• Toshkent «IQTISOD-MOLIYA» 2012
  • ISBN 978-9943-13- 392-1
  • O’zbekiston respublikasi oliy va o’rta maxsus




    Download 474.17 Kb.
    bet1/58
    Sana28.02.2022
    Hajmi474.17 Kb.
    #18217
      1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   58
    Bog'liq
    sanoat-korxonalarida-elektr-energiya-sifat-ko-rsatkichlarini-tadqiq-etish
    1-Sеntyabr mustаqillik bаyrаmi ssenariysi (1), Ekologik tushkunliklar

    O’ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY VA O’RTA MAXSUS
    TA’LIM VAZIRLIGI

    O’RTA MAXSUS KASB-HUNAR TA’LIM MARKAZI
    Gulyamov, S.S., Umidov Sh. E.,
    Turg’unboev A.

    ISHLAB CHIQARISHNING
    METROLOGIK ASOSLARI

    Kasb-hunar kollejlari talabalari uchun
    o’quv qo’llanma

    Toshkent
    «IQTISOD-MOLIYA»
    2012

    УДК: 681.5(075)
    KBK: 30.10

    1. 95

    Taqrizchilar: Z.Muqimov - Marketing, mahsulotlarni
    standartlashtirish va sertifikatsiyalashtirish kafedrasi katta o’qituvchisi;
    A.Choriyev - TKTI dotsenti
    S.S.Gulyamov va b.
    I-95 Ishlab chiqarishning metrologiK asoslari. (Kasb-hunar
    kollejlari talabalari uchun o'quv qo’llanma) / S.S.Gulyamov, Sh. E.Umidov, A. Turg’unboev. O’zR. Oliy va o’rta maxsus ta’lim vazirligi, O’rta maxsus Kasb-hunar ta’lim marKazi. - Toshkent «Iqtisod-moliya», 2012. - 144 bet.
    Mazkur o’quv qo’llanma kasb-hunar kollejlari o’quvchilari, talabalar, magistrantlar va o’quvchilarning keng ommasiga mo’ljalangan. O’quv qo’llanmada ishlab chiqarishning metrologik asoslari, fanning mazmuni, ahamiyati va metrologiya sohasidagi asosiy tushunchalar yoritib berilgan.
    УДК: 681.5(075)
    KBK: 30.10

    ISBN 978-9943-13- 392-1
    «IQTISOD-MOLIYA», 2012
    © Mualliflar, 2012
    KIRISH
    Metrologiya fani uzoq tarixga ega bo’lishi bilan bir qatorda, ilmiy-falsafiy nuqtai nazardan iqtisodiyotning barcha tarmoqlariga xos bo’lgan, doimiy ravishda va uzluksiz tarzda rivojlanishda bo’luvchi fanlar turkumiga kiradi.
    O’zbekistonimiz juda boy va ko’hna madaniy va ma’rifiy meroslarga ega. Ushbu meros G’arb falsafasini shakllanishida, buyuk olimlarni va allomalarni muvaffaqiyat qozonishlarida munosib o’rin egallagan. Bundan tashqari respublikamiz “Buyuk ipak yo’li” asosiy tomirida joylashganligi va yirik savdo markazlariga ega bo’lganligi sababli xalqaro iqtisodiy munosabatlarni rivojlanishida alohida ahamiyat kasb etgan. Vatanimizda ilk ilmlarini shakllantirgan buyuk allomalarning hozirda ham ahamiyatli kashfiyotlari va ilmiy yutuqlari jahon fanlari taraqqiyotida munosib o’rin egallagan. G’arbda Alfraganus nomi bilan tanilgan Ahmad Farg’oniyning Nil daryosining sathini o’lchash uchun mo’ljallangan “Miqyosi Nil” qurilmasi, mashhur Mirzo Ulug’bekning oddiy va sodda o’lchash asboblari bilan o’ta yuqori aniqlikda tuzilgan “Yulduzlar jadvali”, ensiklopedist olim Beruniyning moddalar tarkibini aniqlash borasidagi ulkan yutuqlari va hokazolar (sanab tugatishimiz mushkul) shular jumlasidandir.
    Ma’lumki, respublikamizda tub iqtisodiy islohotlar orqali bozor munosabatlarini shakllantirishga kirishishda eng avvalo, uning strategik maqsadlari belgilanib olindi. Bu maqsadlar ichida “raqobatbardosh mahsulotlarni ishlab chiqarishni ta’minlash” alohida ta’kidlab o’tilgan. Iqtisodiy islohotlarning ustivor sanalgan yo’nalishlarida ham quyidagilarni ko’rishimiz mumkin:

    • ilg’or texnologiyalarni joriy qilish orqali tayyor ekspertbob mahsulotlar ishlab chiqarishni kengaytirish;

    • aholini yuqori sifatli oziq-ovqat mahsulotlari bilan ta’minlash;

    • mamlakatning eksport quvvatidan to’la-to’kis foydalanish, uni jadallik bilan rivojlantirish.

    Bu borada respublikamizda qisqa muddat ichida ulkan ishlar amalga oshirildi va natijada O’zbekistonga faqat xom ashyo zonasi sifatida qarashlarga barham berildi.
    Hozirgi kunda har bir mutaxassis o’z faoliyat sohasidagi parametrlarni va ularni o’lchash usullarini, o’lchash vositalarini, ularning texnikaviy tavsiflarini bilishlari zarur. Bundan tashqari texnika yo’nalishidagi mutaxassislar o’lchanadigan va baholanadigan kattaliklarni nazorat qilish vositalari hamda ularni ishlatish bilan bog’liq bo’lgan masalalarni bilmog’i zarur.
    Ilmiy-texnika taraqqiyotining asosiy yo’nalishlaridan biri kattaliklarni yanada aniqroq o’lchaydigan makammal nazorat-o’lchash asboblarini, qurilmalarini va tizimlarini yaratishdir.
    Metrologiya, standartlashtirish va sertifikatlashtirish fanini o’rganish talabalarda metrologiya, standartlashtirish va sertifikatlashtirish bo’yicha qoidalarni, talablarni, me’yorlarni standartlashtirish va sifatni boshqarishdagi davlat bayonnomalarini, me’yoriy hujjatlarni bilishini taqozo etadi.
    Bu esa bugungi kunda, ayniqsa, jahon andozalariga mos keluvchi mahsulotlarni ishlab chiqarish va ularning raqobatbardoshligini ta’minlashda, eng muhimi respublikamizning iqtisodiy salohiyatini oshirishda o’ta muhim masalalaridan biri sanaladi.

