• MAVZU: SILIKAT SANOATI. ShIShA IShLAB ChIKARISh. ReJA
  • FOYDALANILGAN ADABIYoTLAR.
  • MAVZU: TseMeNT IShLAB ChIKARISh. ReJA: 1.
  • Putsolon tsement.
  • Gil tuprokli (kum tuprokli) tsement.
  • Kislotaga chidamli tsement.
  • MAVZU : MeTALLURGIYa. ChUYaN VA PULAT IShLAB ChIKARISh . ReJA
  • Chuyan ishlab chikarish.
  • O`zbеkiston rеspublikasi xalq ta`lim vazirligi nukus davlat pеdagogika instituti tabiyaTShunoslik fakultеti «kimyo va ekologiya»




    Download 322.49 Kb.
    bet4/5
    Sana24.03.2017
    Hajmi322.49 Kb.
    1   2   3   4   5

    FOYDALANILGAN ADABIYoTLAR.

    1. A.V.Belotsvetov, S.D.Beskov, N.G.Klyuchnikov Ximicheskaya texnologiya. M."Prosvesheniya". 1976.

    2. Otakuziev T.A., A.A.Ismatov, N.P.Ismoilov, F.M.Mirzaev "Noorganik metallar kimyoviy texnologiyasi" T."Uzbekiston" 2002 y.

    3. J.Isroilov. Sanoatning eng muxim tarmoklari texnologiyasi asoslari. T."Ukituvchi". 1978.

    4. Sh.M.Mirkomilov Kimyo texnologiya ma`ruzalar matni. Nizomiy nomidagi TDPU 2000 y

    5. Sh.M.Mirkomilov, X.U. Maxsudxonov, O.Iskandarov. Kimyoviy texnologiya fanidan amaliy ishlar, masala – mashklar va testlar tuplami. T. "Universitet" 2006.

    6. R.S.Sokolov. Ximicheskaya texnologiya v 2-x tomax. M.Gumanitarnыy izdatel`skiy tsentr, Vlados, 2000.

    7. B.e.Abalonin. Osnovы ximicheskix proizvodstv. M.,Ximiya-2000g. 471s.


    MAVZU: SILIKAT SANOATI.

    ShIShA IShLAB ChIKARISh.

    ReJA:

    1. Silikat sanoati xakida tushuncha.

    2. Shisha ishlab chikarish va uning ishlatilish soxalari.

    3. Keramika xakida tushuncha.

    TAYaNCh IBORALAR

    Silikat sanoati, shisha, keramika, chinni, fayans, sopol, billur.

    Silikat kislotaning tuzlari silikatlar deb atalib, ular tabiatda keng tarkalgandir. er pustlogi asosan kumtuprok va xom silikatlardan iborat. Tabiiy silikatlarga kumtuprok, dala shpati, slyudolar, gil, asbest, tal`k va boshkalar kiradi.

    Asbest (yun. asbestos - so‘nmaydigan, yemirilmaydigan) - egi-luvchan va ingichka (0,5 mkm gacha) tola-larga ajralish xususiyatiga ega bo‘lgan tolasimon minerallar nomi. Ikki guruhga - serpentinlarga (xrizotil-as-best) va am-fibollarga (amfibol-asbest) bo‘linadi.

    Silikatlar bir kator tog jinslari masalan: granit, gneys, bazal`t va xar xil slanetslar tarkibiga kiradi. Kupgina kimmatbaxo toshlar: zumrad,, topaz, akvomarinlar, tabiiy slikatlarning kristallaridir.

    Tabiiy slikatlar:

    Kaolin -H4 Al2 Si2 O3 (Al2O3 2 SiO2 va 2H2O)

    Ok slyuda - H4 K2 Al6 Si6 O24 (K2O, 3Al2 O3, 6SiO2 2H2O)

    Asbest - CaO. 3MgO. 4SiO2 yoki CaMg3 Si4O12

    Kremniy birikmalari xalk xujaligida muxim rol uynaydi. Kumtprok va tabiiy silikatlar shisha, keramika buyumlari, chinni va fayans, binokorlik materiallari va yopishtiruvchi materiallar ishlab chikarish uchun xom-ashyodir. Bu ishlab chikarishlarning xammasi sanoatning katta tarmogi xisoblangan silikat sanoatini tashkil kiladi.



    Shisha - bu silikatlarning bir-biri yoki SiO2 bilan aralashtirib kizdirish natijasida xosil bulgan tinik amorf kotishmalardir. Shishaning shunday xossasi borki, u suyultirilganda tezda kotmaydi, balki sekin-asta kovushok buladi, sungra kotadi. Shu xossasidan foydalanib shishadan turli maksadlarda fodalaniladi.

