ErməNİstanda azərbaycan məNŞƏLİ toponiMLƏRİN İzahli lüĞƏTİ 1




Download 2.08 Mb.
bet7/13
Sana24.03.2017
Hajmi2.08 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   10   ...   13


Çayın Qabırrı adı isə türkcədir və Albaniyanın Kambiç əyalətinin (Strabonda Kambisene,  "Alban tarixi"ndə - Kambeçan,  IX əsr ərəb müəllifi Balazurinin əsərində - Kambezan, IX əsr gürcü mənbələrində - Kambeçavani) adından və İori çayının adının birləşməsindən ibarətdir. Deməli, Qabırrı adı Kamb-İori, yəni "Kamb əyalətindən axan İori çayı" mənasındadır. Bu ad indi Alazan ilə Qabırrı arasında Gürcüstana aid Kambori adlanan yüksəkliyin adında qalmışdır. Buradan nəticə alınır ki, İori çayının Azərbaycan ərazisindən axan hisəsi Albaniyanın Kamb mahalından axırdı. Ona görə çayın bu hissəsi Kambiç adlanırdı. Yuxarıda dedik ki, bu əyalət hələ Strabonun əsərində Kambisene formasındadır. Bu ad qədim yunan dilində "ç" səsi olmadığına görə Kambiç adından və Strabonun özünün əlavə etdiyi yunan mənşəli, məkan bildirən "-ene" şəkilçisindən ibarətdir. Kambiç toponimi ("Alban tarixi"ndə qədim ermənicə yazılışda Kambeçan kimidir - II kitab, 19-cu fəsil). Altay dillərində kam -"çay" (məsələn,  fin-uqor dillərinə mənsub olan udmurt dilində kam  -"çay", türk dillərində kem  -"çay", Şimali Qafqazda Ulu-Kam və Azərbaycanın Qax rayonundakı  Quru - Kam çay adlarını misal göstərmək olar) və azərbaycanca iç  -"arası", "içəri tərəfi" (Albaniyanın Kambiç mahalı Alazan və İori çaylarının aşağı axarlarının arasında, yəni iç tərəflərində yerləşən ərazini - Şirak düzünü və Gürcüstana mənsub Kambori yüksəkliyini əhatə edirdi - Меликишвили Г.А. К истории древней Грузии. Тбилиси,, 1959, s.123)  sözlərindən ibarətdir. Qeyd etmək lazımdır ki, Azərbaycan dilindəki "iç" sözü Albaniyanın Artsak əyalətində Musa Kalankatlının qeyd etdiyi Dərə-İç (ermənicə yazılışı Darahiç) və Karu-iç (ermənicə yazılışı Karueç) kənd adlarında əksini tapmışdır ("Alban tarixi", I kitab, 28-ci  fəsil). Ona görə də İqrar Əliyevin təmiz türk mənşəli Kambiç adını Hindistanda Kamboca ölkəsinin adı ilə əlaqələndirməsi və deməli,  bu adı İran mənşəli sayması yanlış fikirdir (49). İqrar Əliyevin bu fikri belə yaranmışdır: V.V. Struve yazmışdır ki, Albaniyada Kür və Kambis (yəni İori çayının Albaniyadan axan hissəsinin adı) çay adları er.əv. I minilliyin ortalarında yaşamış İran Əhəmənlər dövlətinin şahlarından Kir və Kambiz şəxs adları ilə bağlıdır.  (Струве В.В. Арийская проблема. "Советская этнография" 1947, № VI-VII, c.120). Osetin dilçisi V.İ.Abayev isə yazmışdır ki, İran şahı Kambizin adı Şimal-Şərqi Hindistanda yaşayan Kamboca xalqının adından ibarətdir. (Абаев В.И. Из Иранской ономастики. Сб. "История Иранского государства и культуры". М. 1971, c.367-268.) Abayev bu fikri Con Karpenterdən götürmüşdür. (Charpentier J. Der name Kambuses. Leitsehrift fuc indologie und Iranistik. Leipzig. 1923. Bd.2. S.140-152.). Beləliklə, İqrar Əliyev Albaniyada Kambiç adının mənasını açmaq istərkən V.V.Struvenin Albaniyada Kambis (əsli Kamb-Iç) çay adının İran şahı Kambizin adı ilə bağlı olması və Con Karpenterin ardınca V.İ.Abayevin şah Kambizin adının Hindistanda İran mənşəli Kamboca xalqının adı ilə bağlı olması fikirlərini birləşdirmiş (nəzərdə tutulmalıdır ki, bu fikirlərin hər ikisi səhvdir) və ona görə Albaniyanın Kambiç əyalətinin hələ skiflərin yürüşləri vaxtından (er.əv. VIII-VII əsrləri nəzərdə tutur) İran dilli tayfaların metropoliyasına çevrildiyi kimi səhv nəticəyə (49, 201) gəlmişdir. Həqiqətdə isə Kambiç adının nə İran şahı Kambizin, nə də Hindistanda Kamboca xalqının adı ilə heç bir əlaqəsi yoxdur. Yuxarıda deyildiyi kimi, bu ad təmiz türk mənşəlidir.

Qabırrı çayının Albaniyanın Kamb (əsli Kam olmalıdır, "b" səsi danışıqda əlavə olunma səsdir, məsələn, Samur çayının adını indi də Quba-Xaçmaz bölgəsində Sambur kimi tələffüz edirlər; Naxçıvanda Dərəşam kəndinin adı erməni mənbələrində Dərə Şamb kimi qeyd olunmuşdur) mahalının adı ilə bağlı olması onunla təsdiqlənir ki, bu çayı hələ I-II əsr müəllifləri Plini (Plini, VI, 39) və Pomponi Mela (Pomp. Mela, III, 41) Kambis kimi yazmışlar ki, bu da əslində Kamb - Iç kimi oxunmalıdır, çünki yunan və latın dillərində "ç" səsi olmadığına görə bu səsi "s" səsi ilə vermişlər. Həm mahalın (Strabonda - Kambisene), həm çayın (Plinidə və Pomponi Melada - Kambis) adlarında əksini tapmış kam -"çay", "vadi" və iç -("içəri", "ara" mənasında) türk sözləri göstərir ki, burada yaşayanlar türk dillilər idilər. Bu da albanların türk mənşəli olmaları haqqında konsepsiyamızın doğruluğunu göstərən faktlardandır.

Albaniya ərazisindən axan Tərtər çayının adı "Alban tarixi"ndə VII əsr hadisələri ilə əlaqədə çəkilir. Bu hidronimin qıpçaqların Tərtər tayfasının adından ibarət olduğunu yazdığımıza görə üstündə dayanmırıq. Azərbaycanda Bulqarçay, Qarqarçay, Elciginçay, Sumqayıtçay, Samurçay çay adları isə bulqar, qarqar, elciqin, sukait və samır türk tayfalarının adlarını əks etdirir (bax: 79).

Yuxarıda deyilənlər aydın göstərir ki, albanların Qafqaz dilli (Dağıs-tan dilli) sayılması konsepsiyası kökündən yanlışdır.

Er.əv. IX əsrdə Anadolu yarımadasının şərqində, Van gölünün ətraf ərazisində (bu göl dəniz səviyyəsindən 1720 m. yüksəklikdə yerləşir) tarixşünaslıqda "Urartu" adlanan dövlət yarandı. Bu dövlət er.əv. VII əsrin axırlarına qədər yaşamışdır (bu barədə bax: 121).

