• Temur va temuriylar davri Samarqand madaniyati
  • Movarounnaxr miniatyura sanati taraqqiyoti
  • XVIII asrda Movarounnaxr
  • Samarqand miniatyura maktablarining vujudga kelishi va shakllanishi




    Download 200.22 Kb.
    bet3/3
    Sana10.04.2017
    Hajmi200.22 Kb.
    1   2   3

    1.3 Samarqand miniatyura maktablarining vujudga kelishi va shakllanishi.


    Uning tarixi uzoq o`tmishdan boshlangan. XIV-XVII asrlarda kamol topgan. Bu davrlarda O`rta Osiyo, Xindiston, Eron maktablari va Arabiston-Buxoro maktabi «Boburiylar miniatyura maktabi, Sheroz maktabi, Isfaxon maktabi, Yazd maktabi, Bog’dod mitniatyura maktabi» kabi yirik san'at markazlari tashkil topgan.

    Xirot miniatyura maktabining tanazzuli va musavvirlarning Xirotdan Buxoro tomon ketishlari muxim rol o`ynaydi. XIV-XV asrlarda musavvirlarning xayoti va faoliyatida xissa qo`shgan ustod Jaxongir Buxoriy, Pir Sayd Axmad Tabriziy, Xo`ja Abdulxay Pir Axmad, Shaxobiddin Abdulla, Zaxriddin Azxar Bobo, Naqqosh Xo`ja Axmad Ubaydullo, Nizomiddin Axmad binni, Ali Arzumlar O`rta Osiyoda qo`lyozma asarlarni miniatyuralar bilan bezatishgan.


    Temur va temuriylar davri Samarqand madaniyati


    Temur va temuriylar davrida Samrqand shukuxi va ko`rki butun jaxonni shu bilan bir qatorda g’arbiy Yevropani ham lol etgan edi.

    Ulug’bek xukmronligi yillarida Astronomiya, Matematika va boshqa tabiiy fanlar qatorida Adabiyot va madaniyat ham ravnaq topdi. Shu qatorda Movaraunnaxr miniatyura maktablari shakllana boshladi.

    O`rta Osiyo miniatyura san'atida Sharq Rafaeli hisoblangan Kamoliddin Bexzod boshchiligida kamol topgan Xirot miniatyura maktabining shakllanishi va taraqqiyoti ko`p xollarda Samarqand miniatyura maktabi ta'sirida amalga oshadi.

    Antik tarixiy ma'lumotlarga ko`ra Bexzod miniatyura san'atini Pir Sayd Axmad Tabriziydan o`rgangan. Pir Sayd Axmad Tabriziy esa «Umdat ul musavviriy» (Musavvirlar peshvosi) nomi bilan mashxur buxorolik ustod Jaxongirning shogirdi bo`lgan. Ustod Jaxongir esa Temuriylar davri tasviriy san'atning asoschisi bo`lmish ustod Gung (soqov) dan taxsil ko`rgan.

    Bexzod raxnamolik qilgan Xirot miniatyura maktabi namoyondalari eng noziq o`ta nafis asarlarida realistik tushunchalarni tom ma'noda ifoda etgan. Agar biz Buxoro miniatyura maktabi asarlarida, asosan tabiat manzaralariga oshuftalik yo`lini kuzatsak, Xirot maktabida esa inson qiyofasini tasvirlash – portret janrida katta muvoffaqiyatlarga erishganligining guvoxi bo`lamiz. Tasvirning ob'yektga mosligi ranglar uyg’unligi musavvirning bosh maqsadi sanalgan. Bexzod mo`yqalamiga mansub Sulton xusayn Muxammad Shayboniyxon, Alisher Navoiy, qosim Alining «Alisher Navoiy va yosh mirzo» Bexzodning Tabrizdagi shogirdlaridan biri chizgan shu paytgacha topilgan yagona surati - Kamoliddin Bexzod portret asarlari buni yaqqol isbotlaydi.

    Muhammad Shayboniy (1451-yil-1510-yil 12-dekabr, Marv) - taniqli oʻzbek shoiri, davlat arbobi, oʻzbekxonlar sulolasining asoschisi, „hazrati imomuz-zamon xalifatur-rahmon“ (zamona imomi va xalifasi) unvoniga erishgan.

    Olimlar Bexzodni Sharqda portret janrining asoschisi deb ulug’laydilar. Ulardan biri - «Samarqand devoridagi jang» ikkinchisi - «Ulug’bek oila a'zolari va Saroy axllari bilan lochin ovida» nomli miniatyuralardir. Birinchi tasvirda Samarqand devoridagi kamon otuvchilar orasidagi Temurning nabirasi Xalil Sultonning surati xam bor.

    Ikkinchi tasvirda esa Ulug’bek dala shiyponida chordona qurib o`tiribdi, uning yuz tuzilishi aniq ifoda etilgan: qisiq ko`zli, mo`g’ul bashara, O`rta Osiyoliklarga xos soqol, boshida esa oq tivit qalpoq tasvirlangan.

    Samarqand miniatyura maktabiga xos aniqligi portret xamda tabiat manzarasi yorqin ifodalangan.


    Movarounnaxr miniatyura san'ati taraqqiyoti


    Muxammad Murod Samarqandiy 1616 yilda Buxoroda bo`lgan. U Sa'diyning «Bo’ston» asariga miniatyura chizgan. So`ng bu asar Juybor shayxlaridan Abduraxim Xo`jaga tuxfa qilingan.

    O`rta asr o`zbek miniatyura san'atining yana bir ko`zga ko`ringan taniqli musavviri Muxammad Murod Samarqandiy o`zining g’oyat kuchli tasviriy qobilyati, asarlarni jonli, ifodali realligi bilan ajralib turadi. «Shoxnoma» asarida uning 115 illyustrasiya miniatyurasi uning o`z davrining yetuk san'atkori ekanligidan dalolat beradi. U g’oyat kuchli dramatik syujetlarni o`z asarlarida ifoda etadi. Asarlarida o`z davrining sosial xayoti to`laqonli ifoda etib berilgan. Uning «qo`zg’olon» asarini kuzatar ekanmiz asar qaxramonlarini g’oyat aniq tashvishli, g’azabkor va jonli ifoda etganligini kuzatamiz. Asardagi ranglar xam o`ziga xos qo`zg’olish ruxida beriladi.

    Murodni rang tanlashi xam o`zidan avvalgi musavvurlardan boshqacharoq kompozisiya syujetlari va ularga tanlangan ranglarda aloxidalik reallik xukm suradi.

    Murod Samarqandiy - mashxur naqqosh va mashxur atoqli musavvir. Murod Samarqandiy XVI asrda yashab ijod etgan rassom. Murod Samarqandiyning otasining ismi xaqida xam xech qayerda xech nima berilmagan. Murod Samarqandiyni ayrim sharqshunos olimlar uni tug’ilgan va vafot etgan yilini aniq ko`rsatib bermaganlar. Murod Samarqandiy juda yoshligidanoq rasm chizishga kirishadi. U rasm chizishni eng oddiy elementlarini katta zexn bilan o`rganadi. Yosh Murod tabiat elementlaridan o`z rasmlari kompozisiyasida foydalanishga, badiiy asarlar syujeti bo`yicha rasm ishlashga asosiy e'tiborni qaratadi. U birgina rasm chizib qolmay badiiy asarlarni xam mutoala qilib turar edi.

