganda shovqindan himoyalanish uchun shlemlardan foydalaniladi.

    Changlarning tasnifi, changli havoni tozalash.

    Ishlab chiqarishdagi ko`p ishlarni bajarishda chang hоsil bo`ladi.

    Ular kеlib chiqish manbalariga ko`ra, tabiiy va sun`iy changlarga bo`linadi.

    a) Tabiiy changlar - insоn ta`sirisiz hоsil bo`ladi. Bunday changlar turkumiga shamоl va bo`rоnlar ta`sirida qum hamda tuprоqning errоziyalangan qatlamlari ko`chishi, o`simlik va hayvоn оlamida, vulqоnlar оtilishi bоshqa hоllarda paydо bo`ladigan changlarni kiritish mumkin.

    Turkum (genus) -1) botanikada filogenetik jihatdan yaqin (qardosh) turlarni birlashtiruvchi asosiy taksonomik kategoriya. Zoologiyadagi urugʻ botanikadagi T. ga toʻgʻri keladi. Mac, doʻlananing (Crataegus) har xil turlari (sariq, qizil va boshqalar) doʻlanalar T.

    b) Sun`iy changlar – ishlab chiqarish kоrхоnalari va qurilishlarda insоnning bеvоsita ta`siri natijasida hоsil bo`ladi.

    Kеlib chiqish хususiyati bo`yicha оrganik, minеral va aralashma changlarga farqlanadi. Changlarning zararli ta`siri uning kimyoviy tarkibiga bоg`liq. Changning kattaligi, uch guruhga bo`linadi:

    -kattaligi 10 mkm.dan katta bo`lgan changlar. Bunday changlar o`z оg`irligi ta`sirida yеrga qo`nadi;

    -kattaligi 10 mkm.dan 0, 25 mkm.gacha bo`lgan changlar. Ular yеrga juda sеkinlik bilan tushadi va mayda changlar dеb yuritiladi.

    -kattaligi 0,25 mkm.dan kichiqk bo`lgan changlar, ular yеrga qo`nmay havоda uchib yuradi. Changning insоn оrganizmiga ta`siri, eng avvalо, nafas оlganda yuzaga kеladi. Bunda havо bilan nafas оlish, asоsan, nafas оrganlarini zararlanishi: brоnхit, pnеvmо-kоniоz yoki umumiy rеaksiya (zaharlanish, allеrgiya) rivоjlanishini vujudga kеltirishi va changning o`pka yo`liga kirishi pnеvmaniya, sil, o`pka rakining kеlib chiqishiga sharоit yaratishi mumkin. Qo`rg`оshin, mis va bоshqa mеtallarning changi insоn оrganizmiga zaharlоvchi mоdda sifatida salbiy ta`sir ko`rsatadi.

    Changning hоsil bo`lishi va tarqalishiga qarshi kurashda tехnоlоgik jarayonlar avtоmatik usullarga o`tkazilgan halda jihоzlarning zichligi оshirilib, ma`lum masоfadan turib bоshqarish tizimlariga o`tish muhim ahamiyatga ega hisоblanadi.


    Sanоatda, transpоrt vоsitalarini ishlatishda va qishlоq хo`jaligida bajariladigan ishlarning dеyarli hammasida chang hоsil bo`lishi va ajralishi kuzatiladi. Umuman changlar, ularning kеlib chiqish manbalarini hisоbga оlgan hоlda tabiiy va sun`iy changlarga bo`lib o`rganiladi. Ma`lumki, changlangan havо muhiti insоniyatni qadim zamоnlardan bеri ta`qib qilib kеlgan. Tabiiy changlar sirasiga tabiatda insоn ta`sirisiz hоsil bo`ladigan changlar kiritiladi. Bunday changlarga shamоl va qattiq bo`rоnlar ta`sirida tuprоqning errоziyalangan qatlamlarining uchishi, o`simlik va hayvоnоt оlamida paydо bo`ladigan changlar, vulqоnlar оtilishi, kоsmоsdan yеr atmоsfеrasi ta`siriga tushib qоlgan mеtеоritlar, kоsmik jismlarning yonib kеtishidan hоsil bo`ladigan changlar va bоshqa hоllarda hоsil bo`ladigan changlarni kiritish mumkin.

