ErməNİstanda azərbaycan məNŞƏLİ toponiMLƏRİN İzahli lüĞƏTİ 1




Download 2.08 Mb.
bet6/13
Sana24.03.2017
Hajmi2.08 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   13

Araşdırmalarımızdan Manna (Mana) etnoniminin mənşəyinə dair aşağıdakı nəticə alınmışdır: prof. Tofiq Hacıyevin doğru olaraq yazdığı kimi, assur və Urartu mənbələrində adı çəkilən "Manna" və "Mana" etnonimlərinin yerli tələffüz forması "Manqa" idi,  yəni bu etnonimdə qədim türk dilləri üçün səciyyəvi "nq" qovuşuq səsi vardı (35, 131). Lakin türk dillərində bu səsin danışıqda "n" səsinə çevrilməsi qanunauyğunluğuna görə Manqa adı mannalar içərisində Mana formasını kəsb etmiş və bu forma assurlara və Urartululara da keçmişdir. Lakin mannalılarla qonşuluqda yaşayan türk  dilli madaylarda isə "nq" səsinin "q" səsinə keçməsi ilə əlaqədar olaraq "Manqa" etnonimi "Maq" kimi tələffüz olunmuş, onlardan farslara, sonra isə antik müəlliflərin əsərlərinə keçmişdir.

Bu fikri təsdiqləyən faktlar vardır.

1. Elamlılar Maday dövlətinə və madayların ölkəsinə Matape, həm də Maqtape deyirdilər. "Matape" adı madayların Matay etnik adından (assur mənbələrində həm "maday", həm "matay" formaları vardır) və elam dilində cəm bildirən "-pe" şəkilçisindən ibarət olmaqla "mataylar" mənasını verir. Maqtape adında isə, göründüyü kimi,  "maq" etnonimi əksini tapmışdır. Bizcə, bu ad maq etnonimindən, qədim türk dillərində  müəyyən bir qayda kimi bir etnosun adına əlavə olunan və mənsubiyyət bildirən "tay" sözündən və elam dilindəki cəm bildirən "-pe" şəkilçisindən ibarətdir. Özlüyündə aydındır ki, "tay" sözü elam dilində olmadığına görə elamlar "Maqtay" adını hansısa bir türk mənşəli etnosdan götürüb və sonuna "-pe" şəkilçisini əlavə etmişlər. Deməli, "Maqtape" "maqtaylar" deməkdir. Elamlar Maqtay adını türk dilli madaylardan götürə bilərdilər; başqa sözlə, madaylar mannalıların ölkəsinə "Maqtay" demişlər. Sonra (er.əv. 615-ci ildə Maday dövləti Mannanı özünə qatdıqdan sonra) isə elamlar ondan əvvəl Mannaya verdikləri bu adı Madaya şamil etmişlər.

Deyilənlərdən aydın olur ki,  "Maq" adını mannalara türk mənşəli madaylar  vermişlər, yəni "Manqa" adındakı qovuşuq "nq" səsi madayların dilində "q" səsinə çevrilmiş və madaylardan da farslara keçmişdir.

2. Manq sözü bir sıra Altay-türk mənşəli tayfaların etnik adlarında da iştirak edir: Manqut (qədim türk dillərində "-ut" cəm bildirən şəkilçidir), Monqol, Mancur, Maqni, Manqbu, Mansi, Monquş, Munqet və b.  (bax: 13).

3. Maqlar (deməli, mannalar) həm Maday dövlətinin tərkibində (er.əv. 615-550-ci illər), həm fars Əhəmənlər dövlətinin (er.əv. 550-331-ci illər) vaxtında dini görüşlərin icraçıları - şamanları idilər. Antik müəlliflər maqları yozucu, gələcəyi xəbər verən dini ayinlərin qoruyucuları kimi səciyyələndirirlər. Baykalətrafı və Amurətrafı Altay-türk mənşəli tunqusların xalq rəvayətlərində isə uzaq keçmişdə "Manqa" adlı şaman xalqın mövcudluğu qeyd olunur və deyilir ki, tunqusların şamanlarında bu xalqın adamlarının ruhları yaşayır (bax: 13, 68). Biz hesab edirik ki, həmin rəvayətlərdəki "Manqa" etnik adı ilə Manna (əsli Manqa) etnonimi bəlkə də eyni mənşəyə malikdir.

3) Bir sıra Qərbi Avropa şərqşünasları (Qobino, O.Dorn, P.Sayks, Y.Pjilski. A. Olmstedt. L.Glvel - Saton) maqların turan  mənşəli olduqlarını yazmışlar. Gobineay. Historie des Perses. Vol. I. Paris. 1869, p.527; O.Dhorne. La religion des Achemenides. "Revue biblique", vol. X. 1913, p.22; P.Sukes. A historu of Persia, vol.I, London. 1921. р.99. J.Przuluski. Les Mages et les Medes. "Revue de ehistorie des religions", vol.122, №2-3, p.p.86-88; A.T. Olmstead. Histori of the persian. Empire. Chicaco. 1948. p.31; L.Elwel-Sutton. A guide to iranian area studu. Ann Arbor. 1952, p.73.)

4. Cənubi Azərbaycan ərazisində Ziviyə kəndində tapılmış və tədqiqatçılar tərəfindən er.əv. IX-VII əsrlərə aid edilən dəfinənin bəzi əşyalarında elmi ədəbiyyatda "skif heyvan  stili" adlanan rəsmlər vardır. Eynilə bu rəsmlər Altayda - kurqanlardan tapılan əşyalarda vardır. Mannaların etnik mənsubiyyətini müəyyən edə bilmədiklərinə görə tədqiqatçılar bunu Ön Asiya mədəniyyətinin Altaya təsiri kimi izah etmişlər(Артамонов, М.И. Происхождение скифкого искусства. "Советская археология". № 4, 1968, c.28-29.) Bu, fikrimizcə, elmi bayağılaşdırmaqdan başqa bir şey deyil.

Cənubi Azərbaycan ərazisində er.əvvəl IX-əsrdən məlum olan mannalar oranın köklü, avtoxton əhalisi kimi er. əvvəl III-II minilliklərdə Urmiyaətrafı ərazidə yaşamaları məlum olan kUti və lulubi tayfalarının varisləri sayılırlar (bax: 89). Yuxarıda dedik ki, mannaların etnik mənsubiyyəti barədə Azərbaycan tarixşünaslığında bitkin baxış yoxdur. Onların elam dilli ya da hürri dilli (Qafqaz dilli) olmaları fikri (bax: 13, 17-18) konkret tarixi faktlara söykənmir. Bu fikir sanki məntiqi səslənən belə bir mülahizəyə əsaslanır ki, əgər mannalar sami mənşəli və  İran mənşəli deyildilərsə (bu həqiqətdə də belədir), onda ya elam dilli, ya da hurri dilli olmalı idilər. Er.əv.  IV minillikdən İkiçay arasındakı (Mesopatamiyada) məlum şumerlər və er.əv. I minilliyin əvvəllərində İran yaylasına gəlmiş İran dillilər nəzərə alınmazsa, Ön Asiyada daha başqa bir qədim etnos məlum deyil ki, mannaları onunla qohum hesab etmək mümkün olsun.

Yuxarıda deyildiyi kimi, son illərdə mannalıların Altay-türk mənşəli olması baxışı ortaya çıxmışdır. Bu baxış er.əv. I minilliyin I yarısında (Manna dövlətinin vaxtında) Urmiya ətrafı ərazidə yer adlarının qədim türk dilləri əsasında aydınlaşdırılmasına əsaslanır (bax: 13, 72-84). Bu fikri Urmiya gölünün müxtəlif tarixi dövrlərdə adları da təsdiqləyir.