    Ko`pgina manbalarda ko`rsatilishicha u davrda Xirotda Alisher Navoiy boshchiligida 40 a'zoga ega bo`lgan yetuk rassomlar xattotlar, me'morlar, musiqashunoslardan tashkil topgan «Ilmiy kengash» faoliyat ko`rsatar edi. Shu bilan birga Mirak Naqqosh raxbarligida «Nigoriston» san'at akademiyasi xam bu davr san'ati va madaniyati rivojida muxim o`rin tutgan xolda Murod Samarqandiy ijodining ravnaqida xam katta ta'siri bo`lgnligini xam aytib o`tishimiz joizdir.

    U Xusayn Boyqaro xamda Og’a Mirakdan ta'lim olgan. Uning Xirotda yashagan choqidagi asarlari bizgacha yetib kelmagan.

    XVI asr 30-40 yillarida chizgan suratlarida 30 yaqini kashf etilgan. U xamma miniatyurachilar kabi shoir va buyuk mutafakkir Alisher Navoiy suratini xam chizgan.

    Mir Alisher Navoiy chexrasi to`qri tasvir etilgan bo`lib chiqadi. Chunki Murod Samarqandiy xam Bexzod singari shoir mir Alisher Navoiy bilan birga bo`lgan.

    Mazkur surat 1931 yili Londonda tashkil etilgan Eron san'ati ko`rgazmasida namoyish etilgan edi. Xozir Texronda shoxanshox kutubxonasida saqlanadi. Biz Mir Alisher Navoiy suratini ko`zdan kechirar ekanmiz, u usta san'at egasi tomonidan chizilganligiga shubxa qilmaydi. U shoirning yuksak chog’larini tasvirlab, chexrasi ancha manodor chizilganligini aniq namoyon etib turibdi. Uning ko`zlari risolidek, kimnidir diqqat bilan, bor fikri zikri bilan tinglayotgandek tuyulardi. Surat yuqorisida «Sur'atiy Amiri Kabir Mir Alisher» degan yozuv bor.

    XVIII asrda Movarounnaxr


    O`rta Osiyo miniatyurasining badiiy qiymatini o`ziga xos xususiyatlari so`nggi taraqqiyot davrigacha bu san'at turi o`zgaruvchan tarixiy madaniy sharoitlarga moslashib, yashashda davom etgani, moddiy va ma'naviy borliqni o`zgartirmoq va in'ikos ettirmoqning yangidan - yangi usullarini ishlab chiqishda davom etganini o`rganishni taqozo etadi. O`rta Sharq xususan Kojar va Kashmir miniatyurasi va shu bilan birgalikda O`rta Osiyo miniatyurasini o`rganilmadi.

    XVIII asrning oxiriga kelib, xo`jalik axvoli izga tushdi. Buxoro amirligi, Xorazm va quqon xonliklari mavqeini mustaxkamlanishi iqtisodiy taraqqiyotga, madaniy rivojlantirishga va kitob san'ati ustalarining ishining jonlanishiga olib keladi.

    Buxoro amirligi - Buxoro xonligini 1753 y.dan keyingi nomi; ashtarxoniylar o‘rniga kelgan mang‘itlar sulolasi vakillari o‘zlarini amir deb atashgan. Shunga ko‘ra, davlat B.a. deb atala boshlangan. 1920 y.




    II-Bob.

    Miniatyura amaliy san’atning mo’jaz janri.

    2.1 Kаmоliddin Bехzоd vа miniаtyurа
    Moniy mo`yqalamga o`xshash rassomlik mo`yqalami butun dunyo Musavvirlarini unutishga majbur qiladi. Uning ajoyib va mu'jizakor barmoqlarini esa Odam Atoning avlodlari orqasiga barcha rassomlarning asarlarini xirs qilib qo`yadi. Sof xaqiqatni o`zida mujassam etgan zamonimiz ajoyiboti bo`lgan bu musavvir xozirgi paytda butun Dunyo xukumdorlarining marxamatiga sazovor. Buyuk rassomning zamondoshlaridan biri bo`lgan xirotlik tarixchi Xondamir o`zining «Xabab us-siyar» asarida Bexzod xaqida xayratlanib ana shunday yozgan edi.

    «Rassomlar xaqidagi mashxur risolaning muallifi qozi Axmad musavvir xaqida!» qisqa bir vaqt orasida Bexzod shu darajada moxir musavvir bo`lib yetadiki, rang tasvir paydo bo`lgandan buyon bu soxada san'at axli orasida unga teng keladigan yo`q edi, - deb yozadi.

    «Kamoliddin Bexzod zamondosh mo`yqalam soxiblari orasida eng yaxshi musavvir xattotlarning boshlig’i o`z san'atining cho`qqisiga erishgan ulug’lardan edi» - deydi boshqa bir zamondoshi. Rassom va xattot Do’stmuxammad Bexzodning shuxrati Sharqning buyuk miniatyurachisi bo`lmish shuxrati naqadar baland bo`lganligini ko’rsatadi.

    Bexzod qadimgi Xurosonning katta shaxarlaridan birida temuriylar poytaxti Xirotda 1455 yilda tug’iladi. Tarixiy asarlarda yozilishicha Bexzod ota-onadan juda erta yetim qolib taniqli xirot xattoti va rassomi Mirak naqqosh Xurosoniy qo`lida tarbiya oldi. Mirak naqqosh Xuroson xukumdori Sulton Xusayn (1465-1506) saroyida shox kutubxonasining boshqaruvchisi kitobdor vazifasida ishladi. Mirak naqqosh Bexzodning ustozlaridan biri edi. Uning miniatyura san'ati bo`yicha ustozlaridan yana biri buxorolik ustoz Jaxongirning shogirdi mashxur rassom pir Sayid Tabriziy bo`lgan. Uning ustodlari o`z zimmasining mashxur rassomlari edi. Bexzodning asarlaridagi o’ziga xos xususiyatlaridan ustozlarning ta'siri kattadir. Sulton Xusayn Boyqaro zamonida qirot o’zining rassomga bo`lgan xurmatini aniq bildirish maqsadida Shox Ismoil 1522 yilda maxsus buyruq bilan Bexzodni Shox kutubxonasining boshlig’i kitobdor qilib tayinlaydi.

    Keksayib saksonlarga borib qolgan rassom vataniga qaytib kelgach, 1535 -36 yillarda Xirotda vafot etadi. Uning portretini Tabrizda yashagan rassom tomonidan ishlangan portret saqlanib qolgan. Uning qomati bir muncha bukchaygan xolda tasvirlangan. Bexzod yaratgan asarlarning aniq bir xisobi yo`q edi. U yaratgan asarlarda xattoki imzo chekilmagan. Bexzod o`z ishlarida Sheroz, Tabriz va Xirot miniatyura maktablarining muvaffakiyatlari ajoyib ravishda uyg’unlashtiriladi.

    Rassom o`zining yoshlik yillarida ishlagan ilk asarlaridayoq xatni jiddiy kuzatuvchi moxir san'atkor ekanini ko`rsatadi. Bexzod illyustrasiya qilinadigan qo`lyozmadan shunaqa syujetlarni tanlab oladiki, bu syujetlar uningcha xayotning turli lavxalarini, mavjudotini doimo xarakatda ekanini ko`rsatish lozim. Shungacha va shundan keyingi devorlarda yaratilgan kompozisiyalarda Bexzod uncha katta bo`lmagan juda keskin xarakat va katta kenglikni o`zida mujassamlatirgan miniatyuralarni yaratish uchun aloxida bir usulni qo`llaydi u figuralarni miniatyura ramkalari bilan kesib qo`yadi va ushbu usul bilan tomoshabinning xayotida xarakat davom etayotganining tasavvurini tuqdiradi.

