• MAVZU: SUL`FAT KISLOTA IShLAB ChIKARISh. ReJA: 1.
  • FOYDALANILGAN ADABIYoTLAR.
  • MAVZU:AMMIAK IShLAB ChIKARISh. ReJA
  • MAVZU: NITRAT KISLOTA IShLAB ChIKARISh. ReJA
  • MAVZU: MINeRAL UGITLAR, ULARNI IShLAB ChIKARISh. ReJA
  • Fosforli ugitlar ishlab chikarish.
  • Kompleks ugitlar ishlab chikarish.
  • Azotli ugitlar ishlab chikarish.
  • Karbomid (mochevina) (NH 4 ) 2 CO ishlab chikarish
  • Kaliyli ugitlar ishlab chikarish.
  • Suv kanday turlarga bulinadi ? 3




    Download 322.49 Kb.
    bet3/5
    Sana24.03.2017
    Hajmi322.49 Kb.
    1   2   3   4   5

    2. Suv kanday turlarga bulinadi ?

    3. Ichimlik suvini tayyorlash boskichlarini izoxlang.

    4. Sanoat suvining tayyorlanishi ichimlik suvnini tayerlashdan kanday fark kiladi ?

    5. Suv takchilligini kamaytirishning asosiy yullarini tushuntiring .
    FOYDALANILGAN ADABIYoTLAR.

    1. A.V.Belotsvetov, S.D.Beskov, N.G.Klyuchnikov Ximicheskaya texnologiya. M."Prosvesheniya". 1976.

    2. Otakuziev T.A., A.A.Ismatov, N.P.Ismoilov, F.M.Mirzaev "Noorganik metallar kimyoviy texnologiyasi" T."Uzbekiston" 2002 y.

    3. J.Isroilov. Sanoatning eng muxim tarmoklari texnologiyasi asoslari. T."Ukituvchi". 1978.

    4. Sh.M.Mirkomilov Kimyo texnologiya ma`ruzalar matni. Nizomiy nomidagi TDPU 2000 y

    5. Sh.M.Mirkomilov, X.U. Maxsudxonov, O.Iskandarov. Kimyoviy texnologiya fanidan amaliy ishlar, masala – mashklar va testlar tuplami. T. "Universitet" 2006.

    6. R.S.Sokolov. Ximicheskaya texnologiya v 2-x tomax. M.Gumanitarnыy izdatel`skiy tsentr, Vlados, 2000.

    7. B.e.Abalonin. Osnovы ximicheskix proizvodstv. M.,Ximiya-2000g. 471s.


    MAVZU: SUL`FAT KISLOTA IShLAB ChIKARISh.

    ReJA:

    1. H2 SO4 ning ishlatilish soxasi.

    2. H2 SO4 olish usullari.

    TAYaNCh IBORALAR:

    Sul`fat kislota, kontakt usul, nitroza usuli, kontakt apparat, tsiklon.

    H2 SO4 - kimyo sanoatining eng muxim maxsulotlaridan biridir.

    H2 SO4 ning yukori aktivlikka ega bulishi, fizik - kimyoviy xossalari uning kullanish soxasini kengaytiradi. Sul`fat kislota suvsiz, egsimon suyuklik bulib, u OoS da 1,85 g/sm3 zichlikka ega. Toza H2 SO4 rangsiz suyuklik, lekin texnik H2 SO4 esa kushimchalar ta`sirida tuk rangga kiradi. 98,3 % H2 SO4 tutgan kislota 336 oS da kaynaydi.

    H2 SO4 va uning tuzlari xalk xujaligining turli soxalarida ishlatiladi. Uni eng kup kullaniladigan soxalarini kuyidagi sxemadan kurish mumkin :



    H2 SO4 kadimdan ma`lum bulgan kimyoviy modda xisoblanib, uni XIII asrda FeSO4 temir kuporosini termik parchalash yuli bilan olinar edi. Shuning uchun kuporos egi deb xam ataladi. XVIII - asrda esa nitroza usuli bilan olingan. Nitroza usuli xozir kullanilaetgan usul orkali ishlab chikarishdan sikib chikarildi.

    Xar bir usulda xam birinchi boskichda S tutgan xom ashyoni kuydirish orkali SO2 olinadi. Uni tozalagandan sung SO3 gacha oksidlantiradi. Sungra SO3 ni suv bilan biriktirib, H2SO4 olinadi. SO2 oddiy sharoitda oksidlanmasdan balki katalizatorlar ishtirokida oksidlantiriladi.

    Nitroza usulida katalizator sifatida azot oksidlari ishlatiladi. SO2, SO3 gacha minorada oksidlantiriladi. Shuning uchun xam bu usulni minora usuli deb xam ataladi.

    Minora (arab. - mayoq) - gorizontal (eni) oʻlchamiga nisbatan vertikal (tik) oʻlchami ortiq boʻlgan baland in-shoot. M.lar aylana, koʻp qirrali yoki toʻrtburchak shaklida barpo qilinib, yuqoriga tomon ingichkalashib boradi.