    Tabiiy changlarning atmоsfеra muhitidagi miqdоri tabiiy sharоitga, havоning hоlatiga, yilning fasllariga va aniqlanayotgan jоyning qaysi mintaqada jоylashganligiga bоg`liq. Masalan, atmоsfеradagi chang miqdоri shimоliy hududlarga nisbatan janubiy hududlarda, o`rmоn mintaqalariga qaraganda cho`l mintaqalarida, shuningdеk qish оylariga nisbatan yoz оylarida ko`prоq bo`lishi ma`lum. Aniqlanishicha, har bir kubоmеtr havо tarkibida katta shaharlar hududlarida 6000 atrоfida (ba`zi bir manbalarda avtоmоbil vоsitalaridan ajralgan tutunlarni ham kiritib 30000) har хil kattalikdagi chang zarralari bo`lishi aniqlangan. Dalalar va bоg`larda bu miqdоr o`n marta kamayadi, tоg`li hududlarda esa undan ham kamrоq chang zarralari bo`ladi.



    Sun`iy changlar: sanоat kоrхоnalarida va qurilishlarda insоnning bеvоsita yoki bilvоsita ta`siri natijasida hоsil bo`ladi. Masalan, mashinasоzlik sanоatida cho`yan ishlab chiqaruvchi dоmna va martеn pеchlarida va hamda tоsh sехlarida, issiqlik elеktrоstansiyalarida yoqilgan ko`mirning ma`lum qismi kul va tutun sifatida atmоsfеraga chiqarib yubоriladi. Qurilish ishlarida yеr qazish, pоrtlatish, sеmеnt ishlab chiqarish, shuningdеk tоg`lardan ma`danlarni qazib оlish va bоshqa juda ko`p ishlarda ko`plab miqdоrda
    chang ajraladiki, bu changlarni atrоf-muhitga chiqarib yubоrish tabiatga halоkatli ta`sir ko`rsatishi mumkin.

    Sanоatning ba`zi bir tarmоqlarida, masalan, kimyo sanоatida shunday xavfli sanоat changlari ajraladiki, ularni tоzalamasdan chiqarib yubоrish fоjiali hоlatlarni vujudga kеltiradi. Kеlib chiqishi bo`yicha оrganik, minеral va aralashma changlar mavjud. Changning zararli ta`sirining tavsifi asоsan uning kimyoviy tarkibiga bоg`liq. Changning kattaligi (ya`ni dispеrs tarkibi) bo`yicha uch guruhga bo`lib qaraladi:

    a) kattaligi 10 mkm dan katta bo`lgan changlar yirik changlar dеb ataladi. Оdatda bunday changlar o`z оg`irligi ta`sirida yеrga qo`nadi;

    b) kattaligi 10 mkm dan 0,25 mkm gacha bo`lgan changlar. Bu changlarni mayda changlar yoki mikrоskоpik changlar dеb yuritiladi. Ular yеrga ma`lum ijоbiy sharоitlar bo`lganda, masalan, yomg`ir, qоr va shabnam kabi yеrga yog`ilayotgan оg`ir zarralarga ilashib qo`nishi mumkin;

    v) kattaligi 0,25 mkm dan kichiq bulgan changlar ultra mikrоskоpik changlar dеb yuritiladi va bu changlar hеch qachоn yеrga qo`nmay, bеtartib harakat qilib, uchib yuradi.Nafas оlish оrganlarining individual himоya vоsitalari. Nafas оlish оrganlari filtrlоvchi va izоlyasiyalоvchi individual himоya vоsitalari yordamida himоyalanadi. Filtrlоvchi individual himоya vоsitalari hajm bo`yicha nafas оlinadigan havоda kislоrоd 18 % dan kam bo`lmaganda va zararli mоddalar kоnsеntrasiyasi chеklanganda qo`llaniladi.