    Sharafiddin Ali Yazdiyning «Zafarnoma» asariga ishlangan Xiva qal'asining qamal qilinishi nomli asarida aniq detallarni ko`rish mumkin.

    Bexzodning masjid qurilishi tasvirlanayotgan asarida esa ishlarining borishini keng ko`lamda ko`rsatib bergan. Bu miniatyuralarga qarab turib, odam ish juda kizg’in ketayotganini ko`rish mumkin. Navoiyning «Farxod va Shirin» dostonida Farxod jasoratini qanchalik kuylangan bo`lsa, Bexzod xam o`z miniatyuralarida Xirot shaxrini obod qilgan nomsiz ustalar va xunarmandlarni muxabbat bilan tasvirlaydi. Sa'diyning shaxri O`rta Sharqda unga teng keladigan shaxar yo`q edi. Xirot shaxri me'morchiligiga masjidlarning salobatligi bilan madrasalarni, mexmonxonalar, shifoxonalar, xammomlarning barcha qurilish binolarining aniq qurilmalari uni bezab turgan naqshinkor koshinlari kishilarni xayratga solgan. Bu yerda miniatyura va xattotlik asarlarining eng yaxshi namunalari ishlanardi. Sulton Xusaynning zamondoshlari Jomiy, Navoiy, Mirxond va Xondamir chiroyli xusnixat mualliflari xattot Sulton Ali, Mashxadiy Kamoliddin Bexzod o`sha paytlarda Xirotning gultojilari edilar. Sulton Xusaynning o`zi xam shoir bo`lib, nafis san'atning nozik bilimdoni sifatida ijodkorlarga xomiylik qilardi. Buyuk Bexzodning shakllanishida Navoiy katta ta'sir ko`rsatadi. Buyuk ustoz o`zining mashxur musavvirlariga Amir Nizomiddin Alisher Navoiyning marxamati va g’amxo`rligi tufayligina erishdi deydi tarixchi Xondamir. XV asrning 90 yillarida Sulton Xusayn Boyqaro Bexzodni o`z kutubxonasiga boshliq qilib tayinlaydi. U Sharqning buyuk yozuvchisi va shoirlarining asarlariga miniatyura chizishni buyurar edi. Sulton Xusayn xattot o`z boqida Bexzodga ijodxona qurdirgan. Uning ishidan zavqlanish uchun uni oldiga tez-tez kelib turar edi. Bu bilan dunyoning tashvishlarini birmuncha unutganday bo`lardi. 1537 yilda Sulton Xusayn vafot etdi. Shayboniyxon Xirotni bosib oldi. Bexzod Xirotda qolib o`z ijodini davom ettirdi. Shaybonixon xam bilimdon xukumdor bo`lib rassomga aloxida e'tibor beradi va unga o`z portretini chizishni buyuradi. Shayboniyxon xalokatidan so`ng 1510 yil Xirotni shox Ismoil bosib oladi. Bexzod boshqa bir xukumdor xarakatiga o`tishga majbur bo`ladi va safaviylar poytaxti Tabrizga boradi. Shox Ismoil Bexzod ijodini yuqori baxolaydi.

    1514 yilda Childiran yonidagi jangda muvaffakqiyatsizlikka uchragan Shox Ismoil qaytib kelib ularning axvollarini so`rattirgan.

    Bo’ston asarida mashxur Doro cho`pon miniatyurasi Navoiyning insonparvarlik g’oyalari ta'siri ostida yaratilgan. Bu miniatyurada qoyali tog’lar, ba'zi joylar butalar bilan qoplangan yam-yashil o`tloq, cho’ponlar va otlar yorqin bo`yoqlar ostida bir-biri bilan uyg’unlashib ketgan. Bu asarida xam Bexzod baytal onasini emayotgan toychoq va qimiz quyayotgan cho`pon bola kabi xaqqoniy va xayotiy lavxalarni tasvirlaydi. Ayniqsa, cho`pon qomati juda ta'sirchan chiqqan.

    Badiiy bezatilgan Sharq qo`lyozma kitoblari, Kitobat san'ati xam ilmiy - tarixiy, xam badiiy - estetik, xam ma'naviy - ma'rifiy qiymati bilan umumjaxon madaniyati xazinasi bilan noyob san'at asarlari sifatida munosib o`rin egallagan. Ushbu san'atning tarkibiy qismi, Sharq xalqlarining mushtarak badiiy merosi va iftixori bo`lmish miniatyura san'ati ko`p yillar mobaynida asosan sharqshunoslar, etnograflar, san'atshunoslar, filologlar va tarixchilarning diqqat markazida bo`lib keldi. Umumta'lim maktablari, maktabdan tashqari o`quv tarbiyaviy muassasalari, qolaversa o`rta va oliy san'at o`quv yurtlarining bu san'at turining tarbiyaviy imkoniyatlari pedagogik jarayonda to`laqonli foydalanilmadi. Zero, yosh avlodni bu san'at turiga jalb etish ko`pgina o`quv tarbiyaviy muammolarni ijobiy xal etish imkoniyatlarini ochib beradi.

    Chunonchi, Sharq miniatyura san'atining yetuk tasviriy san'at turi sifatida uning mazmuni, g’oyasini badiiy estetik idrok etish jarayonida ularda tasvirlangan ijtimoiy xayot, tarixiy evalyusiyalar, personajlarning ichki dunyosi, adabiy asar miniatyura mualliflarini aks ettirayotgan voqea va xodisalarga nisbatan ifodalangan o`zlarining falsafiy muloxazalari, qarashlari, bu voqea va xodisalardagi etnik xususiyatlarni anglab yetish, baxo berish va ular asosida o`z munosabatlarini amaliy, tasviriy ko`rinishda ifodalash muhim ahamiyat kasb etadi. Bu masalani bir tomoni. Yana bir muxim masala - o`quvchilarga Sharq miniatyura san'atining jaxon madaniyatida tutgan o`rni, Sharq miniatyura maktablari va markazlari, ularda mavjud bo`lgan badiiy umumiylik va tafovutlarning sabablari, bu maktablarni zabardast vakillari xaqida ma'lumotga ega bo`ladilar. Shuningdek, Sharq miniatyura san'atining mustaqil san'at turi sifatida shakllanish tarixi, uning san'atning boshqa turlari, xususan adabiyot bilan bog’liqligi, xar bir asardagi taraqqiyot darajalarini shu zamonni ijtimoiy - siyosiy va madaniy xayoti bilan bog’liqligi xaqida ma'lumotga ega bo`ladilar.