    Bu usulning kamchiligi atmosferani uzidan chikaetgan NO2, SO2, SO3 gazlari bilan ifloslantirishi va ishlab chikarilaetgan kislotaning uncha yukori sifatga ega emasligidir. Shuning uchun kontakt usuli orkali sul`fat kislota ishlab chikarish keng kullanilmokda.

    Kontakt usulida SO2 ni SO3 gacha oksidlantirish jarayoni kattik katalizatorlar ishtirokida olib boriladi. Nitroza usuliga nisbatan ishlab chikarilaetgan H2SO4 ancha yukori sifatli va kontsentrik buladi.

    Bu usul kuyidagi boskichlardan iborat:

    1. S tutgan xom ashyoni kuydirish.

    2. Gazni katalizatorlarga ta`sir kiluvchi turli kushimchalardan tozalash.

    3. SO2 ni SO3 gacha kontakt oksidlash.

    4. H2SO4 orkali SO3 ni absorbtsiyalash.

    S tutgan xom ashyoni O bilan oksidlash orkali oltingugurt gazi olinadi. Oltingugurt gazi olish uchun tabiiy mineral yoki oltingugurt tutuvchi boshka moddalar ishlatiladi. Rangli metallarning sul`fidlari kayta ishlash natijasida xosil bulgan SO2, H2SO4 ishlab chikarishda kisman ishlatiladi. Neft` maxsulotlarini kayta ishlash S ni kokslash va kushimcha maxsulot sifatida xosil bulgan H2 S ni kontsentrlab uni kuydirib olinadi. Undan esa H2SO4 ishlab chikarishda foydalaniladi.

    H2SO4 olishda xom ashyo sifatida CaSO4 va H3PO4 olishning chikindisi xisoblangan gips xam ishlatiladi.

    FeS2 - temir kolchedanini kuydirish - geterogen (gaz - kattik), yukori xaroratli (1000 0C gacha), kaytmas katalitik bulmagan jarayon bulib, bir necha boskichlardan iborat buladi.

    Kolchedanning enishidan kuyidagilar sodir buladi:

    4Fe S2 11O2 ----> 2Fe2 O3 8 SO2 3420 kJ

    Bu mul kislorodda sodir buladi.

    Kislorod kam bulganda esa reaktsiya kuyidagicha sodir buladi:

    3Fe S2 8O2 ----> Fe3 O4 6SO2 2440 kJ

    Kolchedanning kuydirish uchun 4 xil tipdagi pechlardan foydalaniladi.



    1. Mexanik pechlar.

    2. Barobanli pechlar.

    3. Changsimon kuydirish pechlari.

    4. Kaynovchi kavatli pechlar.

    II. S ni endirish boskichi kolchedanni kuydirishga nisbatan ancha engil va oson jarayondir.

    S O2 ----> SO2 296 kJ


    Bunda S 113.5 0S da eriydi, 444 0S da kaynaydi va buglanadi. Oltingugrt fakat bug xolatidagina O2 bilan oksidlanadi. Shuning uchun bu jaraen gomogen jaraen deyiladi. Toza S ni endirish changlatuvchiga tsiklon pechlarida olib boriladi. Agar xom ashyo sifatida oltingugurt kolchedani ishlatilsa, bu ishlab chikarishning texnologik sistemasi murakkabrok tuzilgan buladi. Chunki kolchedanni kuydirishdan xosil bulgan oltingugurt gazini tozalash, S ni endirishdan xosil bulgan gazni tozalashga nisbatan ancha kiyinrokdir.

    III. Gazni tozalash. Gaz avval kul changlaridan tsiklonlarda, sungra esa kuruk elektrofil`trlarda tozalanadi.

    Pechning kaynaetgan kavatida changning mikdori 200 g/sm3 buladi. Tsiklonlardan chikkanda 20 g/sm3, elektrofil`trlardan chikkanda esa 0,1 g/sm3 mikdorda buladi. Gazni butunlay tozalash, ya`ni As2 O3 va selendan tozalash uchun yuvuvchi minora va xul elfil`trlardan foydalaniladi. Chunki ular katalizatorlarga ta`sir kiluvchi zaxarlardir. Zaxarlardan tozalangandan sung kurituvchi minroralarda 93 - 95 % li sul`fat kislota erdamida kuritiladi. Sung uni turbokompressor erdamida kontakt apparatga uzatiladi.



    IV. SO2ni kontakt oksidlash. SO2 ni SO3 gacha oksidlanishi H2SO4 ishlab chikarishning asosiy boskichi xisoblanadi. Chunki bu boskichning nomi bilan butun ishlab chikarish xam nomlanadi.