    Odatda deraza oynasi, uy ruzgorda ishlatiladigan shisha idishlarning kupchiligi tayyorlanadigan shisha Na va Ka ning kumtuprok bilan korishtirilgan silikatlardan iborat. Uning tarkibi kuyidagicha buladi:

    Na2O. CaO. 6SiO2. Bu shishani xosil kilish uchun silikatlarning uzi emas, balki okkum, soda va oxaktosh yoki bur ishlatiladi. Bu moddalarning arlashmasi regenerativ pechlarda suyuklantiriladi. Bu pechlar odatda genarator gazi yokib kizdiriladi. Aralashmaning suyuklanishida kuyidagi reaktsiyalari sodir buladi:

    CaCO3 SiO2 k CaSiO3 Co2

    Na2CO3 SiO2 k Na2SiO3 Co2

    Kupincha soda urniga Na2SO4 va kumir ishlatiladi. Bunda kuyidagicha reaktsiya sodir buladi:

    2Na2SO4 2SiO2 C k 2Na2SiO3 2SO2 CO2

    Shisha buyumlar puflash, kuyish, preslash va chuzish yuli bilan tayyorlanadi. Agar shisha pishirishda soda urniga potash ishlatilsa, kiyin suyuklanadigan shisha xosil buladi. Bu shishadan maxsus kimyoviy idishlar tayyorlashda ishlatiladi.

    Kremniy (IV) -oktsidga (SiO2) potash va kurgoshin (II) oksid (RvO) kushib suyuklantirilsa billur deb ataladigan tinik ogir shisha xosil buladi. Bu shisha tarkibida K slikat va Rv silikat buladi. Undan turli optik shishalar va badiy idishlar tayyorlanadi. Silikat angidridning ma`lum kismi urniga borat angidrid B2O3 kushilsa shishaning xossasi yana uzgaradi. Uning katikligi yanayam oshadi va yukori xaroratga xam bardoshli bulib koladi. Shuning uchun ulardan yukori xaroratlarga chidamli kimyoviy idishlar tayyorlanishda ishlatiladi. Shisha tayyorlashda ishlatiladigan kum tarkibida Fe birikmalari buladi. Shuning uchun shisha yashil tusga kiradi. Yashil rangni yukotish uchun selen kushiladi. U shishaga pushti rang beradi.

    Rangli shishalar olish maksadida turli moddalardan kushib xar xil ranglar xosil kilinadi. Masalan:

    Cr2O3 (xrom (III) oksid)- yashil tus

    MnO2 - kizgish-gunafsha tus.

    CoO -kuk tus.

    Shishaning bu turlaridan tashkari elektr pechida suyuklantirilgan turi xam bulib, u kvarts deb ataladi. Uning boshka odatdagi turlaridan ancha afzaliklari bor, ya`ni suyuklanish xarorati 15000S bulganligi uchun uni yumshatish juda kiyin. Uning eng yaxshi xususiyatlaridan biri, kengayish koefitsienti juda kichik. Demak, bu shisha uta kiztirilganda yoki juda sovutilganda xam uz xajmini uzgartirmaydi. Ulardan laboratoriya idishlari va elektr lampalari tayyorlanadi. Uning kamchiligi shundaki, kvarts juda murt buladi, shuning uchun kam ishlatiladi. Shisha ishlab chikarish silikat sanoatining eng katta tarmoklaridan biridir. Shisha tolasini tortib chuzish orkali diametri 2 dan 10 mikrongacha bulgan shisha tolasi ishlab chikariladi. Shisha tukimasini xar xil sintetik simolalar bilan kushilsa, yangi konstruktsion materiallar- shisha plastikalar xosil buladi. U pulatdan 3-4 marta engil, puxtaliligi undan kolishmaydi. Binokorlikda, mashinasozliklda metall urniga xam, yogoch urnida xam foydalaniladi.

    Gildan yasalgan turli buyumlar keramika deb ataladi. Keramika dagal va nafis bulimlarga bulinadi.

    Dagal - gisht, cherepitsa, sopol idishlar sirlangan plitalar.

    Nafis - chinni va fayans.

    Keramika ishlab chikarish gilni suvga korilganda poastik loy xosil bulishiga asoslangan. Bu loy pishirlgandan keyin suvda ivimaydigan kattik govak massaga aylanadi. Keramika buyumlari mexanik yul bilan yoki maxsus stanoklarda kuyilib pechlarda pishiriladi. Bunda gilning tarkibidagi barcha suvlar buglanib ketadi. Natijada gil sergova bulib koladi.

    Past navli keramika buyumlari gisht, kuvurlar, cherepitsa va gultuvaklar gisht zavodalarida tayyorlanadi. Ular 10000Ñ äàí þkîðè áûëìàãàí xaroratda ïèøèðèëàäè. Óëàð xam govak bulib, tez suv shima oladi. Shuning uchun bunday buyumlar sirlanadi.

    Chinni buyumlar toza, oldindan loykalatib tindirilgan kaolinga taxminan shisha kvarts bilan dala shpati kushilgan aralashmadan yasaladi. Ular 12000Ñ xaroratda pishiriladi. Birinchi marta pishirilgandan sung tolkon kilingan dala shpatinining suvga korilgan butkasiga tushiriladi, bunda buyumlar dala shpatiga koplanadi va yana 14000Ñ da pishiriladi. Natijada dala shpati erib barcha govaklarni berkitib kuyadi. Shuning uchun ular shaffof va siri yaltirok buladi. Chinni birinchi bulib Xitoyda ixtiro kilingan.