    Sharq miniatyura san'atini o`rganish, ayniqsa uning tasviriy usullari aks ettirilgan tasviriy lavxalarda milliy xarakterdagi qarashlarni qo`llash usullaridan boxabar bo`lish bilan bir qatorda ularni turlashtirish prinsiplari bilan xam tanish bo`ladilar. Masalan o`rganiladigan asar personajlarining o`rganish jarayoni to`garak qatnashchilari uchun samarali bo`ladi. Faqat Sharq miniatyuralaridagi qaxramonlarning o`rganish jarayoni qator tarbiyaviy – pedagogik masalalarning yechimini ochib berish va xal etish imkonini beradi. Jumladan bu jarayonda o`quvchilar Sharq miniatyura san'atidagi o`ziga xos tasviriy usullardan tashqari tasvirlangan personajlarning liboslarini o`rganish orqali ilmiy va badiiy axamiyat kasb etuvchi tarixiy sana va voqealardan voqif bo`ladilar, personajlarning tabaqasi, yosh kategoriyasi xamda kasbi-kori to`qrisida tasavvur oladilar. Nixoyat, o`quvchilar o`zlarining ijodiy ishlarida tasvirlashda miniatyura janrida ijod qilayotgan zamondosh rassomlarining asarlari bilan tarixiy asarlarni qiyosiy o`rganish jarayonida badiiy an'analarni idrok etish va bu an'analarni xozirgi xalq san'atida davom ettirilishi to`qrisida nazariy va amaliy taassurotlarga ega bo`ladilar. Xuddi shu tamoyil asosida Sharq miniatyura san'atida o`z ifodasini topgan badiiy naqqoshlik va ganchkorlik namunalari, ayniqsa saroylar, qabulxonalar, istiqomat qiladigan joylarning, interyerlarini bezashda sharqona me'morchilikdagi an'analarini qo`llanish xususida ma'lumotni boyitadilar.

    Sharq miniatyura san'atida Kamoliddin Bexzod va uning takrorlanmas badiiy tasviriy maxorat maktabi san'atdagi kamolot namunasi bo`lgan bo`lsa, Temuriylar davri ilm - fani, ayniqsa adabiyotga miniatyura san'ati yuksaklikka erishdi. Umuman ilm - fan va madaniyatning oltin asri bo`lib tarixga kirdi.

    Miniatyura san'ati asarlarini idrok etishda uning funksional vazifalari badiiy bezatilgan qo`lyozma asarlarining tarkibiy qismi, ajralmas badiiy – grafik elementi sifatida qarash lozim. Bunday yondashish o`quvchilarning bu durdona san'atdagi sintezni ilqash, ularning xamoxangligini ta'minlovchi omillarni aniqlash va taxlil kilish imkonini beradi. Jumladan suz bilan tasvir birligidagi badiiy matn va badiiy tasvir sintezi, badiiy bezatilgan kulyozma asarlarini yaratilishida turli kasb egalari - xattot, nakkosh, muzaxxib, lovvox va musavvirlarning ijodiy xamkorligining samarali yuksak badiiy kiymatga ega bulgan, badiiy jixatdan mukammal bezatilgan kulyozma asarlarini yaratilishini asosiy zamini ekanligi xakida taassurotga ega bo`ladilar. Masalaga shu tariqa yondashish xattotlik badiiy nakkoshlik kabi miniatyura san'atiga alokador bulgan san'at turlaridan aloxida mashqulotlar qtkazish imkonini berildi.

    Sharq miniatyura san'atini umumta'lim maktablari sharoitida urganishga qaratilgan va unda yukorida sanab utilgan vazifalarni xal etish kuyidagi asosiy pedagogik muammolarni yechish bila bog’liq xolda olib boriladi. Chunonchi, san'at vositasida o’quvchilar ongiga Sharqona falsafiy dunekarash, axloq me'yorlarini singdirish, miniatyura san'atining rivojlanish boskichlarini urganish orqali xalqimizning madaniy tarixini, badiiy an'analarini o’zlashtirish, Sharqona badiiy - tasviriy kamolot borasidagi bilim va malakalarini oshirish yo’li bilan o’quvchilarning badiiy tafakkurini rivojlantirish imkonini yaratishi zarur.

    Muallif yoki bosh qaxromon «portreti» ichki kechinmalarini tasvirlovchi saxnalar suxbat mavzusi beriladigan bo`ldi. Avliyolar payg’ambarni tasvirlash mavzulari cheklana bordi. Jang, ov sa'nalari vasfiy mavzularga munosabat bir muncha o`zgaradi. Mustaqil peyzaj kompozisiyalari yo`qoladi. Ko`p kishilik bazm manzaralari kam figurali soqiylar bilan almashinadi. Yangi kompozision yechimlar, sxemalar paydo bo`ladi. Keyingi davr qo`lyozmalarida miniatyuraning O`rta asr uslubiga pala-partish rioya qilishi va personajlarning tarkibiy xarakteristikasiga aloxida - aloxida urg’u berish sezilib turiladi.

    Xarakterli belgi sifatida me'moriy bezak tarzida boburiylar davri oq marmar inshooatlaridan nisbatan ilgarigi yolg’iz daraxt yoki peyzash fonini yassi perspektiv qisqartmalarsiz tasvirlovchi Eron O`rta Osiyo usulidan foydalanishni ta'kidlash mumkin. Ularda Kashmir etnik tipik zargarlik taqinchoqlarga boy milliy kiyimda tasvirlanib yashil va ko`kimtir ranglar bilan birga noranjiy rang, qizil oltin ranglarning munosib uyg’unlashuvini ko`ramiz.

    Kashmircha uslubda ishlangan O`rta Osiyo miniatyuralarida uning jixatlari kompozision ko`rilish me'moriy fon ifoda etiladi. Ammo etnik tipik va koloritda muayyan o’zgarishlar mavjud.

    Soddalik folklor rasmlar uning tabiiy rivoji va ichki buzilish jarayoni sezilgan klassik miniatyurani qayta qurilish natijasidir.

    O`rta Osiyo miniatyurasining badiiy qiymatini o`ziga xos xususiyatlari so`nggi taraqqiyot davrigacha bu san'at turi o`zgaruvchan tarixiy madaniy sharoitlarga moslashib, yashashda davom etgani, moddiy va ma'naviy borliqni o`zgartirmoq - yangi usullarini ishlab chiqishda davom etganini o`rganishni taqozo etadi. O`rta Sharq xususan Kojar va Kashmir miniatyurasi va shu bilan birgalikda O`rta Osiyo miniatyurasini o`rganilmadi.

    XVIII asrning oxiriga kelib, xo`jalik axvoli izga tushdi. Buxoro amirligi, Xorazm va Qo’qon xonliklari mavqeini mustaxkamlanishi iqtisodiy taraqqiyotga, madaniy rivojlantirishga va kitob san'ati ustalarining ishining jonlanishiga olib keladi.

    Badiiy bezakli qo`lyozmalar tuzish xarakteri va usuliga ta'sir ko`rsatgan faktorlardan eng muximi qarama-qarshi kuch va sharoitlarning diolektik birligi va kurashi bo`ldi. XV asr O’rta Osiyo adabiy xayoti Eron bilan bog’liq bo`lsa XVII - XVIII asrlarda safaviylar Eron va mazxabini rasman qabul qilganlaridan keyin Movarounnaxr-Eron bilan munosabatlarni o`zadi. Usmoniy, Turkiya, Kashmir, Shimoliy Xindistonga e'tiborini qaratadi.

    Shimoliy Xindiston va Turkiyada kitob chop etila boshlangach, kitoblar O`rta Osiyoga keltirila boshlaydi. Xind musulmon madaniyatining yirik markazlaridan biri Bombey Kanpur, Lakxnau, Kashmir O`rta Osiyoga kitob yetkazib bera boshladi. Bu kitoblar arab, fors tillardagi diniy falsafiy xuquq, tarix va boshqalarga doir edi. Bu kitoblar O’rta Osiyoda Kashmir usulida bajarilgan miniatyuralar paydo bo`la boshladi. Qo`lyozma asarlariga chekiladigan rasmlarning uslubiy xususiyatlari va xarakteriga 1864 yil Turkiston o`lkasining Rossiyaga qo`shib olinishidek muxim voqea chuqur ta'sir qiladi.

