Elementar zarralar va fizik xarakteristikasi




Download 287.93 Kb.
bet1/7
Sana21.06.2022
Hajmi287.93 Kb.
#24117
  1   2   3   4   5   6   7
Bog'liq
Elementar zarralar va fizik xarakteristikasi




ELEMENTAR ZARRALAR VA FIZIK XARAKTERISTIKASI


MUNDARIJA

KIRISH……………………………………………..……………………………...2




I BOB. ELEMENTAR ZARRALAR FIZIK XARAKTERISTIKASI


1.1 Elementar zarralar. Zarralar va antizarralar………………………………6


1.2.Elementar zarralarning asosiy xossalari
va ularni klassifikatsiyalash………………………………………………………8
II. BOB. ELEMENTAR ZARRALARNING ASOSIY XOSSALARI VA ULARNI KLASSIFIKATSIYALASH. KVARKLAR
2.1. Elementar zarralar ta’sirlashuvining turlari……………………………..14
2.2.Elementar zarrachalarning fizik xarakteristikasi…………………….…...21
XULOSA…………………………………………………………………………34


FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR………………………………………..36





KIRISH


Mavzuning dolzarbligi.
Uzluksiz ta’lim tizimi bosqichlari dafizikaning o’qitishdan maqsad, birinchidan, tabiatning fundamental qonunlarini ilmiy asosda tushuntirishi tinglovchilarning ilmiy dunyoqarashi va falsafiy mushohada yuritish qobilyatlarini rivojlantirish, texnika davaturmushda foydalanilayotgan uskuna va vositalarning ishlashprinspini tushuntiruvchi fizik jarayonlar haqidagi tasavvurlarni shakillantirish, shuningdek, fizikta’limolishningdavomettirish, olganbilimlarinichuqurlashtirishivailmiyizlanuvchilaruchunmustahkamzaminyaratishdaniborat.
KURS ISHI ningmaqsadi. Oily ta’limbakalavriatbosqichidafizikakursining “Atom yadrosivaelementarzarralarfizikasi” bo’limistrukturasivamazmuninitakomillashtirilish, Elementarzarrachlardagisaqlanishqonunlarinio’rganishdaniborat.
Tadqiqotobekti. Oily ta’limbakalavriatbosqichidafizikakursining “Atom yadrosivaelementarzarralarfizikasi” bo’limini “Elementarzarrachlarningsaqlanishqonunini” o’qitilishjarayoni.
Mavzuningpredmeti. KURS ISHI nibajarishda “Elementarzarralarfizikasi” bo’liminingo’qitilishi, mazmuni, zamonaviyahamiyativaped.texnologiyalardanunumlifoydalanishdaniborat.
Tadqiqotmetodi.Tadqiqotishiningbajarilishidamuammogaoidilmiy, ilmiy – uslubiyishlarvaadabiyotlarnitaxlili, hamdatadqiqotnatijalariniumumlashtirishvamatematik – statistikishlovberishmetodlaridanfoydalanildi.
Ishningilmiyvaamaliyahamiyati. Oily ta’limbakalavriatbosqichidafizikakursining “Atom yadrosivaelementarzarralarfizikasi” o’qitishjarayonizamonaviyuslubdamashg’uloto’tishko’rsatiladi. 1932 yildainglizfizigiChedvikneytronnikashfqildi. Bu kashfiyotyadrofizikasifaniningrivojlanishgaturtkibo’ldi. Shu yilningo’zidayoqrusfizigiIvanenkovanemisfizigiGeyzenbergdeyarlibirvaqtdavabir-biridanmustaqilravishdayadronihozirgipaytdaumumiyqabulqilingan p – proton n – neytron (pn) – modelinitaklifqildilar. Bu modelgabinoan, yadro Z donaproton va (A-Z) donaneytrondantashkiltopgan. Proton vaneytronlarbirgalikdanuklonlardeyiladi, 4 