Qeyd etmək lazımdır ki, "Urartu" adı bu dövləti yaratmış mənşəcə hurri dilli (bəzi tədqiqatçılara görə hurrilər mənşəcə Qafqaz dilli idilər) Urartulara məlum deyildi. Bu adı həmin ölkəyə İkiçay arasında (yunanca  Mesopatomiyada) yaşamış assurlar vermişdilər. Er.əv. I minilliyin əvvəllərində Assur mənbələrində Urartu (assurca yazılışda "Uruatri" kimidir) "Yuxarı ölkə" kimi mənalandırılır. Bu ad Urartu ölkəsinin yüksəklikdə, dağlıq ərazidə yerləşməsi ilə əlaqədar idi. Lakin tədqiqatçılara görə bu ad sami mənşəli assur dilində deyil, çünki assur dili əsasında onun mənasını açmaq olmur. Assur çarı I Tiqlaqpalassarın er.əv. III əsrin 4-cü ilinə aid kitabəsində er.əv. IX əsrdə yaranmış Urartu dövlətinin ərazisində kiçik Nahariya çarlığının adı çəkilir. Urartu dövlətinin yaranmasından sonra onun həm də Nahariya adlanması da bununla əlaqədardır. Bu ad erməni dilində "Nairi" formasında qalmışdır. Nahariya adı isə "Çaylar ölkəsi" (ərəbcə nəhr -    "çay") mənasındadır. Həqiqətdə də Şərqi Anadolunun bir sıra çayları mənbələrini bu dağlıq ərazidən götürür. Deməli, Urartu ərazisinin Sami dillərində adı Nahariya idi. Buradan belə nəticə alınır ki, assurlar "Urartu" adını başqa xalqdan götürmüşlər. Tədqiqatçılar Urartu və assur dillərində olmayan bu adın mənasını aça bilməmişlər. Araşdırmamız göstərmişdir ki, bu ad qədim türk mənşəli olmaq etibarilə Altay-türk dillərində ur  -"yüksəklik" (151, II), "dağ silsiləsinə aid yüksəkliklər" (151a, 74) və art - "dağ aşırımı" (bax: 93) sözlərindən ibarətdir. Bu etimologiya Urartu ölkəsinin həqiqətdə də dağlıq ərazidən ibarət olması faktı ilə təsdiqlənir. Biz bu qənaətdəyik ki, assurlar Uriatri (Urartu) adını Cənubi Azərbaycan ərazisində yaşamış qədim türk mənşəli mannalılardan. ya da madaylılardan götürmüşlər. Ola bilər, Urartu ərazisində və ona yaxın bölgələrdə də türk mənşəli tayfalar yaşayırdılar. Bunu Urartu dilində bir sıra türk sözləri (40, 37-41) və Urartu mənbələrində çəkilən türk mənşəli yer adları (bax: 14) da göstərir.

Urartu çarlarının mixi əlifba ilə kitabələrində ölkənin və dövlətin adı Biaini (oxunuşu Biayini) kimidir. B.B.Piotrovski yazır ki, Biaini adının mənası məlum deyil (141, 32). Biaini adı "Bia" sözündən və Urartu dilində məkan bildirən "ini (li)" şəkilçisindən ibarətdir. İ. M. Dyakonova görə Biaini "Bia ölkəsi" mənasındadır (88, 140). Tədqiqatçılar indiyədək Biaini adının "Bia" komponentinin mənasını aça bilməmişlər. B.B.Piotrovski yazmışdır ki, Biaini (li) adının mənası bilinmir (141, 15). O  həm də yazır ki, Urartuluların Van gölünü necə adlandırmaları  da bilinmir (141, 33). Asur mənbələrində isə "Nairi ölkəsinin dənizi" yazılır (141, 33). Qədim erməni mənbələrində də Urartu ("Urartu" adının "Bibliya"da qədim yəhUdi dilində yazılış forması olan "Ararat" adından başqa) və Biaini adları yoxdur. Həmin mənbələrdə Van gölü Tosp adlanır ki, bu da Urartu dövlətinin paytaxtı Teuşpa şəhər adının fonetik şəklidir, çünki bu şəhər Van gölünün yaxınlığında yerləşirdi. Araşdırmamız göstərmişdir ki, "Biaini" adının "Bia" hissəsi qədim türk mənşəlidir.

Yuxarıda qeyd etdik ki, Biaini dövləti indi "Van" adlanan gölün ətraf dağlıq ərazisində yaranmışdı. Lakin Urartu mənbələrində gölün  "Van"  adı çəkilmir (141, 33). Ümumiyyətlə, Qədim Şərq dillərində olan mənbələrdə "Van" gölünün adı yoxdur. Bu ad ilk dəfə X əsr ərəb müəllifi İbn Qudamanın əsərində çəkilir (12). Deməli, gölün bu adı sonralar yaranmışdır. Yuxarıda dediyimiz kimi, erməni mənbələrində belə ad yoxdur. Bu mənbələrdə (məsələn, Favst Buzand, IV kitab, 55-ci fəsil) göl Tosp (Urartuluların Teuşpa şəhərinin adı ilə), Bznunik (gölün hövzəsində Peçeneq etnonimi ilə bağlı bir mahal adı) və s. adlanır. Erməni Q.A.Xalatyans Van gölünün, "Van" daxil olmaqla, yeddi adını (Tirrix, Arçiş, Bznunik və s.) qeyd etsə də heç birinin mənasını aça bilməmişdir. (Bax: "Drevnosti vostoçnıe". Tom II, vıp.2, M.1901, c.126-128). V.A.Nikonova görə gölün "Van" adı onun sahilində yaşamış bir xalqın adını əks etdirir. (Никонов В.А. Краткий топонимический словарь. М.1966, s.73.) O həm də qeyd edir ki, Urartu dilində bia "məbəd" deməkdir. (Yenə orada).

Biz hesab edirik ki, "Biaini" (ölkənin və dövlətin adı) dövlət yaranmazdan əvvəl Biya adlanmış Van gölünün adındandır; başqa sözlə, dövlət yaranmazdan əvvəl bu göl Bia adlanırdı. Dövlət yarandıqda Urartulular bu ada Urartu dilində məkan bildirən "-ini" şəkilçisini əlavə edərək "Biaini" adını yaratmışlar. Daha sonra, fikrimizcə, gölün Bia adı Altay-türk mənşəli olmaq etibarilə bia (biya)  -"su", "göl" sözündən ibarətdir. Başqırd dilində bıua, tatar dilində bua -"su", "göl" mənasındadır. Tatarıstan hidronimiyasında bua - "su" sözü çoxdur. Dağlıq Altayda biya -"su" sözündən yaranmış çoxlu çay adları vardır (128a). Ob çayının bir qolu Biya, Tatarıstanda Biya (75, 63), Başqırdıstanda Kama çayının sol qolu Bıua, (75, 63), Orta Uralda Vıya, Tümen əyalətində Vıya adlı çaylar vardır. Məsələn, Orta Uralda Vıya adlı dörd çay vardır. Sibirdə Vyatka çayının sol qolu da Biya adlanır. (V.A.Nikonov, göstərilən əsəri, s.68). "Su"  mənasında biya və viya sözü Xakas hidronimiyasında geniş yer tutur (126, 84-85). Çox maraqlıdır ki, er.əv. VII əsrə aid assur mənbəyində Urmiya gölünə tökülən bir çayın Buya adlandığı qeyd olunmuşdur (bax: 13,78). Er.əv. 714-cü ilə aid assur mənbəyində Cənubi Azərbaycan ərazisində mənbəyini Balkaz dağlarından alan və Xəzərə tökülən Qızılözən çayının adı Kizilbuda (Kizilbunda yazılış forması da vardır) adlanır (bax: 13, 95-96). Bu adın "buda" hissəsi şübhəsiz, türk dillərində b-y əvəzlənməsinə görə (məsələn, Orxon-Yenisey runi yazılarındakı "adaq", "adi", "adir" sözləri Azərbaycan dilində ayaq, ayı, ayır(maq) kimidir) türk mənşəli buya -"su" sözünün fonetik  şəklidir. Ümumiyyətlə, Qızılözən (türk dillərində kızıl  -"qırmızı" və özən - "çay" sözlərindən) adından göründüyü kimi Kızılbuda hidroniminin "Kizil" hissəsi də elə qədim türkcədir. Türk dilli xalqların yaşadıqları ərazilərdə "kizil" sözü ilə bağlı çay adları (hidronimlərdə kizil sözü çayın müəyyən hissəsinin qırmızımtıl süxurların olduğu yerdən axmasını bildirir) çoxdur: Kızıl-İrmak (türk dillərində irmak "çay" deməkdir), Kızıl-Su, Sibirdə Yeniseyin bir qolu Kızıl-Xem (türk dillərində xem "çay deməkdir) və b.