    Rossiya (ruscha. Россия), Rossiya Federatsiyasi (ruscha. Российская Федерация) - Yevropaning sharqida, Osiyoning shimolida joylashgan mamlakat. Maydoni jihatidan dunyoda eng katta mamlakat. Quruqlikdagi chegarasi 22125,3 km, dengiz chegarasi 38807,5 km. R.
    Siyosatdagi o`zgarish iqtisodiy va madaniy xayotdagi siljishlar Yevropa madaniyati ta'sirning kuchayishi o`lka ma'naviy sharoitida burilish yasaydi.

    Keyingi davrda musavvir shaxsiga axamiyat berilmasdi. Ilgarigidek musavvir imzosi deyarli qo`yilmasdi. Badiiy bezakli qo`lyozmalar bir necha unut bo`lgan O`rta Osiyolik musavvirlar ismini bizgacha asrab keldi. Bular ichiga mashxur buxorolik musavvir Axmad Donish Mir Muxammad Sidiq (Xashmat), Amir Muzaffarning «Gunoxkor» o`g’li Qo`qonlik Muxammad Amin Kosoniy Muxammad Shokirboy, Xoja Nosir (XIX asr ikkinchi yarmi).

    Ammo O`rta Osiyo an'anaviy asarlariga xos davr o`tishi bilan torayib borayotgan mutanosib davrga moyillik seziladi. Keyingi davr O`rta Osiyo miniatyurasi «Sayoxatnomalar» geografik asarlar xam tasvirlar bilan bezatilgan. Ilgari tasvirlar bilan bezash rasm bo`lgan Firdavsiyning «Shoxnoma»si, Nizomiy «Xamsa»si, Xofiz «Devon» lari, Sa'diy asarlari bezatilmadi. Ilgarigi mashxur tarixiy asarlar xam yo’q. Boshqa nashrdagi tasvir etilgan asarlar soni xam kam. Badiiy uslubiy xususiyatlarni taxlil etarkanmiz, murakkab manzaralarga duch kelamiz. Unda miniatyura san'ati bir xilda rivojlanadi.



    2.2 Ustоz vа shоgird оdоbi.

    Bizning ilmiy izlаnishlаrimiz shuni ko’rsаtаdiki. Qаdimdа аjdоdlаrimizustоz-shоgird аsоsidаyoshlаrgаhunаr o’rgаtishbo’yichаbоy tаjribаgа egаdir. Lеkin kеyingivаqtlаrdа аjdоdlаrimizning bоy mе’rоsidаn hаmdа tаjribalapidаn to’liq fоydаlаnа оlmаyapmiz. Buning sаbаblаridаn biri ustоz-shоgird аn’аnаlаrini chuqur urgаnmаgаnligimizdir. Аjdоdlаrimiz tаjribаlаri yoritilgаn аdаbiyotlаrni hаm еtаrli dеb bo’lmаydi. Bundаn tаshqаri аjdоdlаrimiz bоy tаjribаlаrini hоzirdа hunаr o’rgаtilаyotgаn jоylаrdа. Chunоnchi: Qоyaiyo’quvyurtlаri,o’rtа maxcuckаsb-hunаrtа’limmuаssаsаlаridа ustоz vа shоgird аsоsidа o’rgаtаyotgаn ustахоnаlаrdа. Qo’shimchа tа’lim muаssаsаlаridа ustоz vа shоgird shаrqоnа оdоbi to’liq o’rgаtilmаsligi o’quvchi yoshdlrimizni ахlоq оdоbigа vа bilim dаrаjаsigа, umumаn, ulаr mа’nаviyatining shаkllаmishigа sаlbiy tа’sir etаyotgаnligining guvохi bo’lаmiz. Shuning uchun biz quyidа MаrkаziyОsiyodа ustоz vа shоgird аn’аnаlаri аsоsidа kаdrlаr tаyyorlаsh tаriхi hаqidа fikr yuritmоqchimiz.

    Qаdimdа ustа tаyyorlаshningo’zigахоs milliyаn’аnаviyаsоslаri, urf-оdаtlаri qоnun-qоidаlаri, tаlаblаri bo’lgаn.

    Хаlq hunarmаndchiligidа ustоzlаrning o’zigа yarаshа ikki fаzilаtlаri ya’ni shахsiy vа kаsbiy fаzilаtlаrining o’z mеzоni bo’lgаn.Shu mеzоn аsоsidа ustаgа sаlbiy vа ijоbiy bаhо bеrgаnlаr. Shuning uchuy оtа o’z fаrzаndini yakkа shоgirdlikkа bеrishdаustаningyuqоridаgi mеhоngаjаvоb bеrаоlish dаrаjаsini аtrоflichа o’rgаnib chiqаdi.

    Ya’ni «Yomоn ustаgа bеrmа shоgird etib, buzаr u buzuq fе’lini o’rgаtib»,mаqоligа аsоsаn yaхshi ustаgа «Suyagi bizniki, eti sizniki» dеgаn аn’аnа bo’yichа tоpshirgаnlаr.

    “Bоlаni ustа оldigа оlib bоrish o’zigа yarаshа tаntаnа bo’lgаn. Bоlаning оtа-оnаsi vа qаrindоsh-urug’lаri«bo’y»dеgаn bo’g’irsоq vа hоlvаytаr qilib, ustаning хuzurigа kеlgаnlаr vа «bоlаning go’shti sizniki, suyagi bizniki», qа­bilаdаgi gаplаr bilаn uning iхtiyorigа tоpshirgаnlаr. Kеltirilgаn pishiriqlаr o’shа pаytdаyoq birgаlikdа tаnоvul etilgаn. Ustа bоlаgа hu­nаr o’rgаtishdаn tаshqаri butun o’qish dаvоmidа оziq-оvqаt bilаn hаm tа’minlаb turgаn. Ikkаlа kеlishuvchi tоmоn оrаsidа yozmа rаvishdа shаrtnоmа bo’lmаgаn. Kаsb o’rgаtish tеkinbo’lgаn».

    Buning uchun ustоz shоgirdigа mаydа-chuydа uy ishlаrini buyurgаn. Kеyin esа ustаgа аsbоb-uskunаlаrni оlib bеrib turish yoki хоm-аshyoni tаyyorlаb turish, kеyinchаlik esа eshik dеrаzаlаrni, ustunlаrni o’rnаtishgа vа nаqshlаrni o’yishgа o’rgаtgаn. Ya’ni bоlаni yashаsh bilаn birgа hunаr sirlаrini оddiydаn murаkkаbgа qаrаb o’rgаtib bоrgаn. 3-4 yillаrdаn so’ng yaхshi tаjribаli shоgirdgа ustа 15-20 kun mоbаynidа pul ishlаb kеlishi uchun ruхsаt bеrgаn.