    Xitoy, Xitoy Xalq Respublikasi (xitoycha 中華人民共和國 - 中华人民共和国 - Zhōnghuá Rénmín Gònghéguó), XXR - Markaziy va Sharqiy Osiyoda joylashgan davlat. Dunyoda aholisi eng kup va maydoni jihatidan eng yirik davlatlardan biri.

    SAVOL VA TOPShIRIKLAR:

    1.Silikat sanoati deganda nimani tushinasiz?

    2.Shisha ishlab chikarish jaraenini tavsiflab bering.

    3.Shisha ishlab chikarishda kanday xom ashyolardan foydalaniladi?

    4.Silikat sanoati maxsulotlari kanday maksadlarda ishlatiladi?
    FOYDALANILGAN ADABIYoTLAR.


    1. A.V.Belotsvetov, S.D.Beskov, N.G.Klyuchnikov Ximicheskaya texnologiya. M."Prosvesheniya". 1976.

    2. Otakuziev T.A., A.A.Ismatov, N.P.Ismoilov, F.M.Mirzaev "Noorganik metallar kimyoviy texnologiyasi" T."Uzbekiston" 2002 y.

    3. J.Isroilov. Sanoatning eng muxim tarmoklari texnologiyasi asoslari. T."Ukituvchi". 1978.

    4. Sh.M.Mirkomilov Kimyo texnologiya ma`ruzalar matni. Nizomiy nomidagi TDPU 2000 y

    5. Sh.M.Mirkomilov, X.U. Maxsudxonov, O.Iskandarov. Kimyoviy texnologiya fanidan amaliy ishlar, masala – mashklar va testlar tuplami. T. "Universitet" 2006.

    6. R.S.Sokolov. Ximicheskaya texnologiya v 2-x tomax. M.Gumanitarnыy izdatel`skiy tsentr, Vlados, 2000.

    7. B.e.Abalonin. Osnovы ximicheskix proizvodstv. M.,Ximiya-2000g. 471s.


    MAVZU: TseMeNT IShLAB ChIKARISh.

    ReJA:

    1.Tsement xakida umumiy tushuncha.

    2.Tsementning tkrlari.

    3.Tsement ishlab chikarishda foydalaniladigan xom ashelar.

    TAYaNCh IBORALAR

    Tsement, tsement klinkeri, romantsement, portlandtsement, putsolon tsement, shlakli tsement, kislotaga chidamli tsement, kengayuvchi tsement.

    Silikat sanoatining muxim materiallaridan biri tsementdir.

    Tsement gilni oxaktosh bilan kushib, to kovushib kolguncha kuydirish orkali xosil kilinadi. Buning uchun ular avval kuruk yoki nam xolda yaxshilab aralashtirib olinadi, keyin kizdiriladi. Bunda Sa SO3 SaO SO2 sodir buladi, SaO esa gil bilan reaktsiyaga kirishib, Sa silikat va Sa alyuminatlarni xosil kiladi.

    Tsement korishmasi aylanib turadigan maxsus tsilindrik pechlarda kuydiriladi. Pech` kalin pulatdan tayyorlangan bulib, uning uzunligi 40-150 metr, diametri 2,5-3,5 metrgacha bulgan katta trubadan iborat. Bu truba biroz kiya urnatiladi. Uning ich tomoniga utga chidamli material kiritiladi. Pechning birinchi boshidan tsement korishmasi, ikkinchi tomonidan esa tabiiy gaz alangasi purkaladi. Truba sekin aylanganligi uchun tsement aralashmasi sekin alanga tomon siljiydi. Pechning pastki boshidan tsement klinkeri deb ataladigan mayda donalar chikadi. Uni tuyilib, yashil kulrang kukunga aylantiriladi. Bu kukun silikat tsement yoki portland tsement deb ataladi. Undan tashkari gil tuprokli tsement va kislotaga chidamli tsementlar xam ishlab chikarilmokda.

    Gil tuprokli tsement boksit (tabiiy Al2O3) bilan oxaktosh aralashmasini suyuklantirish yuli bilan olinadi. Bu aralashma shaxta pechlarida va maxsus elektropechlarda suyuklantiriladi.

    Gil tuprokli tsementda silikat tsementga nisbatan CaO xam, AI2O3 xam kup buladi. Uning tarkibi taxminan kuyidagicha buladi:

    40% Ca O , 10% SIO2,50 % AI2O3

    U silikat tsementga nisbatan tezrok kotadi va bardoshlirok. Shu bilan birga kimmat xam bulib, kurilishda fakat maxsus joylarda ishlatiladi.



    Kislotaga chidamli tsement juda maydalangan kvarts kumi bilan katta sirtga ega bulgan aktiv kum tuprok modda aralashmasidir. Aktiv modda sifatida SIO2 ishlatiladi. Bu aralashmaga Na silikat eritmasi kushilgandan keyin plastik butka xosil buladi. Bu butka mustaxkam massaga aylanadi va HF dan boshka barcha kislotalar ta`siriga bardoshli buladi.

    Bu tsement kiyoviy apparatlarning ichki tomonini vislotaga chidamli plitalar epishtirish maksadida ishlatiladi.