    Bu jaraen kuyidagi reaktsiya tenglamasi orkali sodir buladi:

    2SO2 O2 2SO3 189 kJ (500.5 0S)

    Bu jarayon geterogen, ekzotermik, katalitik va kaytar jarayon bulib, xajmning kamayishi bilan boradi. Shuning uchun Le - Shatel`e printsipiga muvofik xarorat pasayishi va bosimning ortishi bilan muvozanat SO3 xosil bulish tomoniga siljiydi. Shuning uchun sul`fat vislota sanoatida yukori bosimdan foydalanilmaydi. Bu jaraenda muvozanat regulyatori xaroratdir. SO3 ning oksidlanish jarayonining tezligi kullanilaetgan katalizatorning aktivligi bilan belgilanadi. Katalizator sifatida kupgina moddalar ishlatilgan, lekin H2 SO4 sanoatida fakat 3 xil katalizator ishlatiladi:



    1. Platina metali.

    2. Fe (III) oksidi.

    3. Vanadiy (V) oksid.

    Ulardan eng aktivrogi platina bulib, lekin u kimmat va mish`yak bilan tez zaxarlanadi. Fe(III) - oksid arzon, mish`yak bilan zaxarlanmaydi,lekin katalitik aktivligini fakat 625.5 0S dan yukori temperaturadagina namoyon kiladi.

    Vanadiy katalizatori platinaga nisbatan kamrok aktivlikka ega, lekin ancha arzon va mish`yak bilan xam platinaga nisbatan bir necha 1000 marta kam zaxarlanadi. Xozirgi vaktda barcha sul`fat kislota ishlab chikarish zavodlarida vanadiy katalizatoridan foydalaniladi. U uz tarkibida 7% vanadiy (V) oksidi tutadi.

    Bu vanadiyli kontaktli massa granulalarining ulchami katalitik jarayon uchun katta axamiyatga ega. U I,5mm bulishi kerak. Kontakt apparatlarda SO2 tutuvchi gaz 420 - 440 0S gacha kizdiriladi, sungra apparatning birinchi kavatida yukori issiklik chikishi xisobiga xarorat 600 0S gacha etadi. Kupincha tokchali kontakt apparatlardan foydalaniladi. Xozirgi zamon tokchali apparatlar 12 m diametrli va 25 metr uzunlikka ega bulgan tsilindirsimon korpuslardan iborat.

    Uning ish unumi sutkasiga 1000 t ni tashkil etadi.

    Sul`fat kislotani kontakt usulida ishlab chikarish kuyidagi sxemada kursatilgan:


    SAVOL VA TOPShIRIKLAR:
    1.Sul`fat kislotaning amaliy axamiyatini tariflab bering.

    2.Sul`fat kislota olish usullari:

    a) nitroza usuli;

    b) kontakt usuli.



    FOYDALANILGAN ADABIYoTLAR.

    1. A.V.Belotsvetov, S.D.Beskov, N.G.Klyuchnikov Ximicheskaya texnologiya. M."Prosvesheniya". 1976.

    2. Otakuziev T.A., A.A.Ismatov, N.P.Ismoilov, F.M.Mirzaev "Noorganik metallar kimyoviy texnologiyasi" T."Uzbekiston" 2002 y.

    3. J.Isroilov. Sanoatning eng muxim tarmoklari texnologiyasi asoslari. T."Ukituvchi". 1978.

    4. Sh.M.Mirkomilov Kimyo texnologiya ma`ruzalar matni. Nizomiy nomidagi TDPU 2000 y

    5. Sh.M.Mirkomilov, X.U. Maxsudxonov, O.Iskandarov. Kimyoviy texnologiya fanidan amaliy ishlar, masala – mashklar va testlar tuplami. T. "Universitet" 2006.

    6. R.S.Sokolov. Ximicheskaya texnologiya v 2-x tomax. M.Gumanitarnыy izdatel`skiy tsentr, Vlados, 2000.

    7. B.e.Abalonin. Osnovы ximicheskix proizvodstv. M.,Ximiya-2000g. 471s.


    MAVZU:AMMIAK IShLAB ChIKARISh.

    ReJA:

    1.Ammiak ishlab chikarishning asosiy xom ashyosi.

    2.Ammiak ishlab chikarishning boskichlari.

    3.Ishlatiladigan sistemalarning turlari.

    4.Ammiakning ishlatilish soxalari.

    TAYaNCh IBORALAR

    Ammiak, ammiak ishlab chikarish xom ashyolari,ammiak ishlab chikarish boskichlari.

    NH3 sintezi. NH3 sintezi issiklik chikishi va xajmning kamayishi bilan boradigan kaytar jaraendir. N2 3H2 k 2NH3- . Bu reaktsiyaning issiklik effekti xarorat va bosimga boglik buladi. Masalan 500Sda katalizatorlar ishtirokida yukori bosimda va texnologik sistemaning tsiklliligi xisobiga olib boriladi. Katalizatorlar sifatida Femetali ishlatiladi. Bu katalizatorlar S li birikmalar ta`sirida zaxarlanishi mumkin. Uglerod oksidlari esa katalizatorlarni fakat gaz fazaga kirgandagina zaxarlaydi. Bu sintez kuyidagi boskichlardan iborat.



    1. Tashki diffuziya va ichki diffuziya (tashki diffuziya katalizator sirtiga N va vodorod diffuziyalanishi) ichki diffuziya katalizatorning poralari orkali ichkariga kirishi.