Qeyd edilməlidir ki, Ural-Altay dilləri  ailəsinə daxil olan evenklərin və oroçların dillərində də "su", "çay" mənalarında həm "biya", həm də "bira" (bu şübhəsiz,  "y" səsinin danışıqda "r" səsinə keçməsinin nəticəsidir) sözləri vardır (Василевич Г.М. Эвенкско-русский словарь.M.1958. s.56). Ona görə də Amur çayının sol qollarından biri Biya adlanır ki, bu da tunqus-mancur dillərindəki biya və ya bira  (126, 251) sözündən ibarətdir. (Кузмина Г.Г. Словарь географических терминов и других слов, встречающихся в бурягских географических названиях. М.1969, с.16.)

Biz burada Altay-dil ailəsinə mənsub dillərdə buya və biya formalarında olan sözlərin linqvistik təhlilini vermək fikrində deyilik.  Lakin diqqəti burası cəlb edir ki, buya "su", "çay"  sözünün kökü olan "bu" hissəsi şumerlərdə pu - "su", "bulaq" və bir sıra Altay-türk dillərində (o cümlədən Azərbaycan dilində) bulak və puluk, Anadolu türklərinin dilində punar (aydındır ki, Altay dillərindəki bulak və puluk "bulaq" sözləri bu, pu, "su" və məkan bildirən -lak(-laq) və -luk şəkilçilərindən ibarətdir) sözlərinin kökünü "bu", "pu" sözü təşkil edir. Qərbi Sibirdə bir sıra çayların adlarında bu -"su" sözü vardır. Qərbi Sibirdə yaşayan Altay-türk mənşəli kamasinlərin, koybalların və karakasların dillərində bu  -"çay", "su" deməkdir. (Беккер Е.Г. Южно-Самодийские гидронимы Томской области. "Топонимика Востока", М. 1969, c.183).

Yuxarıda deyilənlər, bizcə, Van gölünün qədim adının Bia olduğuna və bu adın Altay-türk dillərində "su", "göl" mənasını verdiyinə şübhə yeri qoymur. Sonra (Biaini dövləti süqut etdikdən sonra) gölün Bia adı unudulmuş və "Biaini" adının təhrif forması olan "Van" adı yaranmışdır (bax: 89a, 146).

Urartu ərazisində və ya ona bitişik bölgələrdə o zaman türk dilli əhalinin yaşaması Van gölünün qədim adının türk mənşəli olması fikrini təsdiqləyir. Armini də məhz bu ərazidə yerləşirdi. Bununla əlaqədar olaraq bir fakt da maraqlıdır. Van gölünün içərisindəki Axtamar adasının adı ilk dəfə V əsrə aid bir mənbədə çəkilir (Favst Buzand, III kitab, 8-ci fəsil). Bu adada IV əsrdə qala (Qaraqoyunlu dövlətinin hökmdarı Sultan Yaqub Şah İsmayıl Xətaini balaca vaxtında orada saxlamışdır), XI əsrdə monastır tikilmişdi. "Axtamar" adının mənasını erməni və başqa dillərdə axtaran tədqiqatçıların zəhmətləri hədər getmişdir. Axtamar adı qədim türk dillərindəki aq (adanın vulkan mənşəli aq süxurunu bildirir) və tamar -"torpaq topası", "təpəcik" sözlərindən ibarətdir. Qazaxıstanda Qara Tomar toponimi vardır. XIX əsrdə İrəvan quberniyasının Aleksandropol qəzasında azərbaycanlıların bir yaşayış məntəqəsi Tomar-Daş adlanırdı.

Yuxarıda deyilənlərdən bir mühüm nəticə alınır: Urartulular indi "Van" adlanan gölün ətraf ərazisinin köklü sakinləri deyildilər. Bunu "Urartu" və Van gölünün qədim adı olan Bia (yaxud Biya) adları da göstərir. Nəzərə almaq lazımdır ki, Van gölünün nə Urartuca (halbuki, bu göl Urartu dövlətinin mərkəzində yerləşirdi), nə də qədim ermənicə adları məlum deyil  (141, 33).  Bir müşahidə də maraqlıdır: Urartu mənbələrində "Teyşeba" kimi yazılmış paytaxt-şəhərin adı elə qədim türkcə "Taşoba" adından başqa bir şey deyil. Avropa tədqiqatçıları haqlı olaraq Urartuluları Van gölünün ətraf ərazisinə gəlmə olduqlarını yazmışlar. Lakin erməni tarixçilərinin istəklərinə uyğun olaraq rus tarixçiləri Urartuluları Türkiyənin şərq bölgələrinin və indiki Ermənistan ərazisinin köklü əhalisi saymaqda davam edirlər. Halbuki, Urartu çarlarının indiki Ermənistan ərazisinə  qarətçi hərbi səfərlərinə aid kitabələrində çəkilən bir sıra "ölkə" (yaşayış məntəqələri) adlarının əksəriyyəti qədim türkcədir. Bu barədə müəyyən qədər yazılmışdır (bax: 14). Diqqəti burası cəlb edir ki, həmin "ölkə" adlarının bəziləri "iv" sonluqları ilə bitir: Andamaniv, Arkunev, İştikunev və b. (bax: 122). Urartu dilində "e" və "i" səsləri bir-birini əvəz etdiyinə görə "iv" sonluğunu "ev" kimi də oxumaq olar. Qeyd etmək lazımdır ki, qədim türk dillərində ev sözü həm də "dayanacaq" mənasındadır (bax: 93, 162). Ona görə də, məsələn, Urartu kitabəsində indiki Ermənistan ərazisində adı çəkilən "Arkuniv" ölkə adı qədim türk dillərində  arqu -"dərələrlə şaxələnmiş (yer)"  -93, 54  ("Kitabi-Dədə Qorqud"da  Arqubeli toponimi vardır  -27, 93) və ev  -"dayanacaq" (düşərgə,  başqa sözlə ehtimal ki, yaşayış məntəqəsi mənasında) sözlərindən ibarətdir. Andamaniv toponimindəki "and" komponenti Ermənistan ərazisində  bir sıra toponimlərdə əksini tapmışdır (lüğətdə bu adlara baxın). Müqayisə üçün deyək ki, Ermənistan ərazisində sonu "ev" sözü ilə bitən kənd adları vardır: Aydınev, Aytəvi, Alpevi, Şuqaib və b. Bu söz hələ "Alban tarixi"ndə adı çəkilən və indiyədək qalmaqda olan Tatev (naməlum mənşəli "tat" və "ev" sözlərindən) kənd və monastır adında  aydın görünür. Q.A.Melikişvili sonu "ev" sözü ilə bitən adları Dağıstanda Qunib, Arçiv və b. adlarla müqayisə edərək belə nəticəyə gəlmişdir ki, Ermənistan ərazisində əhali Dağıstan dilli idi (Меликишвили Г. А. К древней истории Грузии, с. 121). Lakin  bizə məlum olduğuna görə, Dağıstanda sonu "ib" sözü ilə bitən adların mənaları Dağıstan dillərində aydınlaşdırılmır. Əksinə, ehtimal etmək olar ki, oradakı sonu "ib"lə bitən kənd adlarında bu komponent məhz qədim türk mənşəli "ev" sözündən ibarətdir.