yadrodafaqatnuklonlarmavjudbo’ladi. Nuklonlaro’znavbatidamurakkabtuzilishgaegabo’lishimumkin. Nuklonlarningharakatiturliyo’nalishlarbo’yichakuzatilishimumkin. Shuninguchunular spin (aylanish)gaegabo’ladi. Neytronlarningspiniyarim sonly ( 2 )qiymatgava harakat miqdorining orbital moment hamishabutun sonly qiymatgaegabo’lganligidan A nuklondantuzilganyadrolartajribagato’lamoskeladiganspinlargaegabo’lishikerak. Spin soni 1 2,2 2,3 2,... ' , 0,1,2,... ' , Atoqbolsa A juftbolsa I Shundayqilib, zamonaviytasavvurlargako’ra, atom yadrositarkibiga p – proton va n – neytronlarkiradi. Shuninguchunbuzarralarnuklonlardegannomdayuritiladi. “Nuklon” lotinchaso’zbo’lib, yadro – mag’izdeganma’nolarnianglatadi. Atomlarningmassalaributunsondanbirozfarqqiladi. Yadroningm.a.b. dagimassasigaengyaqinbo’lganbutun son yadroningmassasoni A deb qabulqilingan. Massa soni atom yadrosidaginuklon (p – proton va n – neytron)larsoninibildiradi. Berilgan element atominingyadrosishuelementningkimyoviysimvoli (belgisi) bilanbelgilanadivabusimvolning chap tomoniga – yuqorisigamassasonipastigaesayadroningzaryadi – Z, o’ngtomoniningpastigaesa – N, neytronlarsoniyoziladi. Agar simvolni X bilanbelgilasak, u holda N A Z X ko’rinishdayoziladi.
Elementar zarralar. O’z ma’nosiga ko’ra, “elementa” so’zi “eng soda” ma’nosini anglatadi. Garchi bugungi kungacha ma’lum zarralarni elementar deb atash uncha to’g’ri bo’lmasa-da, dastlabki paytlarda kiritilgan bu iboradan hamon foydalaniladi. Umuman olganda, zarralar endigina kashf qilina boshlaganda materiyaning eng kichik bo’lakchasi sifatida qabul qilingan va chindan ham elementar deb hisoblangan. Lekin ularning ba’zilarining (jumladan, nuklonlarning) murakkab tuzilishiga ega ekanligi keyinroq ma’lum bo’lib qolgan. Hozirgi paytda 200 dan ortiq elementar zarralar mavjud. Ularning ko’pchiligi nostabil bo’lib, asta-sekin yengil zarralarga aylanadi.
Electron. Birinchi kashf qilingan elementar zarra electron hisoblanadi. Katod nurlarining xossalarini o’rganayotgan J.Tomson, bu manfiy zaryadlangan zarra elektronlar oqimidan iborat ekanligini aniqladi. Bu voqea 1897-yil 29-aprelda ro’y bergan edi va shu sana birinchi elementar zarra kashf qilingan kun hisoblanadi.
Foton. 1900-yilda M.Plank yorug’lik foton deb ataluvchi zarralar oqimidan iboratekanligini ko’rsatdi. Foton elektr zaryadiga ega emas, tinchlikdagi massasi nolga teng, ya’ni foton yorug’lik tezligiga teng tezlik bilan harakat holatigina mavjud bo’lishi mumkin.
Proton. 1919-yilda E.Rezerford tajribalarida, azotning α-zarralar bilan bombardimon qilinishi natijasida, vodorod atomining yadrosi proton kashf qilingan. U zaryadining miqdori elektronning zaryadiga teng bo’lgan, musbat zaryadlangan zarradir. Massasi elekrtonning massasidan 1836 marta katta.
Priztron. 1928-yilda P.Dirak mvjudligini bashorat qilgan va K.Anderson tomonidan kosmik nurlar tarkibida kashf qilingan. Uning tinchlikdagi massasi elektronning tinchlikdagi massasi bilan teng bo’lsa-da, zaryadi protonning zaryadiga teng. Prozitron elektronga qarama-qarshi, ya’ni antizarra.