    2. Katalizator sirtiga N va H ning aktivlangan diffuziyasi.

    3. Katalizator sirtiga N va H ning uzaro ta`siri, bu uzaro ta`sir N ni katalizatorlardan elektronlar kabul kilish va H ni katalizatorga elektron berishi, bunda esa elektron muvozanat yuzaga kelishi bilan boradi. Buning natijasida yuza birikmalar NH-imid, NH2-amid, NH3-ammiak buladi.

    4. NH3- desorbtsiyasi. Katalizatorning ichki diffuziyasiga va sirtiga fazasiga utishi.

    Bu boskichlardan eng asosiy xal kiluvchi boskichi katalizator sirtida N va H ning aktivlangan diffuziya boskichidir. Fe katalizatorligida NH3 sintezi 400-500°s da sodir buladi. Bu sharoitda uncha katta chikishga ega bulmaydi. Shuning uchun sintez tsiklik sistemada olib boriladi, ya`ni NH3 ga aylanmagan NH li aralashma yana sistema kiritiladi. Tsiklik sistemada NH3 ni ishlab chikarish kam chikindili ishlab chikarish turlariga kiradi.

    NH3 sintezining optimal sharoiti. Bu sistemaning asosiy kursatkichlari xosil bulix darajasi, katalizatorlarning unumdorligidir. Iktisodiy kursatkichlariga xom-ashyo va energiyaning chikitm koeffitsienti, maxsulot tannarxi kiradi.

    Yukori bosim ta`sirida NH3 sintezi tezligi ortadi. Bundan tashkari teskari reaktsiyaning tezligini kamaytiradi va NH3 ni gazdan kondensatsiya orkali ajratilishini ta`minlaydi.

    Xarorat rejimi xam reaktsiya tezligiga ta`sir kiladi. Xarorat ma`lum chegaraga etguncha kutarilganda tezlikni oshiradi.

    Dastlabki N–Hli aralashma tarkibi xam sintezga ta`sir kursatadi. Sistemada aralashma kamaytirilganda NH3 xosil bulish tezligi pasayadi. Shu vaktda sistemaga aralashmani kiritilib turiladi. Xosil bulgan ammiakni suv va ammiaklm sovutkichlarda kondensatsiya kilish orkali chikarib turiladi. Sanoatda sistematik ammiakni ishlab chikarishda bosimni oz kupligiga karab sistemalar uch turga bulinadi:


    1. Past bosimdagi sistemalar -10 m Pa gacha

    2. Urta bosimdagi sistemalar - 23-60 mPa

    3. Yukori bosimdagi sistemalar -60-100 mPa

    Xozirda sanoatda urtacha bosimdagi sistemalardan foydalaniladi. Sistematik usulda ishlab chikarilgan ammiak nitrat kislota olishda va azotli ugitlar ishlab chikarishda ishlatiladi.
    SAVOL VA TOPShIRIKLAR
    1.Ammiak ishlab chikarishning asosiy xom ashyolari nima?

    2.Bu ishlab chikarishning optimal sharoiti kanday?

    3.Ishlab chikarish kanday boskichlardan iborat?
    FOYDALANILGAN ADABIYoTLAR.


    1. A.V.Belotsvetov, S.D.Beskov, N.G.Klyuchnikov Ximicheskaya texnologiya. M."Prosvesheniya". 1976.

    2. Otakuziev T.A., A.A.Ismatov, N.P.Ismoilov, F.M.Mirzaev "Noorganik metallar kimyoviy texnologiyasi" T."Uzbekiston" 2002 y.

    3. J.Isroilov. Sanoatning eng muxim tarmoklari texnologiyasi asoslari. T."Ukituvchi". 1978.

    4. Sh.M.Mirkomilov Kimyo texnologiya ma`ruzalar matni. Nizomiy nomidagi TDPU 2000 y

    5. Sh.M.Mirkomilov, X.U. Maxsudxonov, O.Iskandarov. Kimyoviy texnologiya fanidan amaliy ishlar, masala – mashklar va testlar tuplami. T. "Universitet" 2006.

    6. R.S.Sokolov. Ximicheskaya texnologiya v 2-x tomax. M.Gumanitarnыy izdatel`skiy tsentr, Vlados, 2000.

    7. B.e.Abalonin. Osnovы ximicheskix proizvodstv. M.,Ximiya-2000g. 471s.


    MAVZU: NITRAT KISLOTA IShLAB ChIKARISh.

    ReJA:

    1.Nitrat kislota xakida umumiy tushuncha.

    2.Nitrat kislota ishlab chikarish.

    3.Nitrat kislotaning axamiyati.

    TAYaNCh IBORALAR:

    Nitrat kislota, asosiy xom ashyolar, ishlab chikarishning asosiy boskichlari, ishlatilish soxalari.

    Toza NHO3 rangsiz suyuklik; solishtirma ogirligi 1,526 g/sm3 (15°S da); uning katish temperaturasi 41,3°S; u 86°S da kaynaydi; suv bilan xar kanday nisbatda aralashadi. Tarkibida 68% NHO3 bulgan nitrat kislota eritmasi (dk1,4g/sm3) uz tarkibini uzgartmay 120,5°Sda kaynaydi.

    Kontsentrlangan nitrat kislota (ayniksa yoruglik ta`siridan) kisman parchalanadi.