    Gil bilan oxak aylanib turuvchi maxsus pechlarda pishiriladi. Xosil kilingan maxsulot tegirmonlarda maydalanadi. Ba`zi joylarda tuprok bilan oxakning tayyor aralashmasi bor, bu aralashma mergel` deb ataladi. Ana shu aralashmadan tugridan-tugri tsement tayyorlash mumkin. Tsement CaO, SIO2 AI2O3 , Fe2O3 oksidlar aralashmasidan iboratdir, bu aralashmada oksidalrning uzaro mikdoriy nisbati xar bulishi mumkin. Shunga karab, uning sifati xam xar xil buladi. Tsement suvga korilsa tez kotadigan kuyik massa xosil buladi. Tsementning kotishiga sabab shuki, uning tarkibiy kismlari suv bilan reaktsiyaga kirishadi va xosil bulgan modda kristallanadi.

    Masalan: 3 CaO* SIO2 5H2Ok Ca2SIO4 *4H2O Ca(OH)2

    Shagal bilan aralashtirilgan tsement beton deyiladi. Temir (yoki pulat) chiviklar bilan betondan iborat material temir - beton deyiladi.

    Kislotaga chidamli tsement kvarts - kremneftoridan iborat bulib, maydalangan kvarts kumi bilan natriy kremneftorit aralashmasini yaxshilab korishtirish yoki shu aralashmani kukun kilib maydalash yuli bilan olinadi. Kvarts kumi urniga andezit yoki boshka minerallarni ishlatish xam mumkin.

    Kislotaga chidamli tsement suyuk shishaning suvdagi eritmasiga korilganda juda kattik massa xosil buladi. Bunday tsement kup mineral va organik kislotalar ta`siriga chidaydi. Kislotaga chidamli tsement, granit, andezit kabi kislotaga chidamli mayda va yirik tog jinslari aralashmasi, kislotaga chidamli beton va korishmalar tayyorlashda ishlatiladi. Kislotaga chidamli korishmalar esa kimyo zavodlarida kislotalar saklanadigan idishlarni tayyorlash, shuningdek, temir-betondan va gishtdan kurilgan inshoatlarni suvashda ishlatiladi. Kislotaga chidamli beton suvda puxtaligini yukotadi, ishkorlar ta`sirida esa emiriladi.

    Roman tsement.

    Bu tsement tarkibida kal`tsiy silikat va alyuminatlar (gil) kuprok bulgan magnezial mergellardan iborat tog jinslarini yoki oxakni 300-1000 0Sda pishirib, sungra maydalab tuyish yuli bilan tayyorlanadi.

    Pishirishda moddalar suyuklanib, bir-biriga yopishib kolmasligi zarur. Bu xom ashyoni pishirish natijasida tarkibida erkin oxak bulmagan gidravlik maxsulotlar kal`tsiy silikat 2CaO Si2, alyuminat CaO *Al2O3 va ferrit CaO Fe2O3 xosil buladi.

    Romantsementning kotishi tarkibidagi shu minerallarning gidratlanishiga asoslangan. Romantsementdan kurilmalar uchun beton tayyorlashda shuningdek, suvash ishlarida foydalaniladi.

    Bu tsement unchalk mustaxkam bulmaganidan, temir-beton kurilmalarida ishlatilmaydi. Romantsement asosan maxalliy kurilishlarga muljallangan.

    Portland tsement.

    Bu tsement silikat sanoatining eng muxim maxsulotlaridan biridir. Xozirgi vaktda portlantsement olish uchun ogirlik jixatidan uch xissa oxaktosh va bir xissa gil kukunlarining xul yoki kuruk aralashmasi 1450 0S gacha kizdirilib kovushtiriladi. Buning uchun uzunligi 40-185 metr va diametri 3-3,5 metr bulgan pulat tsilindrdan yasalgan maxsus pechlardan foydalaniladi. Bu pechlar kiya urnatilgan bulib uz atrofida aylana oladi. Pechning yukori tomonidan shlak solinadi, pastki tomonidan esa kumir changi yoki tabiiy gaz alangasi yuboriladi (pech karshi okim printsipida ishlaydi). Natijada tsement klinkeri deb ataluvchi mayda (4-20 mm.li) donalar xolidagi massa xosil buladi. Bu massa pechning pastki kismidan chikarib olinadi. Xosil bulgan klinkerga ozrok (1,5-5% gips) CaSO4 *2H2O kushib maydalab, portland (silikat) tsement olinadi.

    Portlandtsementga gil tuprokdan tashkari, ozrok temir birikmalari xam aralashgan buladi. Aralashma tarkibidagi gil umuman olganda kislotali oksidlar SIO2, AI2O3 va Fe2O3 manbaidir. Ammo tabiatda ba`zi joylarda, masalan Novorossiysk atrofidagi toglarda oxaktosh, tuprok jinslari, mergellar xam uchraydi. Bu jinslar uz tarkibi jixatidan tsement korishmasiga juda uxshaydi. Klinker tayyorlash uchun gil tuprok bilan oxaktoshdan tashkari, ba`zan, tugrilovchi kushilmalar xam ishlatiladi. Bunday kushilmalar sifatida serkum, tuprokli moddalar (trepel`, diatomit) temir oksidlari etishmaganda esa temir kalchedani kuyundisi va temir rudalari ishlatiladi.