Göycə və Zəngəzur bölgələrində qayalarda tapılmış və eradan əvvəl VIII əsrə aid olan Urartu dilindəki kitabələrdə qeyd olunmuş "ölkə" adları (Aydaman, Akutaini, Adahuni, Arkukini, Aria, Quria, Ela, Kuliani, Qelakuni, Kuarli, Elar, Pirua, Ruşua, Urtex, Şanatua, Tuarasi, Vəlikuxi) ilə XIX əsrdə və son vaxtlara qədər (1988-ci ilədək) Ermənistanda azərbaycanlıların  yaşadıqları Adyaman, Aqut-Kom, Adaxa, Arku, Aria, Kurikənd, Elicə, Qulican, Kələqran, Kəvər, Elar, Pirili, Uryas, Ördəkli, Şinataq, Davradaş və Bələk yaşayış məntəqələrinin adları yalnız kiçik fonetik dəyişikliklərlə fərqlənirlər (bax: 15, 55-57). Bu eyniliyi təsadüfi oxşarlıq hesab etmək olmaz, həm də demək olmaz ki, türklərin hamısı Ermənistan ərazisinə orta əsrlərdə gəlmələrdir və özlərindən min il qabaqkı yerli adları mənimsəmişlər. Göstərilən toponimlər türk dilləri vasitəsilə aydınlaşır. Əgər adları çəkilən "ölkə"lərə Azərbaycan türkləri orta əsrlərdə gəlmələrdirsə, onda erməni tədqiqatçıları buyursunlar, görək həmin yaşayış məntəqələrinin əvvəlki adları ermənicə necədir?

Urartu çarı I Rusanın Elar kəndinin (Abovyan r-nu) qarşısındakı dərədə  kitabəsində onun yazıldığı yerin Darani (Dara və "ini" şəkilçisindən) adlandığı qeyd olunur (141, 70). Bu toponim Ermənistanda orta əsrlərdə Dərəçiçək və Dərələyəz mahal adlarında olduğu kimi "dərə" sözünü əks etdirir. Erməni tarixçisi Q. Kapansyan yazır ki, erməni dilindəki dzor "dərə" sözü Urartu dilində  tara "dərə" sözündən yaranmışdır. (Капанцян Гр. Историко-лингвистическое значение топонимики древней Армении, с. 411). "Dərə" sözü Albaniyada, Darahıç (Dərə-İç) kənd adında vardır ("Alban tarixi", I, 28).

Azərbaycanlıların indiki Ermənistan ərazisində köklü olduğunu göstərən başqa faktlar da vardır. Bunlardan biri Göycə gölünün adıdır. Göycə bölgəsi binadan (hələ er.əvvəl I minillikdən) türk mənşəli tayfaların məskənidir. IV əsrdə bölgənin əhalisi xristian dinini qəbul etmişdir. Bu xristianlar Alban xristian kilsəsinin nüfuz dairəsində idilər. XVIII əsr erməni müəllifi Simeon İrəvansi yazır ki, Albaniyanın Gəncəsər patriarxlığı Naxçıvan, Qeqarkuni (Göyçə - Q.Q.), Kapan və Lori eparxiyalarını erməni kilsəsinin təsirindən azad etməyə çalışırdı (150, 6). Şübhəsiz ki, bu mübarizə hər şeydən əvvəl, göstərilən bölgələrin əhalisinin etnik mənsubiyyətcə türk mənşəli albanlarla eyniliyindən irəli gəlirdi. Təəssüf ki, gölün qədimlərdə necə adlandığı məlum deyil. Er.əv. VIII əsrə aid bir Urartu mənbəyində Göycə gölünün yaxınlığındakı bir "ölkə" Kələk adlandırılır. Ehtimal ki, bu toponim qədim türkcə göl sözündəndir. Yuxarıda biz Van gölünün də qədim türk dillərində "Biya" - ("Göl", "Su") adlandırıldığını qeyd etmişik. Dağlıq Altayda bir göl hazırda Thu adlanır ki, bu da qədim türk dillərində tu "su" "göl" sözündəndir. Er.əv. III minillikdə şumerlərin indi Fərat adlanan çaya Buratu demələrini, bu adın "tu" sonluğunun "su" mənasında olduğunu yuxarıda qeyd etmişik. Lakin sonra bu göl şəffaf suyunun açıq havada göy rəngə çalmasına görə (yuxarıda biz Urmiya gölünün "Avesta"da "Çayeçasta" adlandığını və onun "Qayalı yaşıl (göy) su" mənasında olduğunu göstərmişdik) Göycə  adlanmışdır. İlk dəfə olaraq "Kitabi-Dədə Qorqud"da "Qekcə tenqiz" forması qeyd olunmuşdur (27, 110). 1386-cı ildə Əmir Teymurun (Teymurləngin) Cənubi Qafqaza hərbi səfəri ilə əlaqədar bir mənbədə də "Kökcə tenqiz" kimi gəstərilmişdir. 1510-cu ildə Şah İsmayıl Xətainin bir fərmanında isə gölün adı Göyçə yazılmışdır. Qədim erməni mənbələrində Göycə mahalı Qeqarkuni adlanır. Ehtimal ki, gölün Gökcə adı oğuzlarla bağlıdır. Ondan əvvəl göl Qöqər olmuşdur. Türk dillərində bu söz "Göy rəngli", "Mavi rəngli" mənalarındadır (147, III, 68). "Qeqarkuni" adı da məhz gölün bu qədim adını əks etdirir.

V əsrə aid qədim erməni mənbəyində bu gölün adı Qelam kimidir (Moisey Xorenasi, I, 12). Qədim erməni dilində "l" səsi olmadığına görə yaddilli adlarda onu "ğ" səsi ilə verirdilər. Ona görə mənbədə bu ad "Qeqam" kimidir. Göyçə gölünün ətrafında bir dağ silsiləsi indi də Qeqam (yəni Qelam) adlanır. Qelam adı erməni mənbələrində XVII əsrə qədər işlənmişdir. Abraam Kretasi (XVII əsr) "Qelam gölü" ifadəsini işlətmişdir. Qədim gürcü mənbələrində göl və onun ətraf ərazisi (orta əsrlərdə Göycə mahalı) Kelakuni adlandırılmışdır. Erməni tədqiqatçıları Qeqam (Qelam) adının mənasını ermənicə aydınlaşdıra bilməsələr də, onu ermənicə ad hesab edir və bu bölgədə ermənilərin qədimdən yaşadıqlarını göstərən fakt kimi göstərirlər. Əlbəttə, bu uydurmadır. Yuxarıda dedik ki, hələ er.əv. VIII əsrə aid Urartu mənbəyində gölün ətrafındakı "ölkə" Kələk adlanmışdır və bu ad qədim türk dillərində qöl "göl" sözündəndir. Eynilə erməni və gürcü mənbələrindəki Qelam və Qelakuni adları (qədim gürcü mənbələrindəki Qelakuni adı Urartu mənbələrindəki Kölək adının fonetik şəklidir: Qelakuni adının sonundakı "uni" şəkilçisi elə Urartu dilində məkan bildirən "ini" şəkilçisindən ibarətdir) qədim türk dillərində qöl (Azərbaycan dilində "göl") sözündən düzəlmiş adlardır.