    4NHO3 2H2O 4NO2 O2

    Xosil buladigan azot (IV) -oksid kislotaga sarik tus beradi. Uzida NO2 ni eritgan HNO3 tutovchi nitrat kislota nomi bilan yuritiladi.

    XIX asrda XX asrning boshlariga kadar nitrat kislota chili selitrasiga H2SO4 ta`sir ettirish yuli bilan olinir edi:

    NaNO3 H2SO4 NaHSO4 HNO3

    Xozirgi vaktda bu metoddan nixoyatda kam foydalaniladi.

    1905 yildan boshlab Norvegiyada sanoatda HNO3 olishning elektr yoy usuli joriy etildi.

    Norvegiya, Norvegiya Qirolligi (bukmolcha: Kongeriket Norge, nyunorskcha: Kongeriket Noreg) - Shimoliy Yevropadagi davlat. BMT aʼzosi. Skandinaviya yarim orolining gʻarbiy va shimoliy qismida. Maydoni 387 ming km2.

    Bu usulning moxiyati shundan iboratki, avval xavo orkali elektr yoyi utkaziladi, bunda azot bilan kislorod uzaro reaktsiyaga kirishib NO ni xosil kiladi. NO xavoda tez soviganda xavo kislorodi va suv bilan birikib nitrat kislotaga aylanadi :

    N2 O2  2NO; 2NO O2  2NO2 3NO2 H2O 2HNO3 NO

    Ortib kolgan NO yana xavo kislorodi bilan birikib NO2 ga aylanadi, yana suv bilan birikib HNO3 xosil kiladi.

    Agar azot oksidlaridan iborat gazlar aralashmasi kal`tsiy gidroksidga yutdirilsa, kal`tsiy nitrat (Norvegiya selitrasi) xosil buladi. Yoy usulida elektr energiya kup sarf buladi. Masalan, 1 kg kislota tayyorlash uchun 70 kvt energiya ketadi. Shuning uchun bu usul kam kullaniladi. Xozirgi vaktda sanoatda HNO3 asosan ammiakni katalizator ishtirokida oksidlash yuli bilan olinadi. Ammiak bilan xavo aralashmasi 600-800°S da platinada yasalgan tur (katalizator) orkali utkazilganda NO xosil buladi va bu gaz xavo kislorodi bilan darxol birikib NO2 ga aylanadi. Azot (IV) - oksid esa suv va xavo kislorodi bilan uzaro ta`sirlanib HNO3 ni xosil kiladi:
    4HN3 5O2  6H2O 4NO 216 kkal 2NO O2  2 NO 3 NO2 H2O  2HNO3 NO

    HNO3 ishlab chikarishda NO ni mumkin kadar kuprok darajaga HNO3 ga aylantirish nixoyatda muxim masala xisoblanadi. 2NO O2  2NO2 reaktsiyasining sust borishi va HNO3 kontsentratsiyasi ortgan sayin NO2 ruvchanligining kamayishi bu problemani xal kilishni ancha kiyinlashtiradi. HNO3 zavodlarida NO2 dan kuprok foydalanish maksadida ketma-ket joylashtirilgan katta xajmli bir necha yutuvchi ustanovkalardan foydalaniladi. Bu ustanovkalarda xosil buladigan HNO3 ning kontsentratsiyasi 50% ga yakin buladi. Bosimni oshirish yuli bilan 2NO O2  2NO2 reaktsiyaning tezligi va NO2 ning suvga yutilishi oshiriladi; bosim 10 atmosferaga etganda xosil buladigan nitrat kislotaning

    kontsentratsiyasi 65% gacha kutariladi. 50 atmosfera bosimi va 70S da suyuk N2O4 kislorod suvda eritilsa, 98% li HNO3 xosil buladi: 2N2O4 O2 2H2 O  4HNO3

    Bu usul «nitrat kislotaning bevosita sintezi» nomi bilan yuritiladi. Xosil kilingan HNO3 alyuminiydan yasalgan tsisternalarda saklanadi.

    Nitrat kislotaning sanoatda ishlatilishi uning oksidlash va nitrolash xossalarigaasoslanadi. Bundan tashkari HNO3 nitratlar, mineral ugitlar, ayniksa ammiakli selitra olishda juda kup ishlatiladi.

    Nitratlar, metall nitratlari - nitrat kislota HNO3 tuzlari. Rangsiz kristallar; oddiy sharoitda barqaror. Yuqori temperaturada kislorod ajratib chiqarib parchalanadi. N. parchalanganida tarkibidagi metallning faolligiga qarab turlicha maqsulotlar hosil boʻladi.

    HNO3 tuzlari sanoat va xalk xujaligining turli soxalari uchun nixoyatda katta axamiyatga ega. Masalan kaliy nitrat ugit sifatida ixlatilishidash tashkari kora porox tayyorlash uchun ketadi. Kora porox tarkibida 68% KNO3 , 15%S va 17% S buladi. Kora porox yonganda:

    2KNO3 3C S  K2S 3CO2 N2

    reaktsiyasi sodir bulib, kup mikdorda gazlar ajralib chikadi. Ammoniy nitrat NH4NO3 parchalanganda katta xajmli gazlar (O2 va N2 ) ajralib chikadi, shu sababli bu tuz xam ammonal nomli portlovchi aralashma tarkibiga kiradi. Ammonal tarkibida 72% ammoniy nitrat, 25% alyuminiy kukuni va 3% kumir buladi.