Neyrton. 1932-yilda D.J.Chedvik tomonidan kashf qilingan. Uning massasi protonning massasiga yaqin: mn=1838me, elektr zaryadi esa nolga teng.
Neytrino. 1931-1935-yilda β- nurlanish qonunlarini tushuntirib bergan V.Pauli tinchlikdagi massasi nolga teng bo’lgan yana bitta zarra – neytrino mavjudligini bashorat qildi. Bu zarra tajribada 1956-yilda K.Kouen tomonidan yadro reaktorida kashf qilingan.
Myuonlar. 1938-yilda K.Anderson va S.Nidermeyer kosmik nurlar tarkibida massasi taxminan 207 mega teng bo’lgan, yashahs davri 2,2·10-6 s ni tashkil qilgan zarralarni kashf qildilar. Bu zarralar μ- mezonlar yoki myuonlar (μ+, μ-)deb nomlanadi.
π- mezonlar. 1947-yilda S.Pauell tinchlikdagi massasi 273mega teng bo’lgan zarralarni kashf qildi. Bu zarralar π- mezonlar yoki pionlar (π+, π-) deb nomlandi. Ularni erkin holatdsgi yashash davri 2,55 ·10-8s ga teng. 1950-yilda massasi 723me teng bo’lgan elertneytral π0- mezon kashf qilindi.
K- mezonlar. 1950-yillardan boshlab kashf qilingan zarralarninng soni keskin ortib bordi. Bular qatoriga K- mezonlar ham kiradi. Ularning zaryadi musbat, manfiy, nol bo’lishi mumkin. Massalari esa 966-974m at6rofida.
Giperonlar. Keyingi zarralar guruhi giperonlar deyiladi. Ularning massalari 2180me dan 3278 me gacha oraliqda bo’ladi.
Rezonanslar. keyingi payrlarda yashash davrlari juda kichik bo’lgan rezonanslar deb ataluvchi zarralar kashf qilindi. Ularni bevosita qayd qilishning iloji bo’lmay, vujudga kelganini parchalashida hosil bo’lgan mahsulotlaga qarab aniqlanadi.
Umuman olinganda, dastlabki paytlarda bor-yo’g’i bir nechagina va materiyaning eng jajji gishtchalari deb hisoblangan elementar zarralar keyinchalik, shu qadar xilma-xil va shu qadar murakkab bo’lib chiqdi.
ntizarralar. Birinchi antizarralar – elektronning antizarrasi – positron kashf qilingandan so’ng, boshqa zarralarning ham antizarrasi yo’qmikan, degan savolli tug’diradi. Antizarralar 1955-yilda mis nishonni protonlar bilan bombardimon qilish natijasida hosil qilinadi. 1956-yilda esa antineytron kashf qilindi. Hozirgi paytda har bir zarraning o’z antizarrasi, ya’ni massasi va spini teng, zaryadi esa qarama-qarshi bo’lgan zarra mavjudligi aniqlangan.
Elektron va protonlarning antizarralari zaryadining ishorasi bilan farq qilsa, neytron va antineytron xususiy magnit momentlarining ishorasi bilan farq qiladi. Zaryadsiz zarralar foton, π0- mezonlarning o’zlari va antizarralarining fizik xossalari bir xil.Antizarralar to’g’risida ma’lumotga ega bo’lgandan keyin o’quvchida zarra va antizarra uchrashib qolsa nima bo’ladi, degan savol tug’ilishi tabiiy. Ushbu savolga javobni keyingi satrlarda topasiz.


Download 287.93 Kb.
  1   2   3   4   5   6   7




Download 287.93 Kb.

Bosh sahifa
Aloqalar

    Bosh sahifa



Elementar zarralar va fizik xarakteristikasi

Download 287.93 Kb.