    Portlandtsementning ishlatilishi. Portlandtsement kurilishda, er osti, er usti, suv osti inshoatlarini kurishda beton va temir-beton yigma konstruktsiyalar tayyorlashda boglovchi modda sifatida ishlatiladi.

    Bunda unga ogirlik jixatdan bir necha xissa ortik kum kushib tsement korishmasi tayyorlanadi. Bu korishma shagal va tosh bilan aralashtirilganda beton, beton aralashmasiga temir armatura kuyilganda esa temir-beton xosil buladi.



    Putsolon tsement.

    Tsement klinkeri maydalanayotganda unga vulkonlardan otilib chikkan jinslardan 30-45% yoki chukindi tog jinslaridan (gips, dalamit, magnezit va boshkalardan) 20-35% kushish yuli bilan olinadi.

    Magnezit - karbonatlar sinfiga mansub mineral. Kimyoviy tarkibi - MgCO3. Trigonal singoniyada kristallanadi. Ditrigonal-skalenoedr kristallar, koʻpincha, yaxlit donador agregatlar hosil qiladi. Rangi oq, kulrang , sargish, pushti rang .

    Bunday tsement tarkibida erkin xoldagi Sa(ON)2 va parchalanishga ulgura olmagan klinker minerallari portlandementdagidan kamrok buladi. Putsolon tsementi suv ostida va nam sharoitda kotish xossasiga ega bulib undan tayyorlangan beton sovukka portlandtsementdan tayyorlangan betonga karaganda xavo ta`sirida chidamsiz buladi. Putsolon tsementi fakat gidrotexnikaviy inshoatlarni kurishdagina ishlatiladi.



    Shlakli tsement.

    Bunday tsement potlandtsement klinkeriga donador domna shlagi (30-70%) ni kushib, maydalash yuli bilan olinadi. Shlakli tsement portlandtsementga uxshaydi, lekin portlandementga nisbatan sekinrok tishlashadi va kotadi. Portlandtsement kabi korroziyaga chidamli.

    Shlakli tsement yumshok bulib, mineral suvlar ta`sir etadigan inshoatlarni kurishda ishlatiladi.

    Gil tuprokli (kum tuprokli) tsement.

    Bu tsement gil va kum kushimchalari bilan boksitlar (Al2O3 *pN2O) dan iborat tog jinslari va oxaktosh aralashmasini elektr yoki shaxta pechlarida 1150-1250 0S gacha kizdirib kovushtirish orkali xosil kilingan klinkerni yaxshilab maydalash yuli bilan olinadi. Bunday tsement tarkibida 40% oxak, 50% gil tuprok va 10% kum tuprokdan iborat mineral bor. U juda tez kotadi.

    Gil tuprokli tsement suv bilan birikib gidratlanadi: bu reaktsiya natijasida xosil bulgan moddalar kristal va kolloid xolda bulgani uchun tsement tez kotadi.

    Bu tsement dengiz suviga, korroziya xamda issikka portland tsementdan kura chidamlirok, kuchli kislota va ishkorlar ta`sirida emiriladi.



    Kislotaga chidamli tsement.

    Juda maydalangan kvarts kumi bilan katta sirtga ega bulgan aktiv modda aralashmasidir. Bunday aktiv modda sifatida oldindan kimyoviy ishlov berilgan trepel` yoki sun`iy yul bilan xosil kilingan SiO2 ishlatiladi.

    Bunday aralashmaga Na2SiO3 eritmasi kushilgandan sung plastik butka xosil bulib, u mustaxkam massaga aylanadi va ftorid kislotadan boshka xamma kislotalar ta`siriga chidaydi. Bunday tsement kimyozavodlarida turli asboblarning ichki tomoniga, kislotaga chidamli plitalarni terishda epishtiruvchi vosita sifatida ishlatiladi. Ba`zan kurgoshin urnida xam ishlatiladi.

    Kengayuvchi tsement.

    Gil tuprokli tsement, gips va kaltsiy tetragidroalyuminatdan iborat aralashmani suvga korish yoki kup mikdor kum tuprokli shlak bilan ikki molekula suvli tabiiy gipsni aralashtirish orkali tayyorlanadi. Bunday tsement tez tishlashadi va kotadi, suv utkazmaydi. Kengayuvchi tsement kotayotganda uning xajmi kengayadi. Kengayuvchi tsement beton va temir-betondan kurilgan inshoatlarning darz ketgan joylarini yamash, inshoatlar kurishda suv utkaziladigan katlamlar xosil kilish uchun ishlatiladi.

    SAVOL VA TOPShIRIKLAR

    1.Tsement deganda nimani tushinasiz?

    2.Tsement kanday kurilmalarda ishlab chikariladi?

    3.Tsementning kanday turlari mavjud?

    4.Tsement kaysi soxalarda ishlatiladi?


    FOYDALANILGAN ADABIYoTLAR.