    Alyuminiy (Aluminium), A1 -Mendeleyev davriy sistemasining III guruhiga mansub kimyoviy element. Tartib raqami 13, atom massasi 26,9815; Aluminiy lot. alumen (achchiqgosh) so‘zidan kelib chiqqan. Tabi-atda bitta barqaror izotop holida (AG‘ 100%) uchraydi, bir necha sun’iy radio-aktiv izotoplari bor, ular orasida eng ahamiyatlisi A12’ (yarim yemirilish dav-ri 7,4-105 y.).

    Xozirgi vaktda «Ammoniyli selitra» deb ataluvchi ammoniy nitrat muxim azotli ugit xisoblanadi. Uning tarkibida 34% N bor.

    Azotli ugit sifatida kal`tsiy nitrat- kal`tsiyli selitra Ca2(NO3)2 xam ishlatiladi. Uning tarkibida 17% N bor. Bu ugitga 5% NH4OH kushish yuli bilan uning sifati ancha yaxshilanadi.


    SAVOL VA TOPShIRIKLAR:

    1.Nitrat kislota ishlab chikarish kanday boskichlardan iborat?

    2.Bu ishlab chikarishning asosiy xom ashyolari nima?

    3.Nitrat kislota kanday maksadlarda ishlatiladi?


    FOYDALANILGAN ADABIYoTLAR.

    1. A.V.Belotsvetov, S.D.Beskov, N.G.Klyuchnikov Ximicheskaya texnologiya. M."Prosvesheniya". 1976.

    2. Otakuziev T.A., A.A.Ismatov, N.P.Ismoilov, F.M.Mirzaev "Noorganik metallar kimyoviy texnologiyasi" T."Uzbekiston" 2002 y.

    3. J.Isroilov. Sanoatning eng muxim tarmoklari texnologiyasi asoslari. T."Ukituvchi". 1978.

    4. Sh.M.Mirkomilov Kimyo texnologiya ma`ruzalar matni. Nizomiy nomidagi TDPU 2000 y

    5. Sh.M.Mirkomilov, X.U. Maxsudxonov, O.Iskandarov. Kimyoviy texnologiya fanidan amaliy ishlar, masala – mashklar va testlar tuplami. T. "Universitet" 2006.

    6. R.S.Sokolov. Ximicheskaya texnologiya v 2-x tomax. M.Gumanitarnыy izdatel`skiy tsentr, Vlados, 2000.

    7. B.e.Abalonin. Osnovы ximicheskix proizvodstv. M.,Ximiya-2000g. 471s.


    MAVZU: MINeRAL UGITLAR, ULARNI IShLAB ChIKARISh.

    ReJA:

    1. Mineral ugitlarning axamiyati va sinflanishi.

    2. Fosforli ugitlar ishlab chikarish.

    3. Kompleks ugitlar ishlab chikarish.

    4. Azotli ugitlar ishlab chikarish.

    5. Kaliyli ugitlar ishlab chikarish.

    TAYaNCh IBORALAR:

    Mineral ugitlar,sinflanishi, fosforli ugitlar,kompleks ugitlar, azotli ugitlar, kaliyli ugitlar.

    Mineral ugitlar deganda tarkibida usimliklarning oziklanishi uchun zarur elementlarga ega bulgan tuzlar tushuniladi. Mineral ugitlar kishlok xujaligi maxsulotlaridan yukori xosil olish maksadida tuprokka beriladi. Zamonaviy kishlok xujaligini mineral ugitlarsiz tasavvur kilish kiyin. Ular ta`sirida xosilni 50 % - 60 % gacha kutarish mumkin. Kishlok xujaligida mineral ugitlarning xar yili 100 mln tonnasi ishlatiladi, shuning uchun mineral ugitlar ishlab chikarish kimyo sanoatining yirik tonnali soxasi xisoblanadi.

    Mineral ugitlarning sinflanishi kuyidagi belgilarga asoslangan: agrokimyoviy axamiyati, kelib chikishi, tarkibi, fizik- kimyoviy xususiyati (asosan tuprok suvlarida erishi), tuprokka fiziologik ta`siri.

    Tarkibiga kura mineral ugitlar Rli, N li, K li, Mg li va boshka turlarga bulinadi. Fakat bitta ozik elementiga ega bulgan ugitlar oddiy ugitlar,ikki yoki undan kuprok elementlarga ega bulgan elementlar kompleks ugitlar deyiladi. Usimliklarning usishi uchun juda kam mikdorda zarur bulgan elementlarga ega bulgan ugitlar mikrougitlar deyiladi. Masalan: borli, marganetsli, misli va boshkalar. Murakkab va aralash ugitlar xam bulib, murakkab ugitlarni kimeviy reaktsiyalar natijasida olinadi. Aralash ugitlar esa oddiy ugitlarni mexanik aralashtirish natijasida olinadi.

