• 3.22. JUN MATOLARDAN NIMCHA TO`QISH. Nimcha
  • 3.23. GILAMCHILIK TEXNALOGIYASI.
  • Gilam to’qish san’ati
  • BOSH KIYIMLARNI TO`QISH TEXNALOGIYALARI




    Download 0.78 Mb.
    bet11/15
    Sana04.04.2017
    Hajmi0.78 Mb.
    1   ...   7   8   9   10   11   12   13   14   15

    3.21. BOSH KIYIMLARNI TO`QISH TEXNALOGIYALARI.


    Qalpoq. Qalpoq yo’g’on jun ip (32/2- nomerli, 20—25, qatli ip) dan 5- va 6- nomerli spisalar yordamida to’qilgani ma’qul. Shunda u chiroyli chiqadi va shakli uzoq vaqtgacha o’zgarmaydi. Yumshoq beretkani, eng yaxshisi, yupqaroq jun ipdan to’qiщ kerak. Moxer ipdan to’qilgan qo’lqoplarnint trikotaj astari bo’lishi lozim. Moxer ipga shu rangdagi jun ip qo’shish tavsiya etiladi. Qalpoqni gardishi (jiyagi)dan emas, balki te­pa qismidan to’qiy boshlash kerak, chunki jiyagi rezinka to’qilishida bo’lganligidan ancha cho’zilib, shakli o’zgaradi, sho’nga ko’ra halqalar sonini tug’ri hisoblab bo’lmaydi. Qalpoqning tepa qismi to’qilib bo’lgach, gardishi, ya’ni jiyagini to’qishga kirishiladi; gardishi kryuchok yordamida tuqiladi, bunda qalpoq zarur o’lchamga kelishi uchun halqalar keragicha kamaytiriladi Qalpoqning gardishini aylana bo’yicha halqalardan ustunchalar hosil qilib to’qigan ma’qul, bunda xomaki halqalar ishlatilmaydi; to’qiganda kryuchok ustun­chalar orasidagi gorizontal halqaning orqa devorchasiga kiritiladi.

    Qalpoq to’kish uchun avvalo uning razmerini bilish kerak. Qalpoqning gardish chidiri o’lchov uchun asos hisoblanadi (qalpoqning razmeri sho’nga qarab belgilanadi; masalan, 56-razmer, 114-rasm, a). Razmerni aniqlash uchun boshning avvalo aylanasini o’lchash kerak; bunda sm li lenta peshanada koshlar ustidan va orqada ensa suyagi ustidan o’tishi (tasmani tarang tortish) kerak. So’ngra bosh tepasidan qalpoqning oldingi chetigacha (16 sm), orqadagi chetigacha (17 sm) va yon tomonlardagi (chekkadagi) chetigacha bo’lgan masofa o’lchanadn (boshning tepasidan chakkagacha 21 sm). Bundan keyin quloqning tugmachasidan ensa suyagiiing o’rtasigacha bo’lgan masofa aniqlanadi (11 sm).

    Hosil bo’lgan o’lchovlarga asoslanib andaza yasaladi (114-rasm, b). Andaza qalpoqning «boshga yopishib turadigan» fasoniga mos keladi. Bunday qalpoqning diametri boshning 1/3 kattaligiga teng (qalpoq tepa qismidan to’qila boshlaganida buni bilishning katta ahamnyati bor): «Boshga yopishib turadigan» qapoqni yo’g’on spisada to’qitganda boshning olingan o’lchoviga (qalpoq tekis bo’lishi uchun) 1,5 sm qo’shish kerak, yo’g’onligi o’rtacha bo’lgan ipdan to’qiganda esa buning hojati yo’q. Tanlangan fason andazaga chiziladi. Masalan, dumaloq qalpoq boshni juda siqib turmasligi uchun andaza o’lchamiga 8—10 sm qo’shish, polotnoning balandligini esa 3—4 sm oshirish kerak. Agar qalpoq polotnolar shaklida to’qilib, ular keyin tikib ulanadigan bo’lsa, qalpoqning gulini (naqshini) tanlaganda buni nazarda tutish kerak. Chok tushadigan joyda naqsh buzilmasin (naqshlar serbar tik yo’llardan iborat bo’lganda buning katta ahamiyati bor).