Zamua. Urmiya gölünün Zamua kimi ilk adı er.əvvəl IX əsrə aid assur dilində mənbədə çəkilir (89, 101). Həmin mənbədə Zamua həm gölün, həm də gölün cənub tərəfindəki ərazinin və orada yaşayan əhalinin adı kimi mənalandırılır. Q.A.Melikişvili mənbədəki Zamua adını tayfa adı sayır və er.əvvəl III minillikdən başlayaraq akkad mənbələrində dəfələrlə adı çəkilən lullubi (yaxud lülubi) tayfalarından biri hesab edir (121, 124). Bu fikir Zamua adının məlum Qədim Şərq dilləri əsasında izah olunmaması ilə əlaqədardır. Əslində Zamua Urmiya gölünün adıdır və deməli, assurlar gölün cənub tərəfində yaşayanları onun  adı ilə adlandırmışlar. Bunu mənbədə "Zamua dənizi" ifadəsi də təsdiqləyir.

"Zamua" adının mənası indiyədək açılmamışdır. Bu adın aydınlaşdırılması üçün əvvəlcə onun yerli tələffüz formasını bərpa etmək lazımdır, çünki mənbədə "Zamua" kimi yazılmış ad sami mənşəli assur dilindəki tələffüz və yazılış formasıdır. Araşdırma göstərmişdir ki, assur dilində "ç" səsi olmadığına görə "Zamua" yerli "Çamua" adını əks etdirir, yəni katib "ç" səsini "z" səsilə vermişdir. Lakin adın bu formasını da tam saymaq olmaz. Biz hesab edirik ki, mixi əlifbada "y" səsini verəcək işarə olmadığına görə katib əsli Çaymua (bəlkə də Çaymuya) kimi səslənmiş adı "Zamua" kimi yazmalı olmuşdur. Beləliklə, fikrimizcə, gölün yerli adı Çaymua idi ki, bu da qədim türk dillərində say, türk dilləri üçün səciyyəvi s-> ç əvəzlənməsinə görə "çay" ("Çaymua" adında "çay" sözünün türk dillərində s- ç əvəzlənməsinə görə "say" sözündən ibarət olması şübhə doğurmamalıdır; diqqəti bu cəlb edir ki, Urmiya gölünə tökülən Çaqatu çayının adındakı "çaq " sözü də türk dillərindəki saq sözündən ibarətdir. Deməli, türk dillərində bəzi sözlərdə "s" səsinin "ç" səsi kimi tələffüzü Cənubi Azərbaycan ərazisində hələ er.əv. I minilliyə aiddir.)  "vulkan mənşəli daşlıq yer" (93) və Ural-Altay dillərindəki mua - "su" ("göl") sözlərindən ibarətdir. Ural-Altay dil ailəsinə mənsub dillərdə  mu və mue "su" mənasındadır. Bu söz evenk dilində mu - "su," negidal dilində mu - "su", oroç dilində mu - "su" sözü ilə (151, tom II, s.548) mənşəcə eynidir. Monqol dilindəki muren - "su" sözünün kökünü də "mu" sözü təşkil edir. Bütünlükdə, Çaymua "(vulkan mənşəli) qayalı su (göl)" mənasını verir. Həqiqətdə də Urmiya gölünün içərisində lava mənşəli 200-ə qədər ada vardır. Hələ X əsr ərəb coğrafiyaşünası İbn Havqəl yazmışdır ki, Urmiya gölünün içərisində çoxlu adalar vardır (12, 111).

Aşağıda deyəcəyimiz kimi, gölün "Urmiya" adında da "miya" formasındakı "mua" (su) sözü vardır. Maraqlıdır ki, er.əv. VIII əsrə aid Urartu mənbəyində Araz çayının adı Muna kimi qeyd olunmuşdur. Həm də müəyyən edilmişdir ki, Urartu dilində də mu "su" sözü vardır. Urartu dilində mu "su" sözünün olması təəccüblü deyil. Urartu dilində başqa türk mənşəli sözlər də vardır: Urartuca atə, tiau, terai, sue, şani, şure (maraqlıdır ki, Urartu dilində  şure  -  "silah" sözündən olan "silahlı" mənasında şureli sözü də vardır və deməli, bu söz "-li" şəkilçisinin vasitəsilə düzəlmişdir), ərşə, (Мешшанинов И.И. Аннотированный словарь урартского (биайнского) языка S. 15, 52, 210, 264, 267, 290, 302, 304) sözləri türk dillərindəki,  o sıradan Azərbaycan dilindəki ata, ti (demək, əsli dimək), törə (tövr), su, çən, sur (cida), ərsə (cavan, həddi-büluğa çatmış oğlan), ev sözləri ilə mənşəcə eynidir.



Çayeçasta. Tədqiqatçılar tərəfindən er.əv. VII əsrə aid edilən "Avesta" kitabında Urmiya gölü Çayeçasta kimidir.   (Bax: Kasumova S.Ö. Öjnıy Azerbaydjan v III-VII vv. Baku, 1983, s.19). Bu adın iran dilləri vasitəsilə izah olunması, mənasının aydınlaşdırılması təşəbbüsləri boşa çıxmışdır. Alman şərqşünası İ.Markvart doğru olaraq bu adı mannalıların dilinə aid etsə də, mənasını aça bilməmişdir (172, 108-109). Çünki Qədim Şərq dillərinin heç biri əsasında "Çayeçasta" adının etimologiyasını vermək mümkün deyildir. Araşdırmamız göstərmişdir ki, Çayeçasta adının "çay" hissəsi yuxarıda haqqında danışdığımız Zamua (əsli Çaymua) adının birinci komponenti olan "çay" sözü olmaq etibarilə elə say (çay) "vulkan mənşəli qaya (daş)" mənasındadır. Adın "ças" hissəsi isə türk dilləri üçün səciyyəvi yas (ças) "yaşıl" (Azərbaycan dilində "yaşıl" sözünün kökü də y-ş əvəzlənməsinə görə "ças" sözündəndir) sözündən ibarətdir. Həqiqətdə də Urmiya gölü çox duzlu olduğuna görə açıq havada yaşıl (göy) rəngə çalır. Adın sonundakı "ta" hissəsi, fikrimizcə, Altay dillərindəki tu "göl" sözündəndir, lakin ya "Avesta" dilində bu söz "ta" kimi səslənmiş, ya da kitabın üzünü köçürmüş katiblər "tu" sözünü "ta" kimi yazmışlar. Deməli, əsli "Çayeçastu"dur. Qeyd edilməlidir ki, "göl", "su" mənasında tu sözü Ural-Altay dillərində geniş yer tutur. Sibirdə türk dilli xakasların bir qolu olan kamasinlərin, koybalların və karakasların dillərində tu  "göl" mənasındadır (126, 553-554). Altay-dil ailəsinə mənsub selkup dilində də tu "göl" deməkdir. Sibirdə fin-uqor dillərində danışan xantların, komilərin, neneslərin dillərində to, tuv  -"göl" sözləri vardır (126, 553-554). Ob çayının sahil ərazilərində və Çulım çayının aşağı axarında Varqato, Yarrato, Moçilto, Toquldo adlı göllər vardır (151 a, 70-71). Altayda Sayan dağlarında bir göl Tu (Беккер Е.Т. Южно-самодийские гидронимы Томской области,s.183) adlanır. Tədqiqatçılara görə qədim türklərin və macarların ulu əcdadlarının Sibirdən Şərqi Avropaya hərəkəti ilə to(tu) -"göl" sözü Macarıstan ərazisinə də gətirilmişdir: orada Fexerto və Nadto adlı göllərin adlarında macar dilində to - "göl" sözü vardır. Maraqlıdır ki, Urmiya gölünə tökülən Çaqatu və onun qolu Taqatu çaylarının adlarında da tu sözü əksini tapmışdır. Lakin bu çayların adlarındakı "tu" komponenti türk dillərində s->t əvəzlənməsinin nəticəsidir. (Altay dillərində s=t əvəzlənməsi barədə bax: Б.А. Серебренников. Советское филио-угроведение,, 1965,4). Məsələn, Tatarıstanda bir çay Aktay (yəni Akçay) adlanır. Sverdlovsk vilayətində də Aktay adlı iki çay məlumdur (А.К. Матвеев. Географический словарь Урала. Свердловск. 1980, s. 13). Çaqatu çayının adı qədim türk dillərindəki saq (çaq)  "təmiz", "içmək üçün yararlı" (93, 480) və tu "su" sözlərindən ibarətdir. Həqiqətdə də Urmiya gölünə tökülən Acıçaya (farsca Təlhərud - təlh (acı) və rud (çay) sözlərindəndir) nisbətən Çaqatu çayının suyu şirindir, içməlidir. "Çay" mənasında "su" sözünün "tu" forması başqa ölkələrdə də yaşayan türk dilli xalqların çay adlarında əksini tapmışdır. Altayda Şirqaytu çayının adı "şırıltı səsli çay" mənasındadır. (Бах: "Словарь русской транскрипции терминов" и слов, встречающиеся в географических названиях Казахской ССР, M.1960, s.29).  Qırğızıstanda Marçatu, Turuşkantu və İrbistu çayları vardır (128, 47). Qeyd edilməlidir ki, indi Fərat adlanan çay er.əv. III minillikdə Dəclə və Fərat çayları arasında yaşamış sami mənşəli akkadların dilində Purattu adının təhrifidir. Məlumdur ki, akkadlar bu adı şumerlərdən kötürmüşlər. Şumer abidələrində bu ad "Buratu" kimidir. Bu hidronimin mənası indiyədək açılmamışdır. Lakin ehtimal etmək olar ki, şumerlərin çaya verdikləri "Buratu" adının sonunu təşkil edən "tu"  hissəsi Cənubi Azərbaycandakı Çaqatu və Taqatu və Orta Asiyadakı bəzi çayların adlarındakı "tu" "su"sözü ilə eynidir. Fikrimizcə, Buratu türk dillərindəki abra - "xeyir verən", "xilas edən", "firavan yaşamağa səbəb olan" (147, I, 59-60) və tu - "su" ("çay") sözlərindən ibarətdir.