    1. BOB. METROLOGIYA FANI MOHIYATI VA FAN
      SIFATIDA SHAKLLANISHI


    1. Metrologiya fanining paydo bulishi va rivojlanishi to’g’risida kiskacha tarixiy malumotlar

    XX asrning ikkinchi yarmida xalq xo’jaligining barcha sohalaridagi ilm-fan, madaniyatning gurkirab rivojlanishini bejiz ilmiy-texnikaviy inqilob deb atalmaydi. Ilg’or ilmiy yutuqlar fanga, bizning kundalik hayotimizga kirib kelib, shu darajada odatiy bo’lib qolganki, aksariyat hollarda biz ularga e’tibor bermaymiz yoki sezmaymiz. Ba’zan esa, bizga, korxona yoki laboratoriyaga etib kelguncha ularning qanchalik murakkab, notekis yo’llardan o’tganligini ko’z oldimizga keltirmasdan, fikr yuritmagan holda ulardan foydalanamiz. Yuqoridagilarning hammasi to’la ma’noda zamonaviy axborotli o’lchash texnikalariga ham tegishlidir.
    O’lchashlar haqidagi fanning tarixi minglab yillarni tashkil etadi. O’lchashlarga bo’lgan ehtiyoj qadim zamonlarda yuzaga kelgan. Inson kundalik hayotida har xil kattaliklarni: masofalarni, er maydonlarining yuzalarini, jismlarning o’lchamlari va massalarini, vaqtni va hokazolarni bu jarayonlarning yuzaga kelish sabablarini, manbalarini bilmasdan, o’zining sezgisi va tajribasi asosida o’lchay boshlagan.
    Eng qadimgi o’lchash birliklari - antropometrik, ya’ni insonning muayyan a’zolariga muvofiqlikka yoki moyillikka asoslangan holda kelib chiqqan o’lchash birliklari hisoblanadi. Masalan: Ladon - bosh barmoqni hisobga olmaganda qolgan to’rttasining kengligi; fut - oyoq tagining uzunligi; pyad - yozilgan bosh va ko’rsatkich barmoqlar orasidagi masofa, qarich, quloch, qadam va hokazolar.
    Asrlar o’ta bizga etib kelgan ba’zi o’lchov birliklari xozirda xam ishlatiladi. Masalan, qadimgi janubi-sharqda “loviya doni”, “no’xotcha” ma’nosini bildirgan, turli qimmatbaho toshlarning o’lchov birligi sifatida ishlatilgan - KARAT: dorishunoslikda og’irlik birligi qilib qo’llanilayotgan, ingliz, fransuz, lotin va ispan tillarida “bug’doy doni” ma’nosi bildiruvchi -GRAN va hokazolar.
    Ba’zi bir tabiiy o’lchovlar ham uzoq o’tmishga ega. Ularning dastlabkilaridan biri, hamma erda ishlatiladigan vaqt o’lchovlaridir. Munajjimlarning ko’p yillik kuzatishlari natijasida qadimgi Vavilonda vaqt birligi sifatida yil, oy, soat tushunchalari ishlatilgan. ^yin^a^ erning o’z o’qi atrofida to’la aylanishiga ketgan vaqtning 1/86400 qismi sekund nomini olgan. Qadimgi Vavilonliklar bizning eramizgacha bo’lgan II asrdayoq vaqtni Minalarda o’lchashgan. Mina taxminan ikki astronomik soat vaqt oralig’iga teng bo’lib, bu vaqt mobaynida Vavilonda rasm bo’lgan suv soatidan massasi taxminan 500 grammga teng bo’lgan “mina suv” oqib ketgan. ^yin^a^ mina o’zgarib, biz o’rganib qolgan minutga aylandi.
    Vaqtlar o’tishi bilan suv soatlari o’z o’rnini qum soatlariga, ular ham vaqti kelib mayatnikli mexanizmlarga bo’shatib berdilar.
    Insoniyat taraqqiyoti rivojlanishining ilk davrlaridanoq “moddiy” o’lchashlar va o’lchov birliklarining katta ahamiyatini tushunib bilganlar.
    Fan va texnikaning rivojlanishi har xil fizikaviy kattaliklarning o’lchamlarini muayyan o’lchovlarga qiyoslab kiritishni taqozo eta boshladi. Bunday faoliyat jarayoni va rivojlanishi davomida o’lchashlar haqidagi fan, ya’ni metrologiya yuzaga keldi.
    Ishlab chiqarish munosabatlarining rivojlanishi o’lchash vositalari va usullarini mukammallashtirishni talab eta boshladi. O’lchashlar nazariyasi hamda vositalarining rivojini aniqlab bergan texnika yutuqlarining uchta asosiy bosqichini ajratib ko’rsatish mumkin:

    • ishlab chiqarish jarayonida qatnashadigan va stanoklarga biriktirilgan o’lchash vositalarining yaratilishini talab qiluvchi texnologik bosqich (manufaktura va mashina ishlab chiqarishning yuzaga kelishi);