    1. A.V.Belotsvetov, S.D.Beskov, N.G.Klyuchnikov Ximicheskaya texnologiya. M."Prosvesheniya". 1976.

    2. Otakuziev T.A., A.A.Ismatov, N.P.Ismoilov, F.M.Mirzaev "Noorganik metallar kimyoviy texnologiyasi" T."Uzbekiston" 2002 y.

    3. J.Isroilov. Sanoatning eng muxim tarmoklari texnologiyasi asoslari. T."Ukituvchi". 1978.

    4. Sh.M.Mirkomilov Kimyo texnologiya ma`ruzalar matni. Nizomiy nomidagi TDPU 2000 y

    5. Sh.M.Mirkomilov, X.U. Maxsudxonov, O.Iskandarov. Kimyoviy texnologiya fanidan amaliy ishlar, masala – mashklar va testlar tuplami. T. "Universitet" 2006.

    6. R.S.Sokolov. Ximicheskaya texnologiya v 2-x tomax. M.Gumanitarnыy izdatel`skiy tsentr, Vlados, 2000.

    7. B.e.Abalonin. Osnovы ximicheskix proizvodstv. M.,Ximiya-2000g. 471s.


    MAVZU : MeTALLURGIYa. ChUYaN VA

    PULAT IShLAB ChIKARISh.

    ReJA:

    1. Metallarga umumiy xarakteristika.

    2. Metallarning sinflanishi.

    3. Chuyan ishlab chikarish.

    4. Chuyanni pulatga aylantirish.

    TAYaNCh IBORALAR:

    Metallurgiya,sinflanishi,domna pechi,chuyan,pulat,gorn,shixta,raspar,flyus.

    Sanoatning ruda va boshka xom ashyodan metall ishlab chikarish tarmogi metallurgiya deyiladi. Tabiiy elementlarning kup kismini metallar tashkil etadi.Tabiiy metallar xisoblangan Cu, Ag, Au va boshkalar kadimdan foydalanib kelingan.Birinchi bulib oson kaytariluvchi oksidlaridan kurgoshin va kalay olingan.

    Xozirgi paytda metall ishlatilmaydigan soxa yukki, ular mashinasozlik, transport, aloka, kurilish, elektroradio va elektrotexnika va boshka soxalarda keng kullaniladi.

    Metallar kuyidagicha sinflanadi: 1) kora metallar; 2) rangli metallar.

    Kora metallarga Fe, Mn, Cr va ular asosidagi kotishmalar kiradi.

    Rangli metallar 4 tipga bulinadi:

    1) ogir metallar: Cu, Pb, Sn va Ni

    2) engil me`allar : Al, Mg Ca, ishkoriy va ishkoriy - er metalar

    3) kimmatbaxo, asl metallar: Pt, iridiy, osmiy, Pd, ruteiy, rodiy, oltin va kumush.

    4) siyrak metallar(kolgan barcha metallar)

    a) yukori xaroratda eriydigan metallar: vol`fram, molibden, vanadiy, titan, kobal`t, tsirkoniy, niobiy

    b) tarkok metallar: germaniy, galliy, talliy, indiy, reniy.

    Molibden (yun. molibdos - qoʻrgʻoshin; lot. Molybdaenum), Mo - Mendeleyev davriy sistemasining VI guruh elementi. Tartib rakami 42, atom massasi 95,94. Molibdenni 1778 yil molibdat kislotasi va uning tuzlari sifatida Molibden Sheyele ochgan, 1790 yil Molibden Gyelm ajratib olgan metall holdagi Molibden namunasi tarkibida uglerod va Molibden karbidi boʻlgan.

    v) siyrak er metallar: lantanoidlar.

    g) radioaktiv metallar : toriy, radiy, aktiniy, proaktiniy va uran.

    d) sun`iy metallar : poloniy, astat, neptuniy, plutoniy.

    Siyrak metallardan kuyidagi metallarni xam aloxida guruppa sifatida ajratiladi: sur`ma, simob, vismut.

    Xom ashyo rudalar kazib chikarishiga kura: Fe, Lu, Mn, Pb Ni li, uranli va boshkalarga bulinadi.

    Tarkibiga kura: sul`fidli, oksidlangan va tugma xom ashega bulinadi.

    Sul`fidli rudalar deganda, olinaetgan metall sul`fid xolida uchraydigan jismlarga aytiladi.

    Masalan: Cu li, xal`xopirit CuFeS.

    Zn li, sefalerid ZnS

    Pb li, galenit PbS

    Agar topilgan metall oksid xolida yoki boshka O tutuvchi mineral xolida uchrasa, (ya`ni silikatlar va karbonatlar), bu rudalar oksidlangan turga kiradi. Fe, Mn, Al - oksidlangan xolda buladi.

    Agar metall metallarning tabiiy kotishmalari xolida uchrasa tugma rudalar deyiladi.

    Rudadan metall olish uchun metallni kimeviy boglangan elementdan ajratish kerak. Bu jarayon metallurgiya jarayoni deyiladi.

    Agar metallurgiya jarayoni yukori xarorat ishtirokida borsa, pirometallurgiya, suvdagi eritmalari ishtirokida borsa gidrometallurgiya deyiladi.