Deyilənlər Çayeçasta adının "Çayeçastu" kimi bərpa olunmasının düzgünlüyünə və bu adın "tu" hissəsinin Altay-türk dillərində "göl", "su" mənasında olmasına şübhə yeri qoymur.

Beləliklə, Çayeçasta (Çayeçastu) "(Vulkan, yaxud lava mənşəli) qayalı yaşıl göl (su)" mənasını verir. Gölün adındakı "yaşıl" ("göy") sözü farsların Urmiya gölünə verdikləri Kabudan (ərəb qrafikasındakı "dal" və "zal" işarələrinin oxşarlığına görə katiblərin səhvi ucbatından IX-X əsr ərəb coğrafiyaşünaslarının əsərlərində Kəbuzan kimi yazılmışdır) "Yaşıl (göy)" adının mənasına uyğundur. Qeyd etmək lazımdır ki, Strabon Midiyada (onun vaxtında Atropatenada) gölün Kapavta adlandığını yazmışdır (Strabon, XI,13, 2). Bu ad, şübhəsiz,  qədim farsca olmaq etibarilə sonrakı Kəbudan "Yaşıl" ("göy") adının qədim formasıdır. Lakin diqqəti burası cəlb edir ki,  Çayeçasta adında olduğu kimi, Kapavta adının sonunda "ta" (əsli "tu") komponenti durur. Belə nəticəyə gəlmək olar ki, qədim farslar mannalılardan, ya da midiyalılardan qədim türk mənşəli tu -"su" ("göl") sözünü mənimsəmiş və Urmiya gölünə verdikləri adın sonuna əlavə etmişlər. Belə olduqda,  Kapavta "Göy su (göl)" mənasını verir.

Mantiana. Strabon Ərməniyədə gölün Mantiana adlandığını yazır (Strabon, XI, 14, 8). Müəllifin bu gölü Ərməniyədə göstərməsinin səbəbi məlumdur: həqiqətdə də er. əvvəl 80-ci illərdə Ərməniyə hökmdarı II Tiqran zəifləmiş Parfiyadan Atropatenanın bəzi əyalətlərini qoparmış və bu ölkə üzərində hakimiyyətini qanuniləşdirmək məqsədilə Atropatena hökmdarının qızına evlənmişdi. Lakin er. əvvəl 66-cı ildə Roma ordusu II Tiqranı məğlubiyyətə uğradandan sonra Böyük Ərməniyə dağılmış, Atropatena öz müstəqilliyini bərpa etmişdi. Deməli, Strabonun bu məlumatı er. əvvəl 80-60-cı illərə aiddir. Lakin onun gölün Kapavta adlanması məlumatı, hər halda er.əv. I əsrdən əvvəlki mənbədəndir.

Qeyd etmək lazımdır ki, Urmiya gölünün Mantiana adlanması haqqında Strabonun məlumatı Azərbaycan xalqının mənşəyinin araşdırılması yolunda əsl əngələ çevrilmişdir. Belə ki, ilk dəfə erməni tarixçisi N.Q.Adons 1908-ci ildə yazmışdır ki, Mantiana adı "nə vaxtsa orada yaşamış xalqın adındandır" (48, 419). Vəssəlam, daş quyuya atıldı! Bu fikri Adonsun adını çəkmədən İ.M.Dyakonov mənimsəmiş (89a, 117), ondan İqrar Əliyev (49), ondan da S.Y.Qasımova (Касумова С.Ю. Азербайджан в III-VII веках. Баку, 1992, s.25-26.) götürüb əsərlərinə salmış və yazmışlar ki, "Mantiana" hidronimi tarixşünaslıqda Qafqaz dilli sayılan qədim hurrilərin indiki İraqın şimalında er.əv. II minillikdə mövcud olmuş Mitanni dövlətinin adı ilə eynidir, deməli, mannalılar hurri dilli idilər (49a, 136). Bu tamamilə yanlış mülahizədir. Ona görə ki, Strabonun qeyd etdiyi Mantiana yerli "Manti" adından və müəllifin özünün ona əlavə etdiyi məkan bildirən qədim yunan mənşəli "ana" şəkilçisindən ibarətdir. (Qədim yunan müəlliflərinin əsərlərindəki Atropat-ena, Araks-ena, Kaspi-ana, Marqi-ana və s. adlarını xatırlayın). Belə olduqda,  "Manti" adı ilə "Mitanni" adı arasında linqvistik yaxınlıq necə tapıla bilər?