    Tuprok suyukliklarida erishiga kura suvda eruvchi va tuprok kislotalarida eruvchi ugitlarga bulinadi.

    Azotli va kaliyli ugitlar suvda eritilganda ular usimliklar tomonidan oson shimiladi, lekin egin suvlarida yuvilib ketishi mumkin. Kislotalarda eruvchi ugitlarga fosforli ugitlar kiradi. Ular tuprokka kiyinrok surilsa xam tuprokda uzok vakt turadi.

    Mineral ugitlar ishlab chikarishda xom ashyo bulib, tabiiy minerallar, kimyo sanoatining chikindilari va yarim maxsulotlari xizmat kiladi. Asosiy xom ashyo bazasi tabiiy mineral xom ashyodir.



    Fosforli ugitlar ishlab chikarish.

    Fosfor va uning birikmalarini ishlab chikarish uchun tabiiy minerallar xom ashyo sifatida ishlatiladi, ya`ni appatit va fosforit.

    Apatit - 3Ca3 (PO4) Ca R

    bu erda R - F, Cl, OH.

    Kupincha ftor appatit ishlatiladi.

    3Sa3(RO4) SaF4 - CO2

    Ca3 F4 (PO4) - Ca3P4 (PO4)

    Fosforitlarda xam fosfor ftorappatitdagi kabi buladi, lekin unda kuyidagi kushimchalar xam mavjud buladi.

    Fosfor (yun. phosphoros - yoruglik tashuvchi, phos - yoruglik va phoro - tashiyman, lot. Phosphorus), P - Mendeleyev davriy sistemasining V guruhiga mansub kimyoviy element. Tartib raqami 15, atom massasi 30,97376.

    Masalan: kal`tsiy karbonat, dolomit,Fe oksidlari va alyuminiy.

    Fosforli ugitlar ishlab chikarish texnologiyasining asosiy vazifasi usimliklar tomonidan kiyin uzlashtiriladigan va suvda erimaydigan fosfor tuzlarini kayta ishlash natijasida suvda eriydigan va oson uzlashtiriladigan tuzlarga aylantirishdan iborat. Bundan tashkari ugit tarkibidagi ozik moddalarning yukori kontsentratsiyasiga erishish. Eng keng tarkalgan fosforli ugit superfosfatdir. Superfosfatni tabiiy fosfatlarni (apatitni) H2 SO4 bilan ajratish orkali olinadi.

    Ca5F (PO4) 3 5H2 SO4 2,5 H2 O = 5 CaSO4 * 0,5H2 O 3H3 PO4 HF

    Ca5F (PO4) 3 7 H3 PO4 5 H2 O = 5Ca(H2 PO4)* H2 O HF

    Kompleks ugitlar ishlab chikarish.

    Kompleks ugitlarni fosfatlarni nitrat kislota bilan kayta ishlashdan va fosfat kislotani ammiak bilan neytrallanishidan xosil kilinadi. Fosfatlarni nitrat kislota bilan ajratilganda suyuk fazada N, P va Sa mavjud buladi.

    Ca5F (PO4) 3 10HNO3 =3H3 PO3 5Ca(NO3) 2 HF

    Kompleks ugitlarga aralash ugitlar xam kirib, ularni oddiy ugitlarni mexanik aralashtirish natijasida xosil kilinadi. Aralash ugitlar tarkibiga kupincha usimlik uchun kamrok kerak buladigan mikrougitlar xam kiradi.



    Azotli ugitlar ishlab chikarish.

    Azotli ugitlar tarkibida azot NH kationi, NO3- anioni, NH2 -amid xolida uchrashi mumkin. Shunga kura azotli ugitlarni ammiakli (NH3, NH3 li suv va (NH4) 3 SO4), nitratli (Sa va NaNO3), ammiak- nitratli (NH4 NO3) va amidli (karbomid (NH4) 2CO) turlarga ajratish mumkin.

    Barcha azotli ugitlar suvda eruvchi xisoblanadi, usimliklar tomonidan oson uzlashtiriladi, lekin egin suvlari natijasida oson yuvilib ketishi mumkin.

    Kupincha N li ugitlar asoslarni kislotalar bilan neytrallash orkali olinadi, bundan tashkari N li ugitlar sintez kilish uchun kimyo sanoatining maxsulotlari va yarim maxsulotlari xisoblangan HNO3, H2 SO4, NH3, CO2, Ca(OH)2 va kimyo sanoatining chikindilaridan foydalaniladi.

    Keng kullanilaetgan N li ugitlardan suyuk azotli ugitlar, masalan: suyuk NH3, NH3 li suv va ammiakatlar kattik N li ugitlarning NH3 dagi eritmalari (NH4 NO3, Ca(NO3)2, karbomid) dir.Ulardan tashkari (NH4)3(PO4) , karbomid va KCl ning suvdagi eritmalari xam ishlatiladi.