    Bu ishlab chikarishning 1 - boskichi xom ashyoni boyitishdir.

    2 - boskichi kontsentratni kuydirish orkali ajratishdir.

    3 - boskichi S erdamida kaytarib sof xoldagi metall yoki kotishmasini olish, bu jarayon termik ajratish tsementatsiya, eritma va suyuklanmalarni elektroliz kilish orkali xam olib borilishi mumkin.

    Foydalanilaetgan metallarning 90 % dan ortigini sof xoldagi temir va uning kotishmalari tashkil kiladi. Sof temir deganda tarkibida fakat 0,2 % S tutgan Fe tushuniladi. Undan ortik S ga ega bulgan temir esa uning kotishmasi deyilib , tarkibidagi S ning mikdoriga karab,chuyan va pulat deb nomlanadi. Agar 0,2 - 2 % gacha S tutsa pulat deyiladi. 2 % dan yukori odatda 3,5 - 4,5 gacha S tutsa chuyan deyiladi.



    Chuyan ishlab chikarish.

    Metallurgiya asosan 2 boskichda sodir buluvchi jarayondir: 1) domna pechida chuyan olish 2) chuyanni pulatga aylantirish.

    Chuyan mashina kismlari, ogir gildiraklar va trubalar tayyorlashda ishlatiladi. Chuyan olish uchun dastlabki maxsulotlar temir rudalari, flyus va yokilgi xisoblanadi.

    Fe rudalari tarkibiga kura kuyidagicha sinflanadi:

    a) magnitli temirtoshlar - asosan magnetit - Fe3 O4 dan tashkil topadi. U tarkibida 50 - 70 % Fe tutadi.

    b) kizil temirtoshlar Fe2 O3 - gematit mineralini tutib 50 -70 % Fe ga ega, magnetitga nisbatan oson kaytariladi.

    v) kungir temirtoshlar - Fe2O3nH2O tarkibli Fe gidroksidlarini tutadi. Ular turkibidagi temir tutishiga kura kambagalrokdir, ya`ni 25 - 53 % Fe tutadi. S, P, As kabi kushimchalar tutadi.

    g) shpatli temirtoshlar - tarkibida 30 - 37 % P, FeCO3, S va R ning uncha katta bulmagan mikdorlarini tutadi.Ularni kuydirish natijasida Fe ning mikdori 50 - 60 % ga ortadi.

    Kora va rangli metallar ishlab chikarishning chikindilari xam xom ashyo bulib xizmat kiladi. Yukori xaroratda eruvchi oksidlarni oson eriydigan shlaklarga aylantirish uchun flyuslardan (tez erituvchi moddalar) foydalaniladi. Masalan: SaSO3, MgCO3 1 tonna chuyanni eritish uchun 0,4 - 0,8 t flyus kerak buladi.

    Yokilgi sifatida koks ishlatiladi. Uning tarkibida 80 - 86 % C, 2 - 7 % H O, 1,2 - 1,7 % S, 15 % kullar va tabiiy gaz buladi.

    Domna jarayoniga temir rudasini tayyorlash maydalash, birxillashtirish va boyitishdan iborat.

    Rudalarni boyitish kaytarib kuydirish, elektromagnit separatsiya va flyuotatsiyadan iborat .Oxirgi etapi aglomeratsiyadir.

    Bu jarayon maydalangan ruda va kuydirilgan oxaktoshni koks bilan transporter tipidagi aglomeratsiya mashinasida pishirishdan iborat. Domna pechida eritishda boshlangich xom ashyoning ulchamlari katta axamiyatga ega.

    Masalan: ruda uchun 40 - 100 mm

    koks uchun 40 - 80 mm

    oxaktosh uchun 30 - 80 mm

    Juda maydalangan bulaklar xam domna jarayoniga salbiy ta`sir kursatadi. Chunki xar bir ulchami 5 mm ga kamaygan 10 % bulaklar pechning ishlab chikarish unumdorligini 3 % ga kamaytiradi va yokilgi sarfini orttiradi.

    Domna pechida kuydirish jarayoni.

    Chuyanni shaxta tipidagi metallurgiya reaktorlarida eritiladi. Ular domna pechlari yoki domnalar deyiladi. Domna pechida bir biriga tomon karab 2ta okim davriy ravishda xarakatda buladi:

    1) yukoridan pastga tomon shixta materiallari okimi;

    2) pastdan yukoriga esa yokilgining enishidan xosil bulgan kaytaruvchi gazlar okimi.

    Shixta materiallarining xarakati koksning enishi, materiallarining maydalanishi va erishi, chuyan va shlaklarning davriy ravishda chikarib turilishi bilan izoxlanadi. Domnaning gorn zapasida, ya`ni uchogida xavoning intensiv ravishda yuborib turish xisobiga oksidlovchi muxit tutib turiladi, bunda koks enadi.

    C O2=CO2 401 kJ

    SO2 chuglantirilgan koksning yuzasida kaytariladi:

    2S O2=2CO - 166 kJ

    Gornda xosil bulgan kaytaruvchi gaz pechning yukori kismiga kutarilib shixta komponentlarini kizdiradi va kaytaradi.