Araşdırmamız göstərmişdir ki, Manti adı təmiz qədim türk mənşəli hidronimdir. Bu adın yerli tələffüz forması, bizim fikrimizcə, Manqtu, yaxud Menqtu (qədim türk mənşəli "nq" qovuşuq səsinin "n" səsinə keçməsilə Mantu, yaxud Mentu) olmuşdur. Lakin ya Strabonun məlumatçısı (Strabonun özü Midiyada olmamışdır) gölün adını "Manti" kimi tələffüz etmiş, ya da sonralar müəllifin əsərinin üzünü köçürmüş katiblər özlərinə tanış olmayan Mantu (Mentu) adını Manti kimi yazmışlar. Ola bilər, bu səhv Strabonun istifadə etdiyi mənbənin özündədir. Manqtu (Menqtu) kimi bərpa etdiyimiz ad qədim türk dillərindəki menqu  - "daimi", "həmişəlik", "əbədi" (93, 341) (burada gölün suyunun dəyişməzliyi, bir yerdə, eyni vəziyyətdə dayanması nəzərdə tutulur, həqiqətdə də Urmiya gölünə çoxlu miqdarda çay tökülür, lakin ondan heç bir çay axmır) və Çayeçastu və Çaqatu adlarında olduğu kimi Ural-Altay mənşəli tu  -"göl", "su" sözlərindən ibarətdir. Deməli, Strabonun Mantiana kimi yazdığı ad təxminən "heç vaxt səviyyəsi dəyişilməyən göl", "həmişə bir yerdə dayanan su", "axmayan su" mənalarındadır. Müqayisə üçün qeyd edək ki, Altayda (Tuva ərazisində) çoxlu xırda çayları qəbul edən, lakin ondan çay axmayan bir göl Menqi-Xol (yəni Menqi-göl) adlanır.

"Mantiana" adı ilə bağlı bir məsələ də araşdırılmalıdır. Strabon yazır ki, Mantiana "göy" mənasındadır. Bu məlumatın özü də "Mantiana" adının Mitanni dövlətinin adı ilə heç bir bağlılığa malik olmadığını göstərir. Lakin Qədim Şərq dillərində "göy" mənasında mantiana sözü yoxdur. Bizcə, Strabonun bu məlumatında onun istifadə etdiyi bir mənbədə gölün həm də "Göy" adlanması (Kapavta adı), digər mənbədə gölün Mantiana adlanması məlumatları  birləşdirilmişdir.

Urmiya. Gölün "Urmiya" adı ilk dəfə X əsr ərəb coğrafiyaşünaslarından Əl Müqəddəsinin (12, 134) və İbn Havqəlin (12, 111) əsərlərində çəkilir. Lakin gölün bu Adı, şübhəsiz, göstərilən əsrlərdən əvvəl də mövcud olmuşdur. Bu, iki faktla sübut edilə bilər. Birinci, gölün adındakı "miya" komponenti ilə gölün eradan əvvəl I minilliyin əvvəllərinə aid Zamua (Çaymua) adındakı mua  -"su", "göl" sözü eynidir; ikinci, Manna ərazisində er. əv.VII əsrdə gölün yaxınlığındakı bir şəhərin adı qədim mənbələrdə Urmayate idi və şübhəsiz, şəhər "Urmiya" kölünün adı ilə adlanırdı. X əsr ərəb müəllifi İbn Havqəl yazır ki, Urmiya şəhəri göldən 2 fərsəh aralıdadır (12, 111). Müəllif bunu da qeyd edir ki, maqların dediklərinə görə, Zərdüşt bu şəhərdə doğulmuşdur (12, 111). "Urmiya" adı Sibirin və Altayın Altay-dil ailəsinə mənsub xalqlarının dillərindəki  ur  - "yüksəklik" (151, tom I), "bir dağ silsiləsinə aid yüksəkliklər" (151a, 74) və yuxarıda haqqında danışdığımız Zamua (Çaymua) adında olduğu kimi, mua - "su", "göl" sözlərindən ibarətdir. Həqiqətdə də Urmiya gölü dəniz səviyyəsindən 1275 m. yüksəklikdə yerləşir. Deməli, "Urmiya" hidronimi "yüksəklikdə su (göl)" mənasındadır.

Şor. X əsr ərəb coğrafiyaşünası Əl İstəxri Urmiya gölünün Şor ("buxarat ət-Şurat") adlandığını yazmışdır (12, 88). Bəzi tədqiqatçıların bu adı "yeretiklərin gölü" kimi izah etmələri (Караулов Н.А. Сведения арабских писателей о Кавказе, Армении  и Азербайджане. I. Ал Истакрий. СМОМПК, вып.29, T. 1901, s.5.) uydurmadır. Şor gölün bir adıdır. Həqiqətdə də Urmiya gölü həddindən artıq duzludur, ona görə də onun suyunda heç bir canlı yaşamır. Bunu hələ ərəb coğrafiyaşünasları qeyd etmişlər. İbn Havqəl yazır ki, Urmiya gölü o qədər duzludur ki, onda nə balıq, nə də başqa heyvan yaşamır (12, 111). XIV əsr müəllifi Həmdullah Qəzvini də bu gölün Şora adlandığını yazmışdır.

Aqi. XI əsrə aid ermənicə mənbədə Urmiya gölü "Aqi dənizi" adlandırılır (110). Mənbəni erməni dilindən rus dilinə çevirən erməni tarixçisi bu adın qədim ermənicə olduğunu yazmışdır (110, 221). Bu, erməni tədqiqatçılarının tarixi həqiqətləri uydurmalarla əvəz etmələrinə yaxşı nümunə sayıla bilər. Əslində gölün bu adı qədim türk dillərindəki aqu - "acı" (93, 24)  (Azərbaycan dilində "acı" sözünün özü qədim türk dillərindəki "aqu" sözünün fonetik formasıdır) sözündən ibarətdir. Həqiqətdə Urmiya gölünün suyu, yuxarıda dediyimiz kimi, hədsiz dərəcədə duzlu olduğuna görə acı dada malikdir.

Tilə. Erkən orta əsrlərdə Urmiya gölü həm də gölün ortasındakı Tilə adasının adı ilə Tilə adlanmışdır. XIII əsr ərəb coğrafiyaşünası Yaqut Həməvi bu adı Tela kimi yazmışdır. Deməli, göl oradakı adanın adı ilə adlanmışdır. Tilə adasının adı qədim türk dillərindəki tilqə - "quru hissə", "zolaq", "torpaq sahəsi" (93, 560) sözünün zaman keçdikcə fonetik dəyişikliyə məruz qalmış formasıdır. Ehtimal ki, tilqə sözündəki "q" səsi danışıqda "y" səsinə çevrilmiş və sonra da düşmüşdür. Müqayisə üçün deyək ki, Xəzərin içərisindəki  Pirallahı adasının adını da I əsr antik müəllifi Pomponi Mela Talqe kimi yazmışdır. Həm Xəzərdə, həm Urmiya gölündə iri adanın Talqe və Tilə (əsli Tilqə) adlanması Azərbaycan ərazisində türk mənşəli etnosların tarixi baxımından çox qiymətli faktdır.

Urmiya gölünün mövcud olmuş adları barədə yuxarıda dediklərimiz mannalıların qədim türk mənşəli olmaları haqqındakı konsepsiyamızın doğruluğunu təsdiqləyən dayaqlardan biridir.

Deyilənlərdən aşağıdakı nəticə alınır:

1. Urmiya gölünün "Zamua" (Çaymua), "Çayeçasu", "Mantiana" və "Urmiya" adlarında əksini tapmış mu - "su" və tu - "göl" sözləri Ural-Altay dil ailəsinin mövcud olduğunu göstərir.

2. Urmiya gölünün ətrafında və ona qonşu bölgələrdə yaşamış tayfalar bu dil ailəsinin Altay və fin-uqor dillərinə ayrılmasından qabaqkı pradildə danışan etnoslar idilər.

Beləliklə, yuxarıda deyilənlərdən aydın olur ki, er.əv. 881-ci ildən başlayaraq Urmiya gölünün bütün mövcud adları qədim türkcədir. Urmiya gölünün ətrafında eradan əvvəlki minillikdə yaşamış əhalinin hurri, yaxud elam mənşəli olduğunu, türklərin oraya yalnız XI-XII əsrlərdən sonra gəldiyini iddia edən xarici tədqiqatçıların və onların dediklərini təkrar edən bəzi Azərbaycan tarixçilərinin qədim etnik tariximizi nə günə qoyduqları oxucuya aydın oldu.