    Shоgirdgа ustа nоmini bеrishining o’zigа хоs urf-оdаtlаri bo’lgаn. Bu tаntаnаli kun shоgirdning оtа-оnаsi uyidа yoki ustаning uyidа o’tkаzilgаn. Mаrоsimgа shоgirdning qаrindоshlаri, ustоzning qo’lidа ishlаyotgаm shоgirdlаr, ustаlаr, mullаlаr qаtnаshgаn. Ustаlаr kаttаsi оqsоqоl yoki ustаkаlоn yoki uning yordаmchisi pоykоr ustа nоmini оlаyotgаn shоgirdning bоshigа sаllа o’rаydi. Chоpоn kiygizib bеligа qiyiqchаbоg’lаnаdi vа mаsаlаn, durаdgоr yoki yog’оch o’ymаkоr ustа bo’lаdigаn bo’lsа bеlbоg’igа tеshа yoki аrrа qistirib qo’yilаdi. Ustаchilik qоnun qоidаlаridа tаriхi vа durаdgоrlikning12 qоidаlаri, insоnlаrgа bo’lgаnmuхаbbаt, tаrtib-intizоm, hаqgo’ylik, o’z kаsbini yurаkdаn yaхshiko’rаdigаnbo’lishvа bоshqаlаro’rgаtilаdi. Оdаtdа, shоgirdgа tоzа suv bеrishgаn vа undаn bulgusi us­tа bir nеchа qultum ichgаn. Shundаn so’ng esа shоgirdni «ustа» dеgаn unvоnbilаnаtаgаnlаr,ustаlаr vа do’stlаri uni tаbriklаgаnlаr. Kеyin kаttа ustа dаsturхоndаn «Nоnni suхtа» nоmli tаndir nоnniоlib kschаning sаbаbchi bo’lgаn shоgirdigа qаrаb «qаеrgа bоrsаng hаm o’zingni qilgаn kulchаngmi ko’rsаtgin»dеb bеrаdi. Yosh ustа nоnni dаsturхоn ustigа qo’yadi.

    Bundаm urf-оdаtlаrning hаrхil turlаri bo’lgаn. Bа’zi urf-оdаt bo’yichа bo’lguvchi ustаgа birоr-bir uyinmustаqilbеzаshgа tоpshirgаnlаr.U bo’lаjаk ustаishnibitkаzgаndаn so’ngustаlаr uning qilgаnishinitеkshirаdilаr vа bаhо bеrаdilаr. Аgаr ish ustаlаrgа mа’qul tushsа, undа urf-оdаtlаr bo’yichа shоgirdgа «ustа» dеgаn unvоn bеrilgаn. Shun­dаn so’ng yosh ustаgа bоshqа shаhаrgа bоrib mustаqil ishlаshgа ruхsаt bеrilаr edi. Yoki bа’zi yosh ucralap “хаlifа”, ya’ni kаttа usta bоshchiligidа birgа ishlаb yurаr edilаr.

    Ustаlap tsех tаriqаsidа kаttа vа kichik durаdgоrlik, qurilish ishlаri оlib bоrib, ulаr tаrkibigа quydаgilаr kirаr edi. Bоshliqlаr: оqsоqоl, Qоlib, nаjоrbоshi: ulаrning o’rinbоsаripоykоr; kаttа ustаlаr ustоz kаlоn; ustаlаr; ustаgа yordаmchi ustаlаr - хаlfа, nimshеrik; shоgirdlаr hаmdа mullа hаm bo’lgаn.

    Оqsоqоlni tаyinlаshdа shаhаrdаgi eng kаttа tаjribаli ustаlаrdаn sаylаgаn. Аgаr оqsоqоl birоr nохаq ish qilsа undа birоr mаsjidgа pоykоr, ya’ni оqsоqоl yordаmchisi vа hаmmа ustаlаrning yig’ib qаytа оqsоqоl sаylаnаr eli. Buхоrоdа esа оqsоqоlni qаytа sаylаsh bоshqаchаrоq edi. Ustаlаr Buхоrо хоnigа mахsus аrizаyozаr edilаr.

    Buхоrоdа XIXаsr охiri - XX аsr bоshlаridа durаdgоrlаr bоshliQi ustа G’ulоm, O’rаtеpаdа esа ustа Kаrim Kаjаrbоshi (ustо Аbdu Kа­rim Аbduхоliqоv) bo’lgаn. Bu shаhаrlаrgа хаttоki O’rtа Оsiyoning turli chеkkаlаridаn ustа­lаr kеlib ishlаgаnlаr. Аksinchа o’rаtеpаlik хаlq ustаlаrini yuqоri Zаrаfshоn qishlоqlаridа mаsjid. Mаdrаsа, turаr jоy binоlаrini: bеzаsh uchun tаklif etgаnlаr. Ulаr nаqqоshlik, yog’оch o’ymаkоrligi, gаnchkоrlik vа bоshqа ishlаrni bаjаrgаnlаr.

    Hаr bir hunаr hаm оdаtdа аvlоddаn-аvlоdgа o’tgаn, bеgоnа bоlаlаrdаn esа o’tа istе’dоdli, shu hunаrgа mеhr quygаnlаrginа tаnlаbоlingаn. Chinаkаm o’ymаkоr ustаlаrni оrzu qilgаn kishilаr uchun mаdrаsаdа o’qigаn bo’lishi, tаriх,shе’riyat vа musiqа sirlаridаn vоqif bo’li­shi,хаttо musiqа аsbоblаrinibirоz chаlа bilishishаrt qilibqo’yilgаn.Аyrimustаlаr shоgirdlаri uchun mахsus оdоb tаlаblаrini ishlаb chiqqаnlаr.

    Qаdimdаn аjdоdlаrimiz ustа vа shоgird аn’аnаlаri аsоsidа yoshlаrgа hunаr o’rgаtish bo’yichа bоy tаjribаgа egа bo’lgаnlаr. Lеkin kеyingi vаqtlаrdа аjdоdlаrimizning bоy tаjribаlаridаn to’liq fоydаlаnа оlmаyapmiz. Buning sаbаblаridаn biri ustа vа shоgird аn’аnаlаrini chuqur ilmiy аsоsdа o’rgаnmаgаnligimizdаndur.




    2.3 Miniatyura janrida “Ov” kompozitsiyasini ishlash.

    Mavzu asosida va illyustrativ rasm chizish jarayonida rangning roli benihoya kattadir. Miniatyura mazmunini va g’oyasining to’la ochishiga uning emosional ta’sirini kengaytirishga, shuningdek, kompozisiyadagi muvozanatni saqlashga xizmat qiladi.

    Rangning asosiy xususiyatlari uning yorqinligi, tusi va to’yinganligi bilan belgilanadi. Mavzu asosida miniatyura chizish mashg’ulotlarida bo’yoqlar bilan ishlash murakkab vazifalardan biri hisoblanadi. Faqat ta’lim jarayonining to’g’ri tashkil etilishi, ko’rgazmali vositalar va metodik tavsiyalardan samarali hamda o’rinli foydalanish natijasidagina rangshunoslik bo’yicha zarur bilim, malaka va ko’nikmalarni o’zlashtirishga erishish mumkin.