    • ishlab chiqarish jarayonlarini kuchaytirish sharoitida foydalanilayotgan o’lchash vositalarining aniqligi, ishonchliligi va unumdorligini keskin oshirishni talab qiluvchi energetik bosqich (bug’ energiyasini ishlatish, ichki yonuv dvigatellarining yuzaga kelishi, elektr energiyasini ishlab chiqarish va ishlatish);

    - zamonaviy fan yutuqlarining barchasini o’lchash vositalarining tarkibiga kiritishni talab qilgan ilmiy-texnikaviy inqilob (fanni ishlab chiqarish bilan bog’lash va uni bevosita ishlab chiqaruvchi kuchga aylantirish) bosqichi. Bu bosqichning alohida xususiyatlaridan biri ob’ektlar va jarayonlar holatini muayyan parametrlar yordamida umumiy baholovchi o’lchash tizimlarini yaratish bo’lib, olingan natijalarni bevosita texnik tizimlarni avtomatik boshqarish uchun foydalanishdan iboratdir.
    Amaliyot juda keng ko’lamdagi fizikaviy kattaliklar qiymatini, ko’pincha juda tez (sekundning milliarddan bir ulushlarida), yuqori aniqliqda (xatolik o’lchanayotgan qiymatning 10 % idan kichik) va nafaqat inson sezgi organlari to’g’ri ilg’ay olmaydigan, balki hayot uchun sharoit bo’lmagan holatlarda ham aniqlashni talab qiladi. Shu kunlarda fanga yuzdan ortiq har xil fizikaviy kattaliklar ma’lum bo’lib, ularning 70 dan ortig’ini o’lchash mumkin. Hozirgi kunlarda fan va texnikaning rivojlanishi tufayli ilgari o’lchab bo’lmaydi deb hisoblangan kattaliklarni o’lchash va baholash imkoni yaratilmoqda. Masalan Sankt Peterburg aloqa instituti olimlari hidni o’lchash borasida birmuncha yutuqlarni qo’lga kiritganlar. Bu xususda buyuk italiyalik olim Galileo Galileyning quyidagi so’zlarini eslab o’tish o’rinli bo’ladi: - “O’lchash mumkin bo’lganini o’lchang, mumkin bo’lmaganiga esa imkon yarating”. Rondensatorning elektr sig’imi, nurlanish oqimi, erigan metallning temperaturasi va atomning magnit maydoni kuchlanganligi kabi kattaliklarni maxsus texnikaviy vositalar - o’lchash o’zgartkichlari, asboblari va tizimlaridan foydalanmasdan o’lchashni amalga oshirish mumkin emas. Bularning hammasi ongimizga, hayotimizga shunchalik singib ketganki, aksariyat hollarda biz ularning atrofimizda mavjud ekanligini sezmaymiz. Hamma joyda: uy-ro’zg’or va ishlab chiqarishda, dalada va kasalxonada, avtomobilda va ilmiy laboratoriyada ular bizning beg’araz va tengsiz yordamchilarimizdir.
    Ishonch bilan aytish mumkinki, o’lchash inson ongli hayotining asosini tashkil etadi. Bu borada ko’plab olimlar o’lchash texnikasining rivojiga munosib hissa qo’shganlar. Ular ichida birinchi navbatda quyidagilarni: Ahmad Farg’oniy, Abu Nasr Forobiy, Abu Rayxon Beruniy, Ulug’bek, Mixail Lomonosov, Dmitriy Mendeleev va boshqalarni alohida ko’rsatib o’tish o’rinli bo’ladi. Ahmad Farg’oniyning “Miqyosi Nil”, ya’ni Nil daryosining sathini tutash idishlar qonuniyati asosida o’lchash va uning natijasiga ko’ra yilning yog’ingarchiligi va uning ekin hosiliga ta’siri to’g’risidagi ma’lumotlari, Ulug’bekning “Zij jadvallari” da keltirgan, hozirgi kunlarda eng zamonaviy o’lchash qurilmalarida olingan natijalardan juda oz tafovut qiluvchi ma’lumotlari alohida tahsinga sazovordir. Bundan tashqari, Farobiyning astronomik kuzatishlar va o’lchashlar uchun maxsus asbob - usturlob yasash sirlari xususidagi qimmatli ma’lumotlari juda katta ham ilmiy, ham falsafiy ahamiyatga egadir.
    O’lchash texnikasi ehtimollar nazariyasi, boshqarish nazariyasi va boshqa ilmiy yo’nalishlar bilan birgalikda informasion- o’lchash, ya’ni o’zida asosiy informasiya olish imkonini beradigan vositalarni jamlagan (o’lchash, nazorat qilish, hisoblash, tashxis, umumlashtirish va tasvirlarni aniqlash) texnikasining rivojiga asos bo’ldi. Qo’yilgan muammolarning, ularni echish usullari va olingan natijalarning har xilligidan qat’iy nazar, informasiya olish mobaynida asosiy o’lchash, ya’ni qayta ishlash, qabul qilish va biror jarayon yoki manba haqidagi ma’lumotni tasavvur qilish amallarini bajarish ko’zda tutiladi.
    Xulosa sifatida metrologiyaning rivojlanish tarixiga nazar tashlasak, quyidagi muhim bosqichlarni keltirishimiz mumkin.