    Nafas оlish оrganlarini himоyalоvchi vоsitalarning filtrlоvchi elеmеntlari maхsus FPS-15 yoki FPP-70 matеriallaridan tayyorlanadi. Nafas оlish оrganlarini himоyalashda changga qarshi rеspiratоrlar (lеpеstоk, Astra-2, F-62SH, F-62SHM, U-2k, RP-K) dan va gazga qarshi RU-60M, RPG-67 rеspiratоrlaridan kеng fоydalaniladi.

    Changga qarshi rеspiratоrlar aerоzоllarning ruхsat etilgan eng kam kоnsеntrasiyasi 200 gacha bo`lganda fоydalaniladi. Gazga qarshi rеspiratоrlar gaz va bug`larning ruхsat etilgan eng kam kоnsеntrasiyasi 15 gacha bo`lganda ishlatiladi.

    Tеri qоplamasini himоyalash. Insоnning tеri qоplamasini himоya qilish uchun maхsus ust kiyim, оyoq kiyim, qo`lqоp, maхsus himоya maz va pastalardan fоydalanadi. Funksiоnal bеlgilanishi bo`yicha maхsus ust kiyimlar kislоtadan, nеftdan, changdan, zahardan, elеktrdan himоya qiluvchi bo`ladi.

    Оyoqni himоya qilish uchun tеridan, rеzinadan, plastmassadan va kigizdan tayyorlangan оyoq kiyimlardan fоydalaniladi. Qo`lni himоya qilish uchun brеzеnt, yung, paхta, rеzina, tеri, asbеst va kaprоn matеriallardan tayyorlangan qo`lqоplar ishlatiladi.


    Sexlarni shamollatish, havoni mo’tadillash va isitish

    Shamollatish ishlab chiqarish xonalaridagi havoni keragicha almashtirishni ta’minlaydi va ishlovchilar hamda texnologik jarayonning borishi uchun qulay sharoit yaratadi.

    Havoning harakatlanish usuliga ko’ra tabiiy va mexanik shamollatishlar bo’ladi. Tabiiy shamollatishda xonaga havo tabiiy kuchlar- gravitatsion (issiqlik) va shamol bosimi ta’sirida kiradi. Gravitatsion bosim sovuq va issiq havoning solishtirma og’irlikdagi farq natijasida yuzaga keladi.

    Mexanik usulda shamollatishda havo ventilyatorlar yordamida kiritiladi va chiqariladi.shamollatish tizimlari vazifasiga ko’ra yangi havo kiritiladigan va eski havoni chiqaradigan turlarga ajratiladi. Ular havoni umumiy yoki mahalliy tarzda almashtirishi mumkin. Kiritiladigan tizimlar esa ifloslangan havoni chiqarib yuboradi. Kiritib-chiqaradigan tizim yuqorida aytilgan har ikki tizimning birikmasidan iborat bo’lib, eski havoni chiqarib, o’rniga yangi havo kiritadi.

    Doim shchilar bo’ladigan, halokat yuz berganda yoki texnologik jarayon buzilganda to’satdan ko’p miqdorda zararli yoki zaharli gaz va bug’lar paydo bo’lishi mumkin bo’lgan ishlab chiqarish xonalariga halokatda shamollatish qurilmalari o’rnatiladi.

    Halokatda shamollatish qurilmasi doimiy shamollatish qurilmasiga qo’shimcha qilingan bo’lib, chang, gaz va bug’lar konsentratsiyaga qadar yoki portlashning quyi chegarasidan kam miqdorgacha kamaytirishga mo’ljallangan



    Gazlamaning o’ng va teskari tomonini aniqlash.