Manna və Maday (Midiya) ərazisində er. əv. I minilliyin I yarısına, yəni Manna və Maday dövlətlərinin mövcud olduğu əsrlərə aid yer və şəxs adlarının, demək olar, hamısı Altay-türk mənşəlidir. Bu barədə yazıldığına görə (bax: 13) təkrar etməyə ehtiyac yoxdur. Ona görə də mannalıların və madaylıların qədim türk mənşəli etnoslar olduğuna şübhə yeri qalmır. Bu etnosların varisləri er. əv. IV əsrdən antik mənbələrdə atropatenalılar adı ilə tarix səhnəsinə çıxırlar. Rus tarixçiləri və Azərbaycanda İqrar Əliyev madayları və  atropatenalıları - deməli azərbaycanlıların cənubda birbaşa ulu əcdadlarını fars mənşəli sayırlar (bax: 49 və 49 a). Bu fikri erkən orta əsrlərdə Atropatena (Cənubi Azərbaycan) ərazisindəki yer və şəxs adlarının qədim türkcə olması təkzib edir. Bu barədə yazılmışdır (bax: 13). Lakin bir neçə faktı oxucunun nəzərinə çatdıraq.

Antik müəlliflər er.əv. IV əsrdən sonra Cənubi Azərbaycan ərazisində yaranmış Atropatena dövlətinin ərazisində bir şəhərin adını Fraata kimi yazırlar. IX əsrə aid ərəb coğrafiyaçısı Bəlazuri isə onu Afrahrud kimi qeyd edir. Afrahrud  Fraata (əslində Fraatay) adının sonundakı tay  -"çay" (qədim türk dillərində ç-t əvəzlənməsinə görə "çay"  sözünün "tay" forması da vardır, məsələn, Tatarıstanda Aktay və Karatay adlı çaylar mövcuddur) sözünün farsca rud - "çay" sözü ilə əvəz edilməsidir. Həmin çay indi Urmiya gölünə tökülən Sofiçaydır, Fraata şəhəri də bu gölün sahilində yerləşirdi. Belə nəticə alınır ki, indiki Sofiçay eradan əvvəl Fraatay adını daşımışdır, şəhər isə çayın adı ilə adlanmışdır. Antik müəllifin Fraata kimi yazdığı ad isə Abratay, yəni Abraçay adının təhrifidir. Abratay qədim türk dillərindəki abra - "xeyir verən" və tay - "çay" sözlərindən ibarətdir. Aşağıda biz Fərat çayının və Arpaçayın adlarında "abra" sözünün iştirak etdiyini deyəcəyik.

Cənubi Azərbaycan ərazisində er. əvvəlki minilliklərdə əhalinin hurri dilli, sonra İran dilli və nəhayət, yalnız XI-XII əsrlərdən sonra türk dilli olduğunu söyləyən İqrar Əliyev nədənsə bu sualı cavabsız qoyur: bəs nəyə görə Urmiya gölünün adları içərisində hurri mənşəli ad yoxdur?

Cənubi Azərbaycanda türk dillilərin  er. əv. minilliklərdə və eramızın I minilliyində yaşadıqlarını göstərən başqa toponimlər (dağ, qala, çay) və şəxs adları (hökmdar, sərkərdə və s.) da vardır. Qabaqkı əsərlərimizdə (xüsusilə, bax: 13) bu barədə ətraflı məlumat verildiyinə görə burada təkrara ehtiyac yoxdur. Lakin Bəzz qalası adının mənşəyi barədə danışmağa dəyər.

IX-XIII əsr ərəb coğrafiyaçılarının əsərlərində Cənubi Azərbaycan ərazisində Cavidanın (807-816-cı illər) və Babəkin (816-837-ci illər) başçılığı altında ərəb işğalına qarşı mübarizə illərində xürrəmilərə məxsus şəhərin (ərəb müəllifi Yəqubinin “Bəzz şəhərində yaşayan azərilər” ifadəsi göstərir ki,  Bəzz həm də şəhər idi - bax: Səid Nəfisi, Babək. Bakı, 1990, s. 22) və qalanın adı Bəzz kimi yazılmışdır. Qalanın xarabalıqları Cənubi Azərbaycanın Qaradağ mahalında (Səid Nəfisiyə görə Savalan dağının şimal hissəsində - bax: Səid Nəfisi, göst. əsəri, s. 26), Ərdəbildən 145-147 km. uzaqlıqda, Kəleybər qəsəbəsindən 3 km. qərbdə З. М. Буниятов. О локализации города - крепости Базз. Известия АН Азерб. ССР, серия общественных наук, 1959, ¹5 yerləşir. Lakin tariximizin siyasi hadisələrlə dolğun dövrlərindən biri ilə bağlı bu qala adının dil mənsubiyyəti  və mənası indiyədək aydınlaşdırılmamışdır. Araşdırmamız göstərmişdir ki, qalanın adı türk dillərində “baz” - “dağ çökəkliyi” (В.В.Радлов. Эюст. лцьяти, том IV, часть 2, с. 1541) sözündəndir.

Qədim türk dillərində “yarğanlı yer” mənasında bazğan sözü də vardır (93, 89) ki,  bu da  “baz”  sözündən və "-ğan" şəkilçisindən ibarətdir. Adlarında “baz” sözünün iştirak etdiyi dağların (bax: aşağıda) zirvələri həqiqətdə də yarğanlıq və çökəklikdir. Belə nəticə alınır ki, Bəzz əvvəlcə dağın adı olmuş (XIII əsr müəllifi Yaqut Həməvinin “Bəzz bir dağdır” ifadəsi bu fikri təsdiqləyir), sonra dağın adı orada tikilmiş şəhərin və qalanın adına  çevrilmişdir.



Türk dillərində  “baz”  sözü buryat və monqol dillərində bayz, bays və bayts “dik qaya”, “sıldırımlı dağ”, “ətəyində, dar dərədə çay axan sıldırım qayalıq” (bax бах: 126, 65; Кузмина Г.Г. Словарь географических названиях. М., 1969, с. 13) sözləri ilə mənşəcə eynidir. Əgər bu belədirsə, onda  “baz”  sözünün Altay-dil ailəsinə mənsub olması nəticəsinə gəlmək olar. Tədqiqatçılara görə qədimdə türk dillərindən şərqi slavyanların dillərinə keçmiş bu söz "bevz" formasında Ukrayna dilinin dialektlərində “dağın sıldırım hissəsi”, “uçurum”, “yarğanın, yamaclı dağın dərin, qaranlıq dərəsi” mənalarında qalmaqdadır (126, 77).