    Domnada eng yukori xarorat gorn kismida 1800 S , past xarorat esa koloshnikda-250 S buladi. Gorndagi bosim 0,2 - 0,35 MPa.

    Shixtaning tushirish natijasida kuyidagi jarayonlar sodir buladi:

    Shixta komponentlarining parchalanishi, Fe oksidlarining kaytarilishi, S ning erishi, shlakning xosil bulishi va erishi.

    Fe ning kaytarilishi kuyidagi sxema buyicha boradi:

    Fe2O3--> Fe3O4--> FeO --> Fe

    Fe ning kaytarilishi fakat koks uglerodi ishtirokida bormay, balki ruda sirtida SO ni termik dissotsiatsiyasida xosil bulgan S erdamida xam sodir buladi:

    2S SO2 S

    Fe dan tashkari domnada shixta tarkibiga kiruvchi boshka elementlar xam kaytariladi. Shixta deganda rudalar, flyus va yokilgi aralashmasi tushuniladi, lekin Mn ning ma`lum kismi kaytarilmaydi va shlakka utib ketadi. Xosil bulgan Fe S bilan tsementit xosil kiladi:

    3Fe C = Fe3C

    C ning erishi xisobiga Fe ning S sizlanishi sodir buladi. 1200 S da uglerodsizlangan Fe eriydi va koks, flyus bulaklarga bulinadi. Asta - sekin S, Si, Mn va R larni eritadi.

    Erigan chuyan esa gornda tuplanadi. Shlak xosil bulishi 1000 S da SaO ni SiO, Al O, MnO bilan ta`sirlashuvidvn boshlanadi.

    1250 - 1350 S da shlak chuyanning pastki kismida erigan xolda tuplana boshlaydi.

    Bu erda xosil bulgan SaS shlakda eriydi, chunki u chuyanda erimaydi.

    Domna pechining tuzilishi.

    Domna pechi 36 m li minoradan iborat bulib, u bir - biri bilan kesishgan ikki konusdan tashkil topgan. Konus oraligida 12 - 16 m diametrli tsilindr joylashgan.

    Domnaning yukori kismi shaxta deyiladi, eng yukori kismi esa koloshnik deb ataluvchi teshik bilan tamomlanadi. Koloshnik esa koloshnik zatvori, ya`ni kopgogi bilan berkitiladi. Domnaning eng keng kismi raspar deyilib, pastki kismi gorn, ya`ni utxona xisoblanadi. Gornda maxsus teshiklar bulib, ular furmalar deyiladi, ulardan pechga issik xavo kiradi. Bu xavo isitgichlar xisoblangan kauperlarda 900 - 1200 S gacha kizdiriladi. Kauper diametri 6m - 9m, balandligi 45 m gacha bulgan tsilindrsimon, davriy ravishda ishlovchi

    apparatdir. Uning ichki kismi shamot gishti bilan uralgan buladi. Domna pechdagi jarayonning uzluksiz bulishi uchun bir nechta xavo isitgichlaridan foydalaniladi.

    Domna pechining sxemasi:




    Domna pechida ishlab chikarilgan chuyan kuyish chuyani bulib, undan kuyish yuli bilan turli materiallar ishlab chikariladi.

    Chuyan tarkibidagi uglerodni oksidlash yuli bilan kamaytirish orkali pulat ishlab chikariladi. Pulat ishlab chikarishning 3 usuli bulib,ular kuyidagilardir: marten, kislorod konvertorlarida, elektr pechlarida.

    Marten usulida pulat xosil kilishda chuyan regenerativ pechlarda kayta ishlanadi. Bu pechlarda chuyanga temir siniklari va ma`lum mikdorda ruda kushib suyuklantiriladi. Kushimchalarning bir kismi pechga enuvchi gazlar bilan birga kiradigan xavo kislorodi xisobiga enadi, bir kismi esa kushiladigan ruda tarkibidagi kislorod xisobiga enadi.

    Kislorod konvertorlarida pulatni suyuklantirish xam yukoridagi marten pechiga uxshash buladi, lekin unga nisbatan intensivrok, tezligi xam 35 - 45 minut buladi.(martenda 6 - 8 soatga etadi)

    Elektr pechlarida pulatni suyuklantirib olishda issiklik elektr energiyasi xisobiga xosil kilinadi. Bu usul erdamida eng yukori sifatli pulat ishlab chikarishda foydalaniladi.
    SAVOL VA TOPShIRIKLAR:
    1.Metallurgiya xakida umumiy tushuncha.

    2.Metallar kanday sinflarga ajratiladi?

    3.Domna pechi kanday kismlardan iborat?

    4.Chuyan ishlab chikarish jaraenini tushuntirib bering.

    5.Chuyanni kaysi usullar bilan pulatga aylantiriladi?



    Download 322.49 Kb.
    1   2   3   4   5




    Download 322.49 Kb.

    Bosh sahifa
    Aloqalar

        Bosh sahifa



    O`zbеkiston rеspublikasi xalq ta`lim vazirligi nukus davlat pеdagogika instituti tabiyaTShunoslik fakultеti «kimyo va ekologiya»

    Download 322.49 Kb.