Göycə gölünün Sevan adlandırılması orta əsrlərin sonlarına aiddir. "Sevan" adı ermənicə "Sevvank" ("Qara vəng") adının fonetik formasıdır (erməni dilindəki sev  -"qara" sözü fars dilindəki siyah sözündəndir). Ermənilər sadəcə olaraq, qədim türkcə İrəvan (ermənicə tələffüzü Yerevan) adına uyğunlaşdırmaq xatirinə "Sev vang" adını təhrif edərək "Sevan" şəklinə salmışlar. Gölün ermənicə "Sev vank" adlanması onun içərisində (şərq tərəfində) "Ada" adlanan kiçik adada (qeyd etmək lazımdır ki, adanın türkcə Ada adlandığını elə orta əsr erməni tarixçiləri yazmışlar) Azərbaycan türkləri tərəfindən "Qaravəng", ermənilər tərəfindən "Sev vang" ("Qaravəng" adının tərcüməsidir, çünki ermənicə sev - "qara" deməkdir) adlandırılan kilsənin olması ilə əlaqədardır. Bu kilsənin yerləşdiyi adanın adı ilk dəfə XI əsrə aid bir erməni mənbəyində çəkilir. XVII əsr erməni müəllifi Arakel Təbrizli (59) "Sev vank adası" ifadəsini işlətmişdir. Həmin kilsə XVII-XVIII əsrlərdə Eçmiadzin kilsəsinin əmri ilə günahkar sayılan erməni kahinlərinin sürgün yeri idi. Məsələn, XVII əsrə aid erməni mənbəyində qeyd olunur ki, Eçmiadzin katalikosu Akop Sevvank "tərki dünya"ya  (kilsə belə adlanırdı) başı qırxılmış və ayaqları qandallanmış kahini göndərmişdi. 1930-cu ildə Ermənistan hökumətinin fərmanı ilə Göycə adı Sevan adlandırılmışdır. Göycə gölü XV əsrə aid bir erməni mənbəyində Murk adlandırılır ki, bu da Altay dillərində muren  -"su" sözündən ibarətdir.

Ermənistanda hələ er.əv. VIII əsrdən məlum olan qədim türk mənşəli Akuriani (ermənilər onu "Axuryan" şəklinə salmışlar), V-X əsrlərdə adları çəkilən Alagöz dağının adı, Karpi, Arpa, Şirak, Kəngər, Kolt, Quqark, Taşir (sonrakı Lori), orta əsrlərdən adı çəkilən Zəngi çay, Qarni, Kümri və s. adlar vardır. Bu adların hamısı türkcədir. Lüğətdə bu barədə məlumat verilmişdir.

Yuxarıda deyilənlərdən aydın olur ki, er.əv. I minillikdə Kiçik Asiyanın şərqində (Van gölünün ətraf ərazisində) və indiki Ermənistanın ərazisində türk mənşəli əhali də yaşayırdı. Bu türk dillilərin mənşəyi problemi xüsusi tədqiqat mövzusudur. Bu problem araşdırıldıqda Cənubi Azərbaycan ərazisində er.əv. III minillikdən məlum olan Altay-türk dilli tayfalar və İkiçayarasındakı  şumerlər diqqət mərkəzində durmalıdır. Ona görə də bəzi tədqiqatçıların er. əv. I minilliyin əvvəllərində indiki Ermənistan ərazisində hurri dillilərin yaşaması fikri ilə bütünlükdə razılaşmaq çətindir. Hər halda Urartu hökm-darlarının Ermənistan ərazisində tapılmış kitabələrində  çəkilən "ölkə" adlarının hurri və ona qohum Urartu dilində olmadığı fikri vardır. Yuxarıda biz həmin ölkə adlarının bəzilərinin qədim türk dillərində olduğunu göstərən faktları vermişik. Lakin orada başqa dillərdə danışan tayfaların yaşadığını da inkar etmək olmaz. Bir sıra tədqiqatçılar indi Azərbaycanda  yaşayan Dağıstan dilli Udinlərin məhz Ermənistandan gəlmə olduqlarını yazmışlar.

Şimali Azərbaycan ərazisində er. əv. I minillikdə və erkən orta əsrlərdə Dağıstan dilli Udinlərin guya əksəriyyət təşkil etməsi və Alban dövlətini yaratmış albanların Udinlər olması baxışı (bax: 13, 42-43) ilə əlaqədar olaraq Udin məsələsi üzərində qısa şəkildə dayanmaq zərurəti ortaya çıxır. Dağlıq Qarabağın işğalına haqq qazandırmaq və ümumiyyətlə, Azərbaycanı parçalamaq istəyən erməni millətçilərinin və bəzi xarici ölkə siyasətçilərinin diktəsi altında fəalliyyət göstərən "Sadval" təşkilatı başçılarının məhz bəzi azərbaycanlı tarixçilərin əsərlərinə istinad edərək albanları Dağıstan dillilərin, o sıradan Udinlərin əcdadları saymaları ilə əlaqədar olaraq  Udin məsələsinin obyektiv araşdırılması indi xüsusilə aktual əhəmiyyətə malikdir.

Er. əvvəl 764-cü ilə aid Urartu dilində kitabədə indiki Ermənistan ərazisində Etiuni "ölkə" adı çəkilmişdir (122, 286) Bu adın "uni" hissəsi Urartu dilində məkan bildirən şəkilçi  olduğuna görə "Eti" hissəsi  V əsr erməni müəllifi Moisey Xorenasinin Ermənistanda qeyd etdiyi UTI əyalətinin (Moisey Xorenasi, II kitab, 44-cü fəsil) adından ibarətdir. Araşdırma göstərmişdir ki,  Azərbaycanda yaşayan Dağıstan dilli Udinlərin əcdadları məhz həmin UTI əyalətindən gəlmələrdir. Bu fikri təsdiqləyən faktlar vardır.

L.M.Meliksetbekov Udinlərin Ermənistandan gəlmə olduqlarını yazmışdır (123, 35-36). Müəllif fikrini onunla əsaslandırır ki, VII əsrə aid erməni mənbəyində Ərməniyədə Niq əyalətinin adı çəkilir (59, 13). Bu əyaləti tədqiqatçılar Kazax çayının yuxarı axınında, Göycə ilə Ələyəz arasında lokalizə edirlər. Qeyd etmək lazımdır ki, Urartu kitabəsində qeyd olunmuş Etiuni "ölkə"si məhz Göycə ilə Ələyəz arasında lokalizə olunur (Арутюнян Н. В. Топонимика Урарту. Ереван, 1985, с. 96). Buradan belə nəticə alınır ki, Udinlər UTI əyalətindən Niq adını Albaniyaya gətirmişlər. Sonralar bu ad Nic formasını kəsb etmişdir. Bu fikri hələ N. Y. Marr (N. Ə. Marr. İzbr. rabotı, t. IV. M-L. 1937, s. 81) və İ.İ. Meşşaninov (Мешшанинов И.И. Халдоведение. Яфетический сборник. VII. Баку, 1932. С. 97)  da söyləmişdir. Q. A. Melikişviliyə görə Albaniyada Udinlər Urartu kitabəsində göstərilən Etiuni əyalətindən gəlmələrdir (122,3). Türkiyə tarixçisi F. Kırzıoğlu hesab edir ki, Azərbaycandakı Udinlər Urartu çarlarının Etuniyə dağıdıcı səfərləri ilə əlaqədar olaraq köçüb gəlmişlər (165). Bu baxış tədqiqatçılara görə Udinlərin dilində Urartu dilinə mənsub 15 sözün olması ilə təsdiqlənir.

Azərbaycanda Dağıstan dilli Udinlərin yaşaması xalqımızın etnik tarixinin tədqiqi yolunda əsl əngələ çevrilmişdir.