    Yorug’lik manbai yuzadan qanchalik uzoqlikda bo’lsa, predmet shuncha kuchsiz yorug’lanadi va aksincha yorug’lik manbai predmetga qancha yaqinda joylashsa u shunchalik kuchli yorug’lanadi. Shuningdek, predmet yuzasining yorug’lik darajsi predmetdan kuzatuvchigacha bo’lgan masofaga ham bog’liq bo’ladi. Ya’ni narsalar tusi kishi ko’ziga yaqinlashgan sari ochroq, uzoqlashgan sari esa to’qroq ko’rinadi. Yuzalarning yorug’lanish darajasi shu yuzaga tushayotgan yorug’lik nurlarining tushish burchagiga ham bog’liq bo’ladi. Eng kuchli yorug’likni yorug’lik manbaiga tik qaragan yuza oladi. Tushayotgan yorug’lik nurlarining burchagi qanchalik katta bo’lsa narsalar yuzasiga tushayotgan nurlar shuncha bo’ladi.

    Predmet kuzatuvchidan uzoqlashgan sari o’z ranglarining to’yinganligini yo’qotadi, natijada ular havorang yoki zangori tusda ko’rinadilar, soyada esa yorug’lashadilar. Shuningdek, predmet zehlari, uning bo’rtgan joylari bo’laklari o’z aniqliklarini yo’qotadilar.

    Ulug’ rassom Leonardo da Vinchi perspektivani uch bo’lakka bo’lgan edi:

    1. Chiziqli pespektiva.

    2. Havo (rang) va rang perspektivasi.

    3. Relyef perspektivasi.

    Chiziqli perspektivada narsalar kishi ko’zida uzoqlasha va yaqinlasha borgani sari ularni o’lchovlarida havorang perspektivasida ranglarida haov o’zgarishlar yuz beradi.

    Relyef perspektivasi deganda esa narsa shakllaridagi aniqlik va ularning fazoda uzoqlashuvi natijasida yorug’lik va soya o’rtasidagi nisbiy o’zgarish tushuniladi. Yorug’lik manbaining o’zgarishiga qarablar o’tlar, daraxt barglari, yer, uylarning ranglari turlicha tusga kiradi. Mazkur predmetlar erta tongda havo rang va zangori tusda bo’lsalar, kunduzi esa ular o’zlaridagi hamma bor ranglarni nomoyon qiladilar. Kechqurun esa zarg’aldoq tusga kiradilar. Bu hodisalarni O’.Tansiqboyevning «Kechqurun GESi tongi», Z.Inog’omovning «Choyga», V.Kavinaning «Satsiologik Mehnat Qahramoni Tursunoy Ohunova» nomli asarlarida ko’rish mumkin.

    Yorug’lik changini qish paytida kuzatish mumkin. Qishning quyoshli yorqin nurida qor pushti rang tusda ko’rinsa soya joyda u havo rang yoki zangori tusda bo’ladi.

    Predmetning rangi ularni o’rab olgan narsalarning rangi ta’sirida o’zgaradi. Bunday hodisani refleks deb yuritiladi. Predmetlar rangini biz tefarak-atrofdagi narsalarning ranglariga nisbatan idrok etamiz. Agar predmet turgan joydagi fon o’zgartirilsa o’sha predmetning rangi ham o’zgargandek tuyuladi: sariq yoki qizil fondagiga qaraganda yanada sarg’ish tuyuladi; yashil rangdagi predmet qizil fonda sariq yoki zangori fondagiga qaraganda yorqin va yanada yashil tuyuladi. Iliq rangdagi predmet yonida turgan sovuq rangli predmet yanada sovuqroq tusga ega bo’ladi. Qizil rangdagi predmet yonida kul rang fonda sovuqroq tuyuladi. Zangori rang yashil rang bilan yonma-yon tursa tiniq tuyuladi. Agar predmet rangi sovuq bo’lsa, uning soyasi iliq tuyuladi va aksincha. Manzaradagi bronta daraxtni tasvirlashda uni faqat birgina yashil bo’yoq bilan bo’yash noto’g’ridir. Daraxt rangi yorug’likning ta’sirida yon atrofdagi narsalarning ta’sirida o’zgaradi. Shuning uchun ham uni o’ziga o’xshatish uchun turli ranglardan foydalanish kerak bo’ladi. Shundagina u hajmli va to’laqonli chiqadi. Agar daraxtni faqat yorug’lik darajasi bilan farq qiluvchi lokal rang bilan bo’yasa, noaniq sun’iy jonsiz tasvir hosil bo’ladi. Haqiqiy san’at asarlarini sinchiklab kuzatar ekanmiz, ularda tasvirlangan narsalar va odamlarning ranglari bir-birlari bilan o’zaro bog’liq ekanligini sezamiz. Shuning uchun ham suvrat ishonarli ko’rinadi. Tasvirda yoki suvratda hamma ranglardan ustunlik qiladigan umumiy yorug’lik va rang birikmalariga kolorit deyiladi. Agar suratda qizil rang ustunlik qilsa uni qizil koloritli deb yuritiladi. Umuman suratlar iliq, sovuq yoki oltin, kulrang tus koloritida bo’lishi mumkin.

    Kalorit – bu qo’shimcha rang birikmalari qonunuiyatlariga javob beruvchi bo’yoqlar uyg’unligi emas u borliqni to’g’ri aks ettirish natijasidir. Suratlarda kalorit turli predmetlar ranglarining uyg’unligi orqali yorug’lanish bilan birlashgan va yorug’lik ranglarining ta’sirida hosil bo’ladi. Osmon predmetlarning soyasiga sovuq tus beradi. Quyosh predmetlarning yorug’ qismlarini birlashtiradi. Kechki sun’iy yorug’lik manbalari esa asosan predmetlarga umumiy sarg’ishzarg’aldoqrang beradi. Uning turi ta’sirida zangori va havo rang ranglar ko’rinmay qoladi. Sariq, qizil ranglar yorqin kul rang esa iliq tus oladi. Kechki sun’iy yorug’likni o’zida aks ettiruvchi surat umumiy zarg’aldoq sarg’ish kaloritga ega bo’ladi.

    Tevarak - atrofdagi narsalarning aks ta’siri ham naturaning koloritiga ta’sir etadi. Quyosh nuriga chulg’angan fazo o’zining umumiy yorug’ligi va ko’p rangliligi bilan farqlanadi. Biroq manzarada yoki naturada quyosh nurlari ranglarining turli-tuman bo’lishiga qaramay tutuvchi soyalarda va yarim soyalarda osmon, yer, tevarak atrofdagi narsalarning ranglari aks etgan bo’ladi. Shunga muvofiq turli rangdagi manzarada hamma predmetlar uchun umumiy bo’lgan ikki-uch xil ranglar birlashgan bo’ladi. Kompozisiyada ranglarning bir nechtasi yig’ilib chiroyli birikmalarni hosil qilishi ranglar garmoniyasi deb ataladi. Agar ranglar yoqimsiz birikmani hosil qilsa ularni disgarmoniya deb yuritiladi.

    Rang guruhlarining garmonik birikmalarini ba’zan gamma deb ham yuritiladi. Ba’zan to’yingan ranglar guruhlarining to’yinmagan ranglar bilan qo’shilishi ham garmonik birikimalarni hosil qilishi mumkin. Biroq ayrim hollarda birgina rasmda to’yingan va to’yinmagan birikmalarning aks etishi disgarmoniyaning hosil bo’lishiga olib keladi. Rasm chizishda anna shu momentlarga rioya qilgan holda ish olib borish tasvirning ta’sirchanligini oshirish imkonini beradi.