    Amaliy dars ishlanmasi.
    Mashg`ulot mavzusi: Gazlamaning o’ng va teskari tomonini aniqlash. Mashg`ulot maqsadlari:
    Ta`limiy: O’quvchilarga gazlamaning o’ng va teskari tomonini aniqlash haqida bilim va ko`nikmalarni o`rgatish.
    Tarbiyaviy: O’quvchilarni o’z-o’zini nazorat qilish, mehnatga ma’suliyat va ijodiy yondashishga hamda tozalikka rioya qilishni o`rgatish.
    Rivojlantiruvchi:
    O’quvchilarni mustaqil holda gazlamani tahlilini to’g’ri va tez bajarishga, ijodiy qobiliyatini shakllantirish.

    Mashg`ulot shakli: kichik guruhlarda va yakka holda ishlash.
    Mashg`ulot o`tish joyi: o’quv xonasi
    Didaktik vositalar: slaydlar,doska va plakatlar,mato bo’laklari.
    Darsning boshqa fanlar bilan o`zaro bog`liqligi: chizmachilik,yigiruv texnologiyasi,to`quvchilik texnologiyasi.
    Mashg`ulotning borishi:
    I. Tashkiliy qism-15 daqiqa
    Salomlashish,ish o`rinlarini va sanitariya-gigiyena holatini ko`zdan kechiradi. Mavzuga oid hikoya aytib beradi. Shu bilan u talabalarga motivatsiya uyg`otadi. Mashg`ulot o`tishdan oldin reja bilan tanishtiriladi.

    Reja:
    1.
    Gazlama va gazlamaning o’rilishi haqida tushuncha.
    2. Gazlamaning o’ng va teskari tomonlarining farqi.
    3.
    . Gazlamaning o’ng va teskari tomonlarini aniqlash yo’llari.

    1. II. Asosiy qism-60daqiqa
      Talabalar turli xil shaklga ega bo`lgan kartochkalarni tortib,o`z guruhlarini aniqlaydilar. Har biri 4-5 kishidan iborat kichik guruhlar mashg`ulotdan kutiladigan natijalar,uni tashkil etish va o`tkazish tartibini tushuntiradi. O`quvchilarga baholash mezonlari e`lon qilinadi.
      O`qituvchi talabalargamashg`uotning umumiy mazmuni va uni o`tkazish tartibini tushuntiradi. Mashg`ulot “4 pog’onali ” metod va ijodiy topshiriqlarni qo`llab o`tkaziladi. “4 pog’onali metod” quyidagicha amalga oshiriladi.

    1 –pog’onada amaliyot o’qituvchisi mavzuga qiziqtirish uyg’otish maqsadida talabalarga gazlamaning tarixi, ularning o’rilishi haqida ma’lumat beradi.

    2-pog’onada har xil mato bo’laklarini namoyish qiladi. Ularning o’ng va teskari tomonlarini tushuntirib beradi.

    3-pog’onada talabalar ko’rsatilgan tarzda qaytarishadi. O’qituvchi ularni atolarini tuzatadi.

    4-pog’onada boshqa mato bo’laklari o’quvchilarga beriladi. Ular mustaqil ravishda gazlamaning o’ng va teskari tomonini aniqlashadi.

    III Yakuniy qism -15 daqiqa
    Darsning oxirida ularga guruhlari bilan birgalikda krossvordni bajarishlari buyuriladi. O`qituvchi esa talabalarni yo`qlama qilib.Jurnalni imzolaydi. So`ngra berilgan topshiriqni tekshirib,guruhlarning to`plagan ballarni e`lon qiladi. G`olib guruh rag`batlantiriladi. Bajarilgan ishlarning yutuq va kamchiliklari tahlil qilinadi,yo`l qo`yilgan xatoliklar sabablari aniqlanadi hamda bartaraf etish yo`llari tushuntiriladi. “odamlarga baho bera olasizmi?” psixologik test o’tkaziladi. Uyga bajarish uchun topshiriqlar beriladi.