1944-cü ildə İ.P. Petruşevski yazmışdı ki, Nic kəndində yaşayan Udinlər albanların qalığıdır. (Петрушевский И.П. Государства Азербайджана в XV веке. Известия АЗ ФАН СССР, №7, 1949, с. 77). Бу фикря сонра С.Т. Йеремйан (Еремян С.Т. Раннефеодальные государства Закавказья в III-VII вв. "Очерки истории СССР", М. 1958, с. 304), З.И. Йамполски (Ямполький З.И. К изучению летописи Кавказской Албании. Изв. АН Азерб. ССР, серия общ. наук, 1957, №9, с. 83), З. М. Бцнйадов (Буниятов З.М. Государство Атабеков Азербайджана. Баку, 1976, с. 178), Г. А. Климов (Климов Г. А. Кавказские языки. М. 1960, с. 96),  А. Г. Шанидзе (Шанидзе А. Г. Язык и письмо кавказских албанцев, М. 1960, с. 8), И. Щ. Ялийев (Алиев И. Г. Карабах в древности. Изв. АН Азерб. ССР, Серия истории, философии и права, 1988, №3),  В.Л.Гукасйан (Гукасян В. Л. Удинско-русско-азербайджанский словарь, Баку, 1974, с. 86), Ф. Мяммядова (Мамедова Ф. Политическая и историческая география Албании. Баку, 1985) tərəfdar çıxdılar, lakin, heç bir araşdırma aparmadan.

Şübhəsiz ki, Dağıstan dilli Udinlərin əcdadları Albaniyada yaşadıqlarına görə  ümumi mənada albanlar idilər. Lakin bu Udinlər etnik adı "alban" olanlardan deyildilər. "Alban" etnonimini daşıyanlar türk dilli  olduqları halda (Bu fikir Azərbaycan xalqının mənşəyi barədə konsepsiyamızın müddəalarından biridir), Udinlər Dağıstan dillilərdir. Lakin məsələ bununla bitmir. Uti və Udi formalarında türk mənşəli etnos da mövcud idi və məhz onunla yalnız Azərbaycanda yaşayan Dağıstan dilli Udinlər qarışdırıldığına görə dolaşıqlıq əmələ gəlmişdir. Ona görə qısaca bu məsələni bir də (Bu məsələ ilk dəfə "Azərbaycan türklərinin təşəkkülü tarixindən" əsərimizdə (s. 42-49) araşdırılmışdır) nəzərdən keçirməliyik. Qeyd etməliyik ki,  Musa Kalankatlının "Alban tarixi" əsərində  Albaniyada UTI adlı bir neçə əyalət adı çəkilir: Dağlıq Qarabağda "Uti əyalətində Urdi çölü" (II kitab, 14-cü fəsil); "Bərdə şəhəri yaxınlığında UTI" (II kitab, 27-ci fəsil); Qazax bölgəsində UTI əyalətində Xalxal şəhəri  (I kitab, 29-cu fəsil); Arazbar bölgəsində UTI (I kitab, 27-ci fəsil); "Uti əyalətində  Kiş kilsəsi" (II kitab, 27-ci fəsil); "Kalankat kəndinin yerləşdiyi UTI" ( indiki Tərtər r-nu ərazisi) və s.  Tədqiqatçıları çaş-baş salan da budur: əgər bu əyalətlərin adları indiki Dağıstan dilli Udinlərin etnik adı ilə bağlıdırsa, onda, əlbəttə, demək olar ki. Albaniya əhalisinin əsas hissəsi eramızın I minilliyində Dağıstan dilli Udinlər idi. Lakin onda  ölkənin adı "Alban" yox, UTI olmalı idi; Belə çıxır ki, er. əv. IV əsrdən eranın IX  əsrinə qədər mövcud olmuş Alban dövləti Dağıstan dilli Udinlərin qurumu idi; er. əv. 66-cı ildə Roma ordusu ilə vuruşmuş albanlar Udinlərin əcdadları idilər; erkən orta əsrlərdə Alban şəhərləri (Qəbələ, Bərdə, Gəncə, Şəmkir, Beyləqan, Xalxal və b.) də Udinlərə məxsus idi və s. və i.a. Aydın görünür ki, məsələnin bu sayaq qoyuluşu  həqiqətə uyğun deyil. İş ondadır ki, "Uti" adlı tayfalar Albaniyadan kənarda, məkanca müxtəlif ölkələrdə məlumdur.

1.Midiyada və sonra Atropatenada. Herodot (er. əv. Vəsr) Midiyada iki əyalətdə UTI adlı tayfanın  yaşadığını   yazmışdır (Herodot, III, 93 və VIII, 68). Sonra Strabon (I əsr) Atropatenada, Xəzərin cənub-qərbində "Midiya dağlarında albanların bir hissəsi" ilə yanaşı UTI adlı əyalətdə  Utilərin yaşadıqlarını qeyd etmişdir (Strabon, XI, 7, 1 və XI, 8, 9). Strabonun məlumatından görünür ki, "Uti" və "alban" etnik adlarını daşıyanları eyniləşdirmək olmaz. Bununla da indiki Dağıstan dilli Udinlərin albanların qalığı olması fikri özü-özünü təkzib edir; ikinci, aydınlaşır ki, özünü "alban" adlandıranların bir hissəsi Atropatenada yaşayırdı. Herodotun və Strabonun bu məlumatı əsasında erməni tarixçisi N. Adons (48. 420) yazmışdır ki, Dağıstan dilli Udinlər eranın əvvəllərində cənubdan Albaniyaya keçmişlər. Bu fikrə sonra İqrar Əliyev dəfələrlə istinad etmişdir. Dolaşıqlıq da belə yaranmışdır. Əslində isə Midiyada və Atropatenada yaşayan Utilərin Dağıstan dilli Udinlərlə heç bir etnik əlaqəsi yoxdur, çünki,  yuxarıda dediyimiz kimi, Udinlər Albaniyaya indiki Ermənistandan gəlmələrdir.