Azərbaycan dilində və onun dialektlərində  relyef formasını bildirən  “baz”  sözü yoxdur. Lakin Azərbaycanda və Ermənistanda  “baz”  sözündən və onun təhrif formalarından düzəlmiş çoxlu dağ adları (bax: aşağıda), xüsusilə,  Şamaxı r-nun ərazisindəki Dostubazı və Osmanbazı oronimləri göstərir ki, dilimizdə bu söz qədimdə  işlənmiş, sonra arxaikləşərək danışıqdan çıxmışdır. Bunu  “baz”  sözünün bas, bəz, biz, buz və vas, vaz, veys formalarında Azərbaycanda (əsas etibarilə  Naxçıvan MR ərazisində) və Ermənistanda (Dərə Ələyəz, Göycə və Zəngəzur bölgələrində ) bir sıra dağ adlarında  və onlarla bağlı kənd adlarında əksini tapması aydın göstərir.  “baz”  sözünün dağ adlarında bu fonetik (təhrif) formalar onun müxtəlif tarixi dövrlərdə Azərbaycan dilinin dialektlərinə və şivələrinə uyğun olaraq tələffüzü ilə əlaqədardır. Belə oronimlərə Avaz (Tovuz r-nunda dağ adı, ehtimal ki, əvvəlcə Ağvaz kimi səslənmiş, oronimdə danışıqda “ğ” səsi “y” səsinə keçmiş və sonra da düşmüşdür; Ağvaz  “ağımtıl süxurlu baz” mənasındadır), Ağbiz (Zəngilan r-nunda dağ və onunla əlaqədar ad; rəng bildirən “ağ” və danışıqda təhrifə uğramış “baz” sözlərindən), Betevaz (Culfa r-nunda dağ adı; türk dillərində  bət - “dağ yamacı”, “dağın gün düşən tərəfi” - V.V. Radlov. Göst. lüğəti. IV c., 2-ci hissə, s.1617  və  “baz”  sözlərindən), Veysdağı (Göycə bölgəsində dağ adı; Bazdağ oroniminin danışıqda təhrifi -  onun  “baz”  hissəsinin tanış ərəb mənşəli  Veys şəxs adına  uyğunlaşdırılması), Qındıvaz (Ermənistanın Sisyan r-nundakı dağın və onunla əlaqədar kəndin adı; fars dilindəki  kund - “təpə” və  “baz”  sözlərindən), Dostubazı (Şamaxı r-nundakı dağ adı, əsli Tuztubazı, yəni Duzlubazı; türk dillərindəki tuz, duz sözü həm məişətdə işlədilən duz, həm də duzlaq, şoran yer mənalarında olduğuna görə Duzdubazı, yəni Duzlubazı adından təhrifdir; Qazaxıstanda Tuz-Bair dağ adı ilə - bax: 108 - müqayisə oluna bilər), İgnəvaz (Ermənistanda Dərə Ələyəz bölgəsində dağ adı; türk dillərindəki eqin - “təpə” - bax: 126, 637 və  “baz”  sözlərindən), Ədəbaz (Dərə Ələyəz bölgəsində dağ və yaylaq adı; türk dillərindəki ada - "düzən yerdə yerləşən təpə" və  “baz”  sözlərindən), Əlkəvaz (Göycə bölgəsində dağ adı; türk dillərindəki alqa -“dağın gün düşən tərəfi” - bax: 126, 47 və  “baz”  sözlərindən), Kivaz (Ermənistanın Sisyan r-nunda dağ adı; fars dilindəki kuh - “dağ” və “baz” sözlərindən), Lehvaz (Ermənistanın Meğri r-nunda dağın və onunla əlaqədar kəndin adı; fars dilindəki ləb - “dodaq”, məcazi mənada “dağ çıxıntısı” və  “baz”  sözlərindən),  Mavaz (Dağlıq Qarabağda dağın və onunla əlaqədar kəndin adı; ehtimal ki, qədim türk dillərində körpə uşaqlara himayədarlıq edən Umay ilahəsinin adından və  “baz”  sözlərindən; həqiqətdə də Mavaz dağının zirvəsində keçmişdə körpələr xəstələndikdə ziyarət olunmuş pir vardı), Nəsirvaz (Ordubad r-nunda dağın və onunla əlaqədar kəndin adı; ərəb dilində nəsr “yazı” və “baz” sözlərindən; həqiqətdə də dağdakı qayalarda yazıya oxşar qaya rəsmləri vardır), Osmanbazı (Şamaxı r-nunda dağ adı; türk dillərindəki öz - “çayın, yaxud dərənin ağzı", yaman - “çətin” və  “baz”  sözlərindən; oronimin Osman şəxs adından ibarət olması fikri səhvdir;  Buryatiyada Yaman-Bayz dağ adı ilə müqayisə oluna bilər), Paiz (Babək r-nunda yarğanlı Paiztəpə adlı təpənin və onunla əlaqədar kəndin Adı - Paiz toponimi “baz” adının danışıqda təhrifidir), Sərvəztəpə (Goranboy r-nunda qayalı təpənin adı; əsli Salvaztəpə; türk dillərindəki, həmçinin, Azərbaycan dilindəki  sal - “hamar daş, qaya” və  “baz”  sözlərindən), Teyvaz (Culfa r-nundakı dağın və onunla əlaqədar kəndin adı; türk dillərindəki tey - “təpə”-   126, 548 və  “baz”  sözlərindən), Uybaz (Ordubad r-nunda dağın adı; türk dillərindəki oy - “aşırım” - 126, 408  və  “baz”  sözlərindən), Çirvaz (Şərur r-nunda dağın adı; türk dillərindəki çirə - “çətin keçilən kolluq" - 126, 607 və  “baz”  sözlərindən), Canbaz “Dağlıq Qarabağda dağın adı; türk dillərindəki çanq, çınq - “alınmaz dağ”, “sıldırım dağ yamacı”, “sıldırım zirvə” - Radlov V.V., Göst. lüğəti, Ş. 2, 2116  və  “baz”  sözlərindən), Şahbuz (Şahbuz r-nunda üstündə qədim ziyarətgah olan dağın və onunla əlaqədar məntəqənin adı; fars dilindəki  şəx - “dağ beli” - Б.В.Миллер. Персидско-русской словарь. М., 1953, с.  308 və  “baz”  sözünün təhrifi olan "buz" sözlərindən), Şixavuz (Ermənistanın Sisyan r-nunda dağın və onunla əlaqədar kəndin adı; fars dilindəki şəx - “dağ beli” və  “baz”  sözünün təhrifi olan "vuz" sözlərindən) və başqalarını göstərmək olar.

Göründüyü kimi,  “baz”  sözü bu dağ adlarının ikinci hissələrini təşkil edir. Lakin Buzqov (Babək r-nundakı dağın və onunla əlaqədar kəndin adı; türk dilləri üçün səciyyəvi a-u əvəzlənməsinə görə və  “baz”  - farsca kuh “dağ” sözlərindən), Bızqov (Dəvəçi r-nunda dağ adı; əsli - Bazqov; Azərbaycan dilindən tat dilinə  keçmiş  “baz”  və tat dilində ku  -“dağ” sözlərindən), Piaz (Ordubad r-nunda dağın adı; əsli Bazbaşı, yəni zirvəsi “baz” olan dağ), Pəzməri (Ordubad r-nunda təpənin və onunla əlaqədar kəndin adı; “baz” sözünün təhrifi olan pəz və türk dillərindəki  mora - “otlaq”, “örüş yeri” sözlərindən), Baskuma (Quba r-nunda dağın adı; baz və kum, qum sözlərindən ibarət olub “qumlu baz” mənasındadır), Paz-Mahmud (Zaqatala r-nunda dağın adı; yerli əhali içərisində  Pas-Mahmud kimi tələffüz olunur,  “baz”  sözündən və Mahmud şəxs adından), Buzovdağ (Şamxor r-nunda dağın adı; ehtimal ki, Bazyat adının təhrifidir; türk dillərindəki   baz  və yap - “yüksəlmək”, “təpə” sözlərindən) bu söz əvvəldə durur.

Cənubi Azərbaycanın Qaradağ mahalında (yuxarıda deyildiyi kimi, Bəzz qalası da bu bölgədə yerləşir) Dairbazı, yaxud Darvaptəpə (Suriya dilində dair “məbəd”, “monastır” və “baz” sözlərindən; Culfa r-nunda Darıdağ oronimi də məhz dair “məbəd” və dağ sözlərindən ibarətdir; həqiqətdə də Darıdağda xristian məbədinin qalıqları vardır) dağ adında da “baz” sözünün vaz forması əksini tapmışdır.