    Obraz yaratishda «oldingaintiluvchi» va «orqaga intiluvchi» ranglarning xususiyatlarini bilgan holda ish olib borish ham yaxshi natijalar beradi. «Oldinga intiluvchi» ranglarga ko’proq iliq ranglar kiradi va ular o’zlarining haqiqiy o’rnidan oldinroqda ko’rinadilar. Orqaga intiluvchi ranglar qatoriga sovuq ranglar kiradi va ular o’zlarining haqiqiy o’rinlaridan orqaroqda ko’rinadilar. «Oldinga intiluvchi» ranglar qatoriga yorqin to’yingan ranglar hamda materialning fakturasiga alohida e’tibor berib ishlangan rasm ranglari ham kiradilar.

    Kompozisiyada yorug’lik ham undagi obrazlarning ta’sirchanligini oshirishda alohida ahamiyat kasb etadi. Buni axromatik ranglar bilan ishlangan illyustrativ rasmlarda ko’rish mumkin.

    Kompozisiyada yorug’likning roli shundan iboratki, bunda bo’rttirib ko’rsatilishi lozim bo’lgan obrazlarni tasvirlashda kontrastlik usulidan foydalaniladi, ya’ni asosiy obraz to’q tasvirlansa uning atrofdagilar och ranglar bilan ishlanadi va aksincha suratdagi asosiy obraz och rang bilan ishlansa boshqalari esa to’q ranglar bilan tasvirlanadi.

    XULOSA

    Хulоsа qilib аytgаndа quyidаgilаrni tа’kidlаb o’tish jоiz bo’lаdi. Mа’lumki umumiy tа’lim, litsеy, kоllеj vа hunаr mаktаbini islох qilishning аsоsiy yo´nаlishlаrdаn biri yosh аvlоdning mеhnаt tаrbiyasini yaхshilаshdаn ibоrаtdir. O’quvchilаr bаdiy bеzаsh ishlаrini bаjаrish jаrаyonidа o´zlаrining bаdiiy qоbiliyatlаrini rivоjlаntirish bilаn bir qаtоrdа judа ko´p ishlаb chiqаrish - tехnik оpеrаttsiyalаrni hаm o´rgаnаdilаr. Mаtеriаllаrning хоssаlаri hаqidа аnchаginа qiziqаrli nаrsаlаrni bilib оlаdilаr, qоg’оz, gаzlаmа, yog’оch, mеtаl, vа hоkаzоlаrni ishlаtish tехnоlоgiyasi hаmdа turli аsbоblаrdаn fоydаlаnish qоidаlаri bilаn tаnishаdilаr.

    Ustа vа shоgird аsоsidа yoshlаrgа hunаr o’rgа­tish uchun аjdоdlаrimiz tаjribаsini yuqоri sifаt dаrаjаsidа o’rgаnishni tаshkil qilish lоzim. Ustа vа shоgird оdоb mеzоnlаrini yanаdа mukаmmаl ishlаb chiqish kеrаk. Shu mеzоnlаr аsо­sidа mаktаblаrdа, mаktаbdаn tаshqаri muаssаsаlаrdа, litsеy vа kоllеjlаrdа, оliy o’quv yurtlаridаgi dаstur, dаrslik, o’quv vа mеtоdik qo’llаnmаlаrgа ustа vа shоgird оdоbi аn’аnаlаri mаvzulаrini kiritish vа ulаrni еtаrli dаrаjаdа yoritib bеrish kеrаk.

    Kаsb-hunаr kоllеjlаridа vа hunаr o’rgаtilаyotgаn оliy o’quv yurtlаridа mахsus kurslаr tаsh­kil etish vа ulаrni хоzirgi eng ilg’оr pеdаgоgik tехnоlоgiyalаr аsоsidа оlib bоrish mаqsаdgа muvоfiqdir.

    Оliy o’quv yurtlаridа vа kаsb-hunar kоllеj­lаridа o’tilаyotgаn tа’lim-tаrbiyagа, hunargа оid dаstur vа dаrsliklаr mаzmunigа "Ustоz vа shо­gird etikаsi" bоbini kiritish mаqsаdgа muvоfiq bo’lаr edi.

    Adabiyotlar ro’yxati
    1. I.A.Karimov. O'zbekiston buyuk kelajak sari. T. 1998 yil

    2. I.A.Karimov. Barkamol avlod orzusi. T. 1999 yil.

    3. Xalq badiiy hunarmandchilik va amaliy san’atini yanada rivojlantirishni davlat yo’li bilan qo’llab-quvvatlash chora-tadbirlari to’g’risida. O’zbekiston Respublikasi Prezidentining farmoni, - T: “Toshkent oqshomi” oynomasi, 2-aprel, 1997-yil, 38-son.

    4. Azimov I. O’zbekiston naqshu nigorlari. – T.: G’.G’ulom nomidagi adabiyot va san’at nashriyoti. 1987.

    5. Axloq va odobga oid hadis namunalari. – T.: “Fan”, 1991.

    6. Bulatov S.S. Ganchkorlik, naqqoshlik va yog’och o’ymakorligiga oid adabiyotlarning izohli lug’ati. – T.: “Mehnat”, 1991.

    7. Bulatov S.S. O’zbek xalq amaliy bezak san’ati, - T.: “Mehnat”, 1991.

    8. Bulatov S.S. Ashurova M.O. Amaliy san’atdan qisqacha izohli lug’at. – T.: Qomuslar bosh tahririyati. 1992.

    9. Bulatov S.S.Dadashev L. Naqsh alifbosi. – T.: “Cho’lpon”, 1999.

    10. Zohidov P. SH. Zeb ichra ziynat. – T.: Adabiyot va san’at nashriyoti. 1985.

    11. Zohidov P. SH. Farg’ona naqshi. (Xalq ustasi Saidahmad Nоrqo’ziev albomidan) – T.: O’z adabiy nashr, 1960.

    12. Mirzaxmedov M.K. Boshlang’ich badiiy naqsh ishlash metodikasi. – T .: Adabiyot va san’at nashriyoti, 1981.

    13. Nabiev M. Rangshunoslik . – T .: O’qituvchi, 1995.

    14. Ochiq osmon ostidagi muzey (Tuz. G.A.Pugachenkova) – T.: Adabiyot va san’at nashriyoti. 1981.

    15. Hasanov R. Boshlang’ich sinflarda naqsh chizishga o’rgatish mеtodikasi. – T.: O’qituvchi, 1972.

    16. Qurbonov T. Odobnoma – T.: O’qituvchi, 1991.

    17. Qosimov Q. Naqqoshlik – T.: O’qituvchi. 1990.

    18. Qosimov Q. Naqqoshlik – T.: O’qituvchi. 1982.

    19. O’zbekiston Respublikasining “Ta’lim to’g’risida”gi Qonuni va “Kadrlar tayyorlash Milliy dasturi” to’g’risidagi qonun. – T.: O’zbekiston . 1998.

    20. Egаmov H. Bo’yog’lar bilan ishlash. – T.: O’qituvchi. 1981.

    21. Usmonov O. Kamoliddin Behzod va uning naqqoshlik maktabi. – T.: “Fan”.

    22. G’ulomov S.S. Bulatov S.S. Sharqona “Usta-shogird” odobi O’zROUMTV



    “O’quv adabiyotlar, jurnal va byullitenlarni nashrga tayyorlash” markazi, 2000.

    Download 200.22 Kb.
    1   2   3




    Download 200.22 Kb.

    Bosh sahifa
    Aloqalar

        Bosh sahifa



    Samarqand miniatyura maktablarining vujudga kelishi va shakllanishi

    Download 200.22 Kb.