2. Şimali Qafqazda  antik müəlliflər albanlardan şimalda, yəni Şimali Qafqazda Uti (Udi) adlı etnosun yaşadığını yazmışlar. Plini (I əsr) yazmışdır ki, albanlardan şimalda  skiflərdən olan Udin adlı tayfa yaşayır (Plini, III, 38). Şimali Qafqazda Udi adlı tayfanın yaşadığını II əsr müəllifi Ptolemey də yazmışdır (Ptolemey, V, 8, 16). Plini sonra da qeyd edir ki,  həmin Udinlərdən şimalda  Utidors adlı tayfa yaşayır (Plini, VI, 39). Utidors etnonimini tədqiqatçılar indiyə qədər aydınlaşdıra bilməmişlər. Yazmışlar ki,  bu ad Uti etnonimindən  və İran dilli "Aors" adlı bir tayfanın adından ibarətdir. Bu məlumatı  təhlil etmiş K. V. Trever yazmışdır ki, guya Albaniyadan Dağıstan dilli Udinlərin bir hissəsi Şimali Qafqaza köçüb getmiş (154, 174-175) və orada İran dilli "Aors" tayfası ilə qovuşmuşdur. (Крупнов Е. И. Каякеитский могильник-памятник древней Албании. Труды Гос-ист. Музея, вып. XI , М. 1940). Oxucu mənimlə razılaşar ki,  bütün bunlar ağlabatan şeylər deyil. Albaniyadan Dağıstan dilli Udinlərin bir hissəsi nəyə görə müxtəlif türk dilli tayfaların qaynadığı Şimali Qafqaza getməli idi? İkincisi,  Şimali Qafqazda Qayakənddə aşkara çıxarılmış arxeoloji abidə haradan albanlara aid oldu, məgər Şimali Qafqaz Albaniya ərazisi idi? Əslində Plininin "Utidors" kimi qeyd etdiyi etnonim "Utidur" etnonimindən başqa bir şey deyil: Plini etnonimdəki "u" səsini "o" kimi vermiş, sonuna isə "s" adlıq hal şəkilçisini əlavə etmişdir. Vəssalam! "Utidur" etnonimi isə Uti və bir sıra qədim türk mənşəli  tayfa adları (Bayandur, Çavundur, Hundur və s.) üçün səciyyəvi "dur" sözündən ibarətdir. Buradan aydın olur ki, Udi (Uti) tayfası şimalda qədim türk mənşəli bir tayfanın adı idi. Eramızın IV-V əsrlərində Bizans müəllifləri Şimali Qafqaz çöllərində hunların bir tayfasının Utiqur adlandığını yazmışlar. (Bu barədə bax: Джафаров Р. Гунны и Азербайджан, Баку, 1993, с. 30). Utiqur tayfasının adı da Uti etnonimindən və bir sıra qədim türk mənşəli  tayfaların adları (Uyqur, Saraqur, Salqur, Kuturqur, Yazqur və b.) üçün səciyyəvi "qur" sözündən ibarətdir. V.V.Bartold yazmışdır ki, tayfa adlarındakı qur sözü "xalq", "tayfa" mənasındadır. Deməli, Plininin və Ptolemeyin eranın əvvəllərində Şimali Qafqazda qeyd etdikləri Udi tayfası türk mənşəli idi. Bunu həm Utidur və Utiqur türk tayfalarının adları, həm də Plininin Udilərin "skiflərdən" olması fikri təsdiq edir. Antik mənbələrdə "skif" adı altında türk mənşəli tayfaların nəzərdə tutulduğu indi bizim üçün aydındır. XIV əsr müəllifi Rəşidəddin monqolların içərisindəki Udiut (Udi etnonimindən və türk-monqol dillərində cəm bildirən "ut" şəkilçisindən) tayfasının adını çəkmişdir. XVIII əsrdə Qərbi Sibirdə bir türk ulusunun Udin adlanması da məlumdur. Həmin tayfanın adı ilə bağlı şəhər indi Nijne-Udinsk adlanır. Nəhayət, XVIII əsrdə Azərbaycanda yaşayan türk dilli Şahsevən tayfa birləşməsinin bir qolu da Udulu adlanırdı və s. Deməli, Midiyada, Atropatenada və Şimali Qafqazda Ermənistan ərazisindən gəlmə Dağıstan dilli udinlər ola bilməzdilər.

Şimali Qafqazda eranın I əsrindən məlum olan udinlərin türk mənşəli olması fikri düzdürsə, onda bu fikri Herodotun və Strabonun Midiyada və son-ra Atropatenada qeyd etdikləri utilərə (bax yuxarıda) də şamil etməyə əsasımız vardır. Çünki Midiyada er. əv. V əsrdə heç bir Dağıstan dilli tayfa yaşaya bilməzdi. Nəhayət, bu fikirlərin ikisi də məqbul hesab olunursa, onda Musa Kalankatlının Albaniyada qeyd etdiyi beş əyalətdə (bax: yuxarıda) Utilərin hamısının Dağıstan dilli udinlərin əcdadlarının yaşadığı fikri şübhə altında qalır. Belə nəticəyə gəlməyə əsas var ki, bu əyalətlərin bəzilərində türk mənşəli utilər, bəzilərində isə Dağıstan dilli udinlər yaşayırdılar. Lakin mənbə yoxluğu ucbatından bu məsələni aydınlaşdırmaq olmur. Əsas məsələ budur ki, Albaniya ərazisində türk mənşəli Uti adlı tayfa da yaşamışdır. Bu mülahizə daha iki faktla təsdiqlənir.

1. Musa Kalankatlı "Alban tarixi" əsərində eranın I əsrinin 60-cı illərində Aran (Ərən) adlı şəxsin Albaniyada hökmranlığa keçməsindən danışdıqda yazır ki, Utilər "həmin Aranın oğullarının nəslindəndir" (I kitab, 5-ci fəsil). Ərən şəxs adının türk dilli olduğunu yuxarıda demişik. Bu məlumatı belə şərh etmək olar: hökmdar Ərən və Uti tayfası etnik mənsubiyyətcə eynidir, başqa sözlə, utilər türk mənşəlidirlər.

2."VII əsr Erməni coğrafiyası" adlı əsərdə Arazdan qərbdə, Artsak ilə Kür arasındakı Uti əyaləti Aranrot (indiki Həkəriçay), Tri (indiki Diridağ), Alue, Rot-Pasian, Tuç-Katak, Qardman və Şakaşen (Gəncə bölgəsi) və Bərdə şəhərinin yerləşdiyi Uti mahallarından ibarətdir (59, 51). Göstərilən mahal adlarının hamısı qədim türk dillərindədir.

Əhməd Zəki Validi Toqan yazmışdır ki, Albaniyada utilər er. əv. VII əsrdə sakların içərisində gəlmişlər (Əhməd Zəki Validi Toqan. Ümumi Türk tarixinə giriş, I c. s. 162). Ona görə də Midiyada və sonra Atropatenada utilərin də məhz saklarla gəldikləri nəticəsi alınır.

Yuxarıda deyilənlərdən görünür ki, bəzi tədqiqatçıların Herodotun və Strabonun Cənubi Azərbaycanda, Plininin və Ptolemeyin Şimali Qafqazda Uti və Udi adlı tayfalar barədə məlumatlarını Albaniyada Uti əyalətləri barədə Musa Kalankatlının məlumatları ilə birləşdirmələri səhvdir. Belə çıxır ki, Strabon Albaniyada Uti tayfası haqqında yazmışdır. Halbuki, Strabon Albaniyada utilər haqqında məlumat vermir. Bu səhvi ilk dəfə N.Q.Adons (48, 420) və Y. Manandyan buraxmış (Манандян Я. А. О некоторых проблемах древней Армении и Закавказья. Ереван, 1944, с. 13)  вя К. В. Тревер (154, 143), С. Т. Йеремйан (Страна "Махелония" надписи  Кааба и Зардушт. ВДИ, 1967, №4, s. 51-52), İqrar Əliyev (İstoriə Midii, s. 67) və b. təkrarlamışlar.

Azərbaycanda yaşayan Dağıstan dilli udinlərin qədimdə Cənubi Azərbaycanda, Şimali Azərbaycanda və Şimali Qafqazda yaşamaları fikri səthi düşüncənin məhsuludur. (Bu dolaşıqlıq udinlər barədə bu yaxında buraxdıqları kompilyativ kitabda  Rauf Hüseynovu və Qəmərşah Cavadovu da toruna salmışdır. Hər hansı bir mövzunu araşdırmaq istədikdə bu mövzunun predmeti barədə aydın təsəvvürə malik olmaq lazımdır. Onun-bunun yazdıqlarını bir-birinin ardınca düzüb yenilik kimi təqdim etdikdə elmi naşılıq üzə çıxır).

Urartu mənbələrində indiki Ermənistan ərazisində adı çəkilən Eriaxi (sonrakı Şirak) "ölkə" adı isə, ehtimalımıza görə, indi Azərbaycanın şimal-şərqində yaşayan və özlərini "hər" adlandıran Dağıstan dilli qrızlıların və haputluların etnik adındandır.

Eradan əvvəl VIII əsrdə şimaldan antik mənbələrdə "kimmer" kimi adlandırılan türk mənşəli kəmərlər (yaxud qəmərlər) və onların ardınca er.əv. VII əsrdə antik mənbələrdə "skif" adlandırılan saklar (yaxud şakalar) Cənubi Qafqaza gəldilər (bu barədə bax: 162). Tarixşünaslıqda bu iki etnosun İran mənşəli sayılması yalnız uydurmadır, ona görə ki, bu tayfaların qədim mənbələrdə çəkilən şəxs adlarının hamısı qədim türkcədir (13, 130-155).