    Suyuk ugitlar arzon bulishi bilan birga ular tuprokda yaxshi shimiladi. Ular ozik elementlarning yukori kontsentratsiyasini tutadi. Lekin kamchiligi bunday ugitlarni tashish va saklashdadir.

    Kattik N li ugitlardan eng keng tarkalgani bu - NH4 NO3 - ammiakli selitradir. U portlovchi moddalar tarkibiga xam kiradi.

    NH4 NO3 tarkibida azot xam ammiakli, xam nitratli formalarda bulib, 35 % mikdorda buladi. Shuning uchun uni turli tuproklar uchun va xar kanday usimliklar uchun foydalanilsa buladi. Lekin NH4 NO3 bir kancha kamchiliklarga ega, uning kristallari suvda yaxshi eriydi va juda gigroskopikdir. Shuning uchun u xavoda tez erib ketadi va yirik agregatlarini xosil kiladi. Bundan tashkari ularni saklash vaktida xarorat va xavo namligining uzgarishi natijasida poliamorf uzgarishlarga uchraydi,ya`ni bir kristall formadan boshkasiga utib ketishi mumkin. Bu esa kristallarning parchalanishiga olib keladi va yaxlit massani xosil kiladi.

    NH4 NO3 ishlab chikarishning asosiy boskichlariga suyultirilgan HNO3 va NH3 ni neytrallash, xosil bulgan eritmani buglatish va kotishmani granulalash kiradi. Bunda sintez kuyidagi reaktsiya tenglamasi orkali sodir buladi:

    NH3 HNO3 = NH4 NO3 148 kDj



    Karbomid (mochevina) (NH4)2 CO ishlab chikarish:

    (NH4)2 CO - 46 % N tutgan kimmatbaxo ugitdir. U kishlok xujaligida individual ugit sifatida va karomollar ozigiga kushimcha sifatida xam ishlatiladi.

    Bundan tashkari undan sanoatda xam plastmassalar (aminoplastlar) ba`zi sintetik tolalar va formatsevtik preparatlar ishlab chikarishda xam kullaniladi.

    (NH4)2 CO sintezi uchun NH3 va SO2 xom ashyo bulib xizmat kiladi. Bu sintez geterogen (S - G) katalitik bulmagan jarayondir. U 2 boskichda sodir buladi:

    1) NH3 va SO2 dan ammoniyli karbomin kislotasi olinadi.

    2NH3 CO2 NH2 COONH4 159 kJ

    2) Ammoniyli karbomatning degidratatsiyasi:

    NH2 COONH4 NH2 - CO - NH2 H2 O - 28,5 kJ

    Sanoatda karbomid sintezining optimal sharoiti kuyidagicha buladi:

    Katalizatorsiz, 18 - 20 MPa bosim, 180 - 200 0C

    Unum-60-70% ni tashkil etadi.

    Kaliyli ugitlar ishlab chikarish.

    Kaliyli ugitlar tabiiy minerallar bulib, ular yana minerallarni mexanik boyitish natijasida, flotatsiya natijasida xosil buladi.Eng asosiy kaliyli ugit KCl bulib, u mustakil ugit sifatida xam, kompleks ugitlarning tarkibiy kismi sifatida xam ishlatiladi.

    Yana bir K li ugit K2 SO4 bulib, u xalk xujalik usimliklariga ugit sifatida ishlatiladi. Kalili ugitlar ishlab chikarishning asosiy zom ashyosi silvinit -KCl va NaCl bulib, undan kayta ishlash natijasida KCl xosil kilinadi.

    KCl ishlab chikarish. KCl ishlab chikarishning asosiy usuli galluriya xisoblanadi, ya`ni eruvchanligiga asosan tuzlarni ajratishdir. Sil`vinitdan KCl olishning sanoat usuli tsiklik jarayon bulib, u kuyidagi boskichlardan iboratdir:

    1. Sil`vinitdan 105 - 115 S xaroratda KCl ni ajratib olish. Bunda eritmaga KCl utadi, NaCl esa kattik fazada koladi.

    2. Issik massani NaCl dan ajratish.

    3. KCl va NaCl ni 115 da 0S gacha sovitiladi.

    4. KCl kristallarini eritmadan ajratish va kuritish.

    5. Kolgan eritmani 115 gacha kizdirib, yangi sil`vinit olishga tayyorlash.

    Xozirda sil`vinitni sil`vin KCl va gallit NaCl minerallariga ajratishning flotatsion usuli keng kullanilmokda.


    SAVOL VA TOPShIRIKLAR:

    1.Mineral ugitlar xakida umumiy tushuncha bering.

    2.Mineral ugitrlarning sinflanishi ularning kanday xususiyatlariga asoslangan?

    3.Fosforli ugitlar kanday ishlab chikariladi?

    4.Ammoniy nitrat ishlab chikarish uchun asosiy xom ashe nima?

    5.Kaliyli ugitlar ishlab chikarishning asosiy boskichlarini tushuntiring?



    Download 322.49 Kb.
    1   2   3   4   5




    Download 322.49 Kb.

    Bosh sahifa
    Aloqalar

        Bosh sahifa



    Suv kanday turlarga bulinadi ? 3

    Download 322.49 Kb.