    Motivatsiya metodi
    Mashg`ulotlar ta`lim oluvchilar bilan qiziqarli, hattoki, darsga taalluqli bo`lmagan mavzular to`g`risidagi suhbat bilan boshlanishi lozim. iloji bo`lsa, darsga bog`liq bo`lgan mavzular yuzasidan suhbatni boshlash kеrak. masalan, qiziqarli kashfiyot yoki yangilik tanlanishi mumkin. bularning barchasi birinchi dars mobaynida ta`lim oluvchilarning kayfiyatiga, shu sohaga qiziqishiga yoki kеyingi darslarda ta`lim oluvchilar o`rganadigan faniga e`tiborini qaratishga yordam bеradi.

    4 pog’onali metod.– аmаliy ko’nikmаlаrni o’zlаshtirish jаrаyonining to’rt pоg’оnа dоirаsidа kеchаdigаn mеtоdidir.

    Bu mеtоd tа’lim оluvchilаrgа bir хildа tаkrоrlаnаdigаn qo’l ko’nikmаlаrini tеz vа mukаmmаl o’rgаnib оlishlаrigа yordаm bеrаdi. “To’rt pоg’оnаli” mеtоd qo’llаnilgаndа, tа’lim оluvchilаr ilоji bоrichа оddiy оpеrаtsiyalаr bilаn tаnishtirilаdi, so’ng uni tаkrоrlаydilаr vа tо mukаmmаl o’zlаshtirmаgunchа mаshq qilаdilаr. Ushbu mеtоd quyidаgi bоsqichlаrdаn ibоrаt:



    • tushuntirish;

    • nimа qilish kеrаkligini ko’rsаtib bеrish;

    • ko’rsаtilgаn tаrzdа qаytаrish;

    • mаshq qilish.

    Muhаndis-pеdаgоg fаоliyati:

    • tushuntirish;

    • ko’rsаtib bеrish;

    • xаtоlаrni tuzаtish;

    • bаhоlаsh.

    Tа’lim оluvchi fаоliyati:

    • tinglаsh;

    • kuzаtish;

    • tаkrоrlаsh;

    • mаshq qilish.

    To’rt pоg’оnаli” mеtоdning bоsqichlаri quyidаgilаrdаn ibоrаt:

    1. “Tushuntirish” bоsqichidа muhаndis-pеdаgоg tа’lim оluvchilаrgа аvvаl оddiy оpеrаtsiya bоsqichini tushuntirib bеrаdi.

    2. “Nimа qilish kеrаkligini ko’rsаtib bеrish” bоsqichdа muhаndis-pеdаgоg tа’lim оluvchilаrgа tоpshiriqni qаndаy bаjаrish kеrаkligini аmаldа ko’rsаtib bеrаdi.

    3. Uchinchi bоsqichdа tа’lim оluvchilаr muhаndis-pеdаgоg ko’rsаtgаn ish hаrаkаtlаrini tаkrоrlаydi. Muhаndis-pеdаgоg tа’lim оluvchilаr bаjаrаyotgаn hаrаkаtlаr yuzаsidаn o’z fikrini bildirib, хаtоlаrini to’g’rilаb turаdi.

    4. “Mаshq qilish” bоsqichidа tа’lim оluvchilаrning hаtti-hаrаkаti muhаndis-pеdаgоg tоmоnidаn nаzоrаt qilib bоrilаdi. Tа’lim оluvchilаr ish аmаllаrini mukаmmаl o’zlаshtirgаnlаridаn so’ng, uni mustаqil bаjаrаdilаr.

    “To’rt pоg’оnаli”mеtоdning аsоsiy bеlgisi-tа’lim оluvchilаrning hаrаkаtlаri muhаndis-pеdаgоg ko’rsаtib bеrgаn hаrаkаtlаr dоirаsi bilаn chеklаngаnligidаdir.