Kəmərlər er.əv. 715-ci ildə Kuriani adlı yerdə (indiki Ermənistan ərazisində Axuryan çayının adı) Urartu ordusunu məğlub edərək Kiçik Asiyaya daxil oldular və Friqiya dövlətini yıxdılar. Bu hadisə ilə əlaqədar olaraq friqlərin bir qolu olan ermənilərin Arazın sahillərinə və indiki Ermənistan ərazisinə səpələnməsi baş verdi. Kəmərlər barədə  başqa yerdə ətraflı yazdığımıza görə (14, 72-89) təkrara varmırıq.

Kəmərlərin ardınca gəlmiş saklar miqdarca daha çox idilər. Onların əsas hissəsi indiki Şimali Azərbaycan və Ermənistan ərazilərində məskunlaşdı və tarixdə "Skif çarlığı" adı ilə məlum dövlət yarandı. Demək, indiki Şimali Azərbaycan və indiki Ermənistan ərazisində ilk dövlət qurumu er.əv. VII əsrdə yaranmış Sak çarlığıdır. Qədim erməni mənbələrində ermənilərin Aşkenazın ("Bibliya"da Sak çarlığı "Aşkenaz" adlandırılır) nəsilləri sayılması və ilk erməni çarlarının skaordi (qədim ermənicə "Sakoğlu" deməkdir) adlandırılması da bununla əlaqədardır. Bundan sonra indiki Ermənistan  və Şimali Azərbaycan ərazilərində türk mənşəli əhali xeyli çoxaldı.

Ermənistanın qərbində, onun Türkiyə ilə həmsərhəd bölgəsində er.əv. V əsrdə türk mənşəli əhalinin yaşamasını göstərən faktlardan biri Arpaçay toponimidir. Er.əv. V əsr müəllifi Ksenefont bu bölgədə Arpazos çayını qeyd edir (Anabazis, V, 12). Onun "Arpazos" kimi yazdığı ad "Arpaç" (yunan dilində "ç" səsi olmadığına görə müəllif onu "z" səsi ilə vermişdir) və yunan dilindəki adlıq hal şəkilçisi olan "os" hissələrindən ibarətdir. "Arpaç" isə Arpaçay hidroniminin qısaldılmış formasıdır: müəllif ona tanış olmayan "Arpaçay" adını Arpaç (yunanca Arpazos) kimi yazmışdır.

Sakların tərkibində Cənubi Qafqaza Uti, Quqar, Alban, Şirak, Şamak, Qarqar, Pasian, Şarvan və Gəncək tayfaları gəlmişdilər. Sakların adı indi Ermənistana məxsus olan Sisakan ("Sisyan" adı Sisakanın təhrifidir) və Sisyan rayonunda Şəki, indi Azərbaycana məxsus olan Artsak (qədim türkcə art  -"dağlıq ərazi" və Sak etnonimindən, sonrakı Dağlıq Qarabağ), Azərbaycanın şimal-şərqində Şəki, Gəncə bölgəsində Sakasin və Mil-Muğan düzünün qədim adı olan Balasakan (qədim türkcə pala -"düzənlik" və Cak etnonimindən) toponimlərdə əksini tapdı. Şarvanlar Kürdən şimalda və indiki Ermənistan - Türkiyə sərhəd bölgəsində, Utilər indiki Qazax-Ağstafa, Bərdə və Dağlıq Qarabağ bölgələrində, qarqarlar indiki Dağlıq Qarabağda (indiki Qarqarçayın hövzələrində, qismən Gədəbəy rayonu ərazisində və Şəki-Zaqatala bölgəsində, indiki Ermənistan ərazisində), şiraklar indiki Ermənistanda Arpaçay hövzəsində (sonrakı Şirakel) və Azərbaycan ərazisində Alazan-İori çaylarının aşağı axarında, quqarlar Ermənistanda və Azərbaycanın Gürcüstanla sərhəd bölgələrində, albanlar əsasən Şimali Azərbaycan ərazisində və qismən Xəzərin cənub-qərbində, pasianlar indiki Ermənistanın qərbində və Dağlıq Qarabağda məskunlaşmışdılar.

Sakların bir hissəsi kompakt halda indiki Zəngəzur bölgəsində, Sisakanda oturmuşdu. VI əsrə aid Suriya mənbəyində və VII əsrə aid erməni mənbəyində bu bölgə Sisakan, başqa erməni müəlliflərinin əsərlərində Siuni (ermənicə yazılışda Syunik) adlanmışdır. Əgər Sisakanda əvvəlcə ermənilər yaşasaydı, onda bölgə Sak etnonimi ilə adlanmazdı. Sisakan toponimi Si və Sakan hissələrindən ibarətdir. Adın "Si" hissəsi bu bölgədə sakların başında durmuş sülalənin adıdır (13, 163). Qədim erməni mənbələrində Sisakan adı qismən qısaldılmış formada Sisak kimi çəkilir. I əsrin ortalarında Kürdən cənubdakı Alban ərazisinin çarı Ərən bu sülalədən idi. Ərən şəxs adının təmiz türk mənşəli olması Sisak(an) tayfasının qədim türkcə olduğunu göstərən faktlardandır. Adın ermənicə Siuni forması isə Si sülaləsinin adından və erməni dilində Urartu dilindən keçmə məkan bildirən uni şəkilçisindən ibarətdir. Erkən orta əsrlərdə Bazarçayın sahilində Sak etnonimi ilə bağlı Şəki adlı qala vardı. Qeyd etmək lazımdır ki, erkən orta əsrlərdə Sisakanda hakimiyyətdə olmuş çarların adları (Pisak, Vasak, Anduk, Qdexon, Sunbat və s.) təmiz türkcədir (bax: 13, 166-167). Təsadüfi deyil ki, erməni tədqiqatçıları bu adların erməni və başqa dillərdə mənalarını aça bilməmişlər. V əsr erməni müəllifinin özü Sisak sülaləsinin erməni mənşəli olmadığını yazmışdır (Moisey Xorenasi, I kitab, 12-ci fəsil).

İndiki Ermənistanın qərbində, Türkiyə ilə həmsərhəd bölgədə yaşamış türk dilli tayfa yunan və erməni mənbələrində Pasian və Basian kimi qeyd olunmuşdur. Bu tayfanın adını orada ilk dəfə er.əv. V əsr yunan müəllifi Ksenefont çəkmişdir (Anabazis, IV, 18). Pasianlar er.əv. VII əsrdə saklarla gəlmişlər. Bu fikri Ksenefontun pasianların skiflərlə (yəni saklarla) yanaşı yaşaması haqqında məlumatı da təsdiqləyir. Müəllif yazır ki, Arpasos (Qərbi Arpaçay) çayından 20 fərsəng aralıda düzəndə Skifinlər ölkəsi yerləşir (Ksenefont, Anabazis, IV, 6, 19). Bir fikrə görə pasianlar indi Türkiyəyə məxsus olan Qars, Sarıqamış, Kaqızman və Sürməli ərazilərində yaşayırdılar. Məhz bu tayfanın adı ilə Araz çayının yuxarı axını antik müəlliflərin əsərlərində Pasis (yunanca Fasis) adlanırdı. V əsr müəllifi Favst Buzand "Basian mahalı" ifadəsini işlətmişdir (Favst Buzand, III kitab, 9-cu fəsil). Qeyd edilməlidir ki, "Kitabi-Dədə Qorqud" eposunda da Pasinuk toponiminə təsadüf olunur (27, 53).


Katalog: Language

Download 2.08 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   10   ...   13




Download 2.08 Mb.

Bosh sahifa
Aloqalar

    Bosh sahifa



ErməNİstanda azərbaycan məNŞƏLİ toponiMLƏRİN İzahli lüĞƏTİ 1

Download 2.08 Mb.