    • 1791 yilda metr etaloni Fransiyada qabul qilinishi (1 metr Er meridiani uzunligining 1x10'7 bo’lagiga teng qilib olinganligi);

    • 1875 yilda Parijda 17 davlat tomonidan Xalqaro konvensiyani qabul qilinishi (bu esa mavjud metrik sistemaning takomillashtirishga qaratilgan bo’lib, metr o’lchov birligiga asos soladi);

    • 1893 yilda Rossiyada D.M. Mendeleev tomonidan o’lchov va og’irlik (tarozi) Bosh palatasining tashkil etilishi;

    • 1931 yilda Leningrad shaxrida o’lchov va tarozi Bosh palatasi asosida D.M. Mendeleev nomidagi Butunittifoq metrologiya ilmiy tadqiqot institutining tashkil topishi;

    • 1960 yilda Xalqaro birliklar tizimining SI (SU) qabul qilinishi. Bu tizim bo’yicha 1 metr vakumda to’lqin uzunligining 1650763,73 teng qilib olinishi (Rriptonni etalon metri);

    • 1983 yilda metrni qabul qilishda yorug’likning vakumda

    1/299792458 sekunda o’tgan yo’liga teng qilib qabul qilinishi;

    • 1993 yilda O’zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi huzurida O’zbekiston davlat Standartlash, metrologiya va sertifikasiya markazi (O’zdavstandart) tashkil etildi;

    • 2002 yilda O’zbekiston davlat standartlash, metrologiya va sertifikasiya markazi O’zbekiston standartlashtirish, metrologiya va sertifikatlashtirish (“O’zstandart”) agentligiga aylantirildi.

    Bugungi kunda ham olimlarimiz o’lchash nazariyasi va texnikasi rivoji ustida tinimsiz ilmiy izlanishlar olib borishmoqda.

    1. Metrologiyaning asosiy maksadlari va vazifalari

    Metrologiya asoslari fanini o’rganishdan maqsad: talabalarda xalq xo’jaligining texnika-texnologiya, menejment va marketing sohalaridagi ishlab-chiqarish, savdo, nazorat va iste’mol hamda mahsulot sifati, sifatni boshqarish tizimini joriy etishga bog’liq bo’lgan turli metrologik masalalar bilan shug’ullanish borasida etarli bilim va malakalarni hosil qilish.

    Download 474.17 Kb.
      1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   58




    Download 474.17 Kb.

    Bosh sahifa
    Aloqalar

        Bosh sahifa



    O’zbekiston respublikasi oliy va o’rta maxsus

    Download 474.17 Kb.