    Qalpoq (115-rasm). 56-razmer. Bunday qalpoq uchun 100 g jun ip (32/2-nomerli, 12—14 toladan ibo­rat ip yoki 6—7 ta ingichka ip qo’shilgan 1 qat moxer ip — bunday ip kam ketadi) va 5- nomerli spisalar kerak bo’ladi. Ko’ndalang yo’nalishda to’qish zichligi: 1 sm=1,5 halqa.

    To’qish nusxasi: bo’rtma re­zinka. Halqalar soni 3 ga bo’linadigai bo’lishi lozim, chetki halqalar shu hisobga kiradi. Namuna uchun 24 halqa hosil qilinadi.

    1-qator— ters halqa, 2 o’ng halqa to’kiladi.

    2-qator va hamma juft qatoplar — ters halqalar ters halqa qilib, o’ng halqalar o’ng halqa qilib to’qiladi.

    3-qator —1 ters halqa to’qiladi, navbatdagi 2 halqani to’qish tartibi quyidagicha: avvalo 2-halqa ipni orqa devorchasi orqali ilib olib, o’ng halqa qilib to’qiladi, so’ngra bu halqani spisadan chiqarmasdan, 1-halqani oldingi devorchasi orqali ilib olib o’ng halqa qilib to’qish kerak.

    5-qator — 3-qator kabi boщdanadi. Qalpoq orqa (ensa) kismidan to’qila boshlaydi. Spisada 18 halqa (12 sm) hosil qilinadi va bo’rtma rezinka nusxa to’qilishida 4 sm to’qiladi. Shu tarzda to’qish davom ettirilib, har o’ng halqalar qatorida 5 halqadan orttirib ketiladi (halqalar xomaki halqa ho­sil qilish yo’li bilan orttiriladi; xomaki halqa hosil kilishda spisaga ipni o’zingdan chetga qaratib ilib olish kerak. Navbatdagi qatorda bu xomaki halqa orqa devorchasidan ilib olib o’ng halqa qilib turiladi). Halqalar quyidagicha orttiri­ladi: o’ng halqalardan hosil bo’lgan 1- katorda ikki o’ng halqa to’qilgandan keyin 5 xomaki halqa hosil qilinadi; navbatdagi shunday o’ng qa­torda o’ng halqalar oldida 5 ga xomaki halqa hosil qilinadi va shu tartibda navbatma-navbat to’qiladi (bu holda ters halqalardan iborat yo’llar qiyshaymasdan, har ikkala gomonga kengaya boradi). Har qaysi yo’lda 11 tadan, chetkilarida 6 tadan (milk hosil qiluvchi halqalar bu hisobga kirmaydi) ters halqa xo­sil bo’lgach, bitta ham ortiqcha halqa qo’shilmaydi. Natijada spisada 63 halqa (42 sm) va polotnoning balandligi 16 sm bo’ladi. Shundan keyin 5—6 sm tekis qilib to’qilib halqalar soni kamaytirila boshlay­di, buning uchun o’ng halqalardan iborat har qatorda 5 marta 2 halqa ters halqa qilib birga ko’shib to’qiladi (to’qilayotgan yo’llar qiyshaymasligi uchun, kamaytirilayotgan halqala rni xuddi orttirilgan halqalar kabi joylashtirish kerak). Halqalar sonini kamaytirishng spisada 18 halqa (dastlabki soni) 1 qolguncha davom ettirish kerak. 18 halqani 9 tadan ikki kismga bo’lib, gardish (jiyak) ning har yarmini alohida-alhida 28—29 sm uzunligida to’qish, so’ngra ularni ustma-ust chalishtirib qo’yib, uchlarini biriktirish, gardishni qalpoqqa (polotnoga) salgina burishtirib tikish (ulash) kerak (qalpoqning orqasidagi