Türkmənistanda da Bakibaz (S. Ataniyazov. Göst. lüğəti, s. 55; türk dillərində  bəku -“təpə” və baz sözlərindən) və Gögəvaz (yenə orada, s. 188; türkmən dilindəki gög - “göy” və baz sözlərindən), Buryatiyada Xara-Bays (rəng bildirən qara və bays sözlərindən), Yaman-bays (yaman - “çətin” və bays sözlərindən), dağ adları məlumdur.

Yuxarıda deyilənlər Bəzz toponiminin türk mənşəli baz - “dağ çökəgi” (dağın zirvəsinin çökəklik, yarğanlıq olması) sözündən ibarət olduğuna şübhə yeri qoymur. “Baz” sözünün danışıqda bəz formasını kəsb etməsi qanunauyğun fonetik hadisədir. Lakin toponimin sonundakı “z” səsinin qoşalaşmasının səbəbi bizə aydın deyil. Ehtimal ki, bu səsartımı o zamankı yerli əhalinin danışığında mövcud olmuşdur və ərəb coğrafiyaçıları da onu həmin formada əsərlərinə salmışlar. Bununla belə, bu səs artımının səbəbinin əlavə araşdırmaya ehtiyacı vardır.

Atropatena (Cənubi Azərbaycan) ərazisində erkən orta əsrlərdə əhalinin İran dilli olduğunu deyən tədqiqatçılarımızın fikirlərinin hamısı rus müəlliflərinin əsərlərindən götürülmüş mülahizələrdir.

Rus, erməni, gürcü və bəzi Azərbaycan tarixçiləri (İqrar Əliyev, Fəridə Məmmədova) Şimali Azərbaycan ərazisində azərbaycanlıların ulu əcdadlarının hamısını Dağıstan dilli (ləzgi dilli) sayırlar. Bu yanlış fikir barədə çox yazılmışdır (bax: 13). Həqiqətdə də Albaniya ərazisində Dağıstanla həmsərhəd bölgələrdə Dağıstan dilli tayfalar yaşayırdılar. Onlar indiki Udinlərin, avarların, saxurların, ləzgilərin, xınalıqlıların və qırızlıların əcdadları idilər. Lakin burada aparıcı rol türk dilli tayfalara məxsus idi. Alban dövlətini yaradan alban tayfası da türk dilli idi. Burada bu problemə geniş yer ayırmaq imkanımız yoxdur (bax: 13 və 79). Lakin baxışımızın doğruluğuna oxucuda şübhə yaranmaması üçün biz yalnız Albaniya ərazisində iri çay adlarının mənşəyinə qısa nəzər salacağıq.

Azərbaycan ərazisində və ona bitişik bölgələrdə hələ eradan əvvəl I minillikdə Qafqaz dilli (daha dəqiqi – Dağıstan dilli) və İran dilli tayfalarla yanaşı türk dilli tayfaların yaşaması haqqında konsepsiyamızın söykəndiyi faktlardan biri Cənubi Qafqazda iri çay adlarının qədim türk dillərində olmasıdır.

Araz. Araz çayının adı ilk dəfə Hekatey (er.əv. VI əsr) və Herodot (er.əv. V əsr) tərəfindən çəkilmişdir. Araz adının mənbələrdə ilk dəfə bu əsrlərdə qeyd olunması heç də onun həmin əsrlərdə yaranması demək deyildir. Sadəcə olaraq, bu barədə tarixi mənbə yoxdur. Er.əv. VIII əsrə aid Urartu dilinə aid mənbədə (Urartu çarı I Argiştinin - er.əv. 785-753-cü illər arasında yazdırdığı kitabədə) Araz çayı Muna adlandırılır. Məhz bu çar ilk dəfə Muna çayını keçərək indiki Ermənistan ərazisinə hərbi səfər etmişdir. Tədqiqatçılar Muna adının mənasını aça bilməmişlər. Bu məsələyə geniş yer verməkdən imtina edərək, təkcə onu deməklə kifayətlənirik ki, Altay-dil ailəsinə mənsub tunqus-mancur dillərində mu, mue -"su" deməkdir (151, I, 548).

Araz hidroniminin mənası barədə müxtəlif fikirlər deyilmişdir. Lakin bu fikirlərin heç biri düz deyil. Erməni tarixçiləri Araz adını Urartu dili vasitəsilə izah etməyə təşəbbüs etmişlər. Məsələn, erməni tarixçilərinə görə bu ad Urartu mənbələrində indiki Ermənistan ərazisində qeyd olunan Eriaxi əyalətinin adından yaranmışdır.Lakin Eriaxi adının sonunu təşkil edən "xi" hissəsi Urartu dilində əlavə olunmuş şəkilçidirsə, "Eria" sözündən Araz (ermənicə tələffüzdə Erasx) adı necə yarana bilər? N.Y.Marr bu hidronimi qədim fars dili əsasında "ariləri qoruyan" mənasını verdiyini yazmışdır. (Марр Н.Я. Избр. работы, том V, М-Л, 1935, c.2.)Y.B.Yusifov bu adın hind-Avropa dillərində art - "su", "çay" və türk dillərindəki okus - "çay" "su" sözlərinin (Юсифов Ю.Б. Топонимы и этническая история древного Азербайджана Azərbaycan onomastikasının problemlərinə həsr olunmuş konfransın materialları. Bakı, 1987, s. 112), Ə.Ş.Haqverdiyev isə türk dillərindəki  ar - "çay", "su" və az, us, üz- "çay", "su" sözlərinin (Haqverdiyev Ə.Ş. Araz hidroniminin mənşəyinə dair. "Azərbaycan onomastikasının problemlərinə dair konfransın materialları", c.207-208.) birləşməsindən əmələ gəldiyini yazmışdır. Bu nöqteyi-nəzərlər də inandırıcı deyil. Ona görə ki, çayın adı eyni mənalı iki sözün birləşməsindən yarana bilməz. Əslində Araz hidronimi qədim türk dillərindəki ərəz, uras, oraz, uraz - "sakit", "dinc", "xeyirxah", "xeyirli" (147, I, 666-667) sözündəndir. Bu ad çayın sahillərində yaşamış tayfaların təsərrüfat həyatında müsbət rolu ilə əlaqədar olaraq yaranmışdır. Araz çayından onun hər iki sahilində yaşamış xalqlar suvarma əkinçiliyi məqsədilə tarix boyu arxlar və kanallar çəkmiş və suyunu içmişlər.

Həqiqətən də azərbaycanlılar içərisində Kürə nisbətən Araz sakit, aramlı çay sayılır. Kür "Dəli Kür", Araz isə "Xan Araz" kimi mənalandırılır. X əsr ərəb coğrafiyaşünası İbn Havqəlin Araz barədə yazdıqları yerinə düşür: "Aras çayının suyu şirin, ləzzətli və yüngüldür" (12, 111). Müqayisə üçün deyək ki, qədim Sırdərya çayına qədim türklər Sil deyirdilər, bu da qədim türk dillərində "təmiz", "yaxşı" (bu söz "Sır" formasında Sırdərya adının birinci hissəsi kimi qalmışdır) sözündəndir. Yeri gəlmişkən qeyd edək ki, Herodotun yazdığına görə  Sırdərya çayı da Araz adlanırdı. Həm Orta Asiyada, həm Cənubi Qafqazda iki çayın "Araz" adlanması antik mənbələrdə "Araz" çayları barədə məlumatların məkan koordinatlarının müəyyənləşdirilməsində dolaşıqlar əmələ gətirmişdir. Orta Asiyanın İran dilli xalqları Amudərya çayına Behrot deyirdilər. Bu ad qədim farsca beh "xoşxasiyyətli", "xeyirxah" və rot (rud) "çay" sözlərindən ibarətdir. Şərqi Türkiyə  və Naxçıvan MR ərazisindən axan Arpa çaylarının adları da heç də arpa taxıl bitkisinin adından deyil, Altay-dil ailəsinə mənsub bəzi dillərdəki abra  - "xeyir verən", "xilas edən", "firavan yaşamağa səbəb olan" sözündəndir. Göründüyü kimi, Araz çayı adının təklif etdiyimiz etimologiyası sıra təşkil edir. Qeyd etmək lazımdır ki, Ksenefont (er. əv. V əsr) Mesopotamiyada bir çayın adını Araz kimi qeyd etmişdir (Anabazis, I. IV. 19). Sırdəryaya tökülən bir çay da Arıs adlanır. Fikrimizcə,  bu çay adları da  onların həyatında məhz əkinçilik təsərrüfatının rolu ilə əlaqədar olaraq yaranmışdır.