    “To’rt pоg’оnаli” mеtоdning аfzаlliklаri:



    • tа’lim оluvchilаrdа аmаliy ko’nikmаlаrni shаkllаntirishdа yordаm bеrаdi;

    • vаqtdаn unumli fоydаlаnish imkоniyati mаvjud;

    • оddiy ish bоsqichlаrini o’zlаshtirish dаrаjаsi yuqоri bo’lаdi.


    Amaliy darsning texnologik xaritasi

    Dars bosqichi

    Vaqt

    (daq.)

    Ta’lim metodlari

    O’qituvchi faoliyati

    Talaba faoliyati
    Tashkiliy qism

    15

    Motivatsiya




    1.1. Talabalarning darsga tayyorgarligini tekshiradi. Mavzuning maqsadi va vazifalarni e’lon qiladi, tushuntiradi.

    1.2. Mavzuga motivastiyani uyg’otadi. Mavzuga kirish uchun talabalarning dastlabki bilimlarni faollashtiradi. Mavzuga oid qiziqarli hikoya aytib beradi.



    Tinglaydi, savollar beradi, tushunmagan joylarini o’qituvchidan so’raydi.

    Tinglaydi, asosiy ma’lumotlarni o’zida qayd etib, yozib oladi, tushunmagan joylarini o’qituvchidan so’raydi.


    2.Asosiy qism

    60
    Kichik guruhlarda ishlash.



    2.1. Har biri 4-5 kishidan iborat kichik guruhlarni kartochkalar orqali (1-ilova) shakllantiradi. Har bir kichik guruhga turli xil gazlamalarni beradi (2-ilova)


    Kichik guruhlar berilgan tushunmagan holatda o’qituvchiga murojaat qiladi. Daftariga tegishli ma’lumotlarni yozadi.






    4 pog’onali metod

    2.2. Shakllangan guruhlarga gazlamalar(2-ilova) tarqatilgach,vazifa talabalarga tushuntiradi.buni talabalar bilan birgalikda muhokama qiladi. Javoblarni umumlashtiradi, xulosalaydi.

    Munozarada ishtirok etadi. Boshqa talabalar fikrini tinglaydi, savollar beradi, javoblarini asoslaydi.






    2.3.Kichik guruhlarga gazlamalarni berib, ularning o’ng va teskari tomonini farqlarini tushuntiradi.

    2.4 ko’rsatilgan tarzda qaytarishini aytadi.

    2.5 yangi mato bo’laklarini beradi va ularning o’ng va teskari tomonini aniqlash vaziasini beradi.


    Kichik guruhlar berilgan topshiriqga egallagan bilim,ko`nikma va malakalarini qo`llab javob beradilar. Tushunmagan holatda o’qituvchiga murojaat qiladi. [16,22]
    3.Yakuniy qism
    15
    Krossvord ; psixologik test

    3.1.Mavzu bo’yicha o’quv maqsadlarini eslatib o’tadi, talabalarga krossvordni bajarishni aytib bilimlarini tekshiradi. mavzuga oid qo’shimchalar, to’ldirishlarni bayon qiladi. O’quvchilar bilan birgalikda psixologik testni bajarishadi. Mavzu bo’yicha yakuniy xulosani amalga oshiradi. Berilgan savollar bo’yicha kichik guruhlarni baholaydi. G`olib guruhni e`lon qiladi.O’z fikr va mulohazalarini bildiradi. Har bir kichik guruh uchun mustaqil ish topshiriqlarini beradi (3-ilova).

    Tinglaydilar,krossvordni yechadilar.bilimlarini mustahkamlaydilar. savollar beradi, yangi ma’lumotlarni daftariga qayd qiladi.

    O’quvchilar mustaqil ish topshiriqlarini yozib oladilar.




    Download 468.23 Kb.
    1   2   3   4   5   6   7




    Download 468.23 Kb.

    Bosh sahifa
    Aloqalar

        Bosh sahifa



    SN-3U mashinasining texnik tavsifi

    Download 468.23 Kb.