Kür. Kür formasında bu hidronimin adını ilk dəfə Strabon (I əsr) çəkmişdir (Strabon, XI, 2). Lakin  er.əvvəl VIII əsrə aid Urartu mənbəyində Kuriaini adlı  ölkə  adı çəkilir. Tədqiqatçılar bu ölkəni Türkiyə ərazisində Çaldıran gölünün hövzəsində, Kür çayının yuxarı axınında lokalizə edir və onun Kür çayının adını əks etdirdiyini yazırlar (Мешшанинов И.А. Предположительные сведения о движении халдов в пределах Азербайджана. Известия Азербайджанского Археологического Комитета. 1926, III, c.36; Меликишвили Г.А. Урартские клинообразные надписи, с.438).  Əgər bu fikir həqiqəti əks etdirirsə, onda belə qənaətə gəlmək olar ki, Kür hidronimi er.əv. VIII əsrdə vardı.

Azərbaycanda bu adın mənası haqqında iki fikir söylənilmişdir.  A.Axundov onu Udin dilində kur - "quyu" (Axundov A. Kür sözünün etimologiyasına dair. S.M. Kirov ad. Azərbaycan Dövlət Universitetinin əsərləri", 1956, № 3.), K.H.Əliyev isə qrız dilində kur -"çay" Алиев К.Г. О названии реки Кура. "Доклады АН Азерб. ССР".  1959, № 4.) sözləri ilə bağlamışdır. Lakin araşdırmalarımız onun türk dillərindəki kür -"bol (sulu)", "qüvvətli", "sürətli", "sarsılmaz", "məğrur" (147, III, 106) sözündən ibarət olduğunu göstərmişdir (bax: 13, 189). Həqiqətdə də Cənubi Qafqazda Kür ən böyük və bol sulu çaydır. Kür etnoniminin türk  mənşəli olduğunu göstərən bir fakt da vardır. XIX əsrdə Şimali Qafqazda (Maykopda, Mozdokda və Kubanda) Kür adlı üç çay vardı (133, 149). Aydındır ki, oralarda nə Udinlər, nə də qrızlılar çay adları yarada bilməzdilər.

Alazan. İlk dəfə Strabonun əsərində çəkilən bu ad (Strabon. XI, 3, 2) indiyədək araşdırılmamışdır. Gürcü tədqiqatçıları onun mənasını gürcü dili və başqa Qafqaz dilləri vasitəsilə açmağa təşəbbüs etsələr də nəticəsiz qalmışdır. Bu hidronimin gürcücə ala -"nəm" və zani -"yer" (əslində gürcücə "zani" sözü yoxdur, "yer" mənasında "sa" sözü vardır, lakin yer adlarında bu söz yalnız əvvəldə dura bilər: Sa-Kartvelo, Sa-İnqilo və s.) sözlərindən ibarət olması fikri ((Никонов В.А. Краткий топонимический словарь. M.1966, s.18) həqiqətdən uzaqdır. Alazan türk dillərində al -"geniş sahə", "böyük düzən", "açıqlıq" (147, I, 755) və özən - "çay" (147, I, 510) sözlərindən ibarət olmaqla Alazan vadisində çayın genişliyi ilə əlaqədardır. Bütünlükdə, Alazan "geniş çay" deməkdir. Adın danışıqda "zan" formasını kəsb etmiş özən (üzən) sözü Cənubi Azərbaycan ərazisində Qızıl-Özən çayının adında da vardır. Maraqlıdır ki, Dağlıq Altayda da bir çay məhz Alözən adının fonetik forması kimi Alazan adlanır. Qeyd etmək lazımdır ki, qədim türk dillərində özən "çay" sözü Manna (Cənubi Azərbaycan) ərazisində Urimzan çayının adında er.əv. 728-ci ilə aid assur mənbəyində çəkilir.  Həmin çayı lokalizə etmək olmur. Lakin Urimzan çay adı qədim türk dillərində irim "(yay vaxtı) qurumaqda olan çayın su axan hissəsi" (126, 235)  və  özən "çay" sözlərindən ibarətdir.

Dağlıq Altayda Biy çayının qolu Kebozan, Sibirdə Oka çayının qolu Berezan, Volqaboyunda bir çay Çeremsan, Uralda bir çay Yaruozan adlanır. Qərbi Qazaxıstanda Böyük Uzen və Kiçik Uzen adlı çaylar vardır.

Göründüyü kimi, Alazan hidroniminin mənşəyi barədə fikrimiz tarixi həqiqətə əsaslanır.

Alazan çayının Azərbaycan ərazisindən axan hissəsi Qanıx adlanır. Bəzi tədqiqatçılar bu adı Səlcuq oğuzlarının Kınık tayfasının adı ilə bağlayırlar, lakin bu səhvdir. Ona görə ki, çayın adı hələ Strabon (I əsr) tərəfindən Xanes kimi qeyd olunmuşdur (Strabon, XI, 3,2). Qanıx  hidronimi Azərbaycanın şimal-qərbində və Cənubi Dağıstanda yaşayan Dağıstan dilli saxurların dilindəki xan - "çay" sözündəndir. Bu mülahizəmiz aşağıdakı faktlara əsaslanır: Albaniyada yaşamış tayfalardan biri Musa Kalankatlının "Alban tarixi" əsərində (VII əsr) Ciqb adlanır. Müəyyən etmişik ki, bu tayfa adı saxurların etnik adı olan yixbi etnoniminin fonetik formasıdır. Deməli, Cənubi Dağıstanda Saxur kəndinin adı ilə "saxur" adlanan indiki saxurların ulu əcdadlarının müəyyən hissəsi Albaniyada, indi Qanıx adlanan çayın hövzələrində məskun idi.

Cənubi Qafqazdan axan və Kürə tökülən İori çayının Azərbaycan ərazisindən axan hissəsi Qabırrı adlanır. Əvvəlcə onu deyək ki, İori hidronimi İor -"su" və gürcü dilindəki -i adlıq hal şəkilçisindən ibarətdir. İor çayının adını Plini (I əsr) İver kimi qeyd etmişdir. (Plini, VI, 26). Bu ad Azərbaycanın şimal-qərbində və Cənubi Dağıstanda yaşayan Dağıstan dilli avarların dilindəki ior -"çay" sözündəndir. Bu mülahizəmiz onunla təsdiqlənir ki, avarların ulu əcdadları saydığımız lbin tayfası Albaniyada yaşayan tayfalardan biri idi. Deməli, Albaniyanın köklü tayfalarından olan lbinlər bu çayın hövzələrinin sakinləri olmuşlar.


Katalog: Language

Download 2.08 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   13




Download 2.08 Mb.

Bosh sahifa
Aloqalar

    Bosh sahifa



ErməNİstanda azərbaycan məNŞƏLİ toponiMLƏRİN İzahli lüĞƏTİ 1

Download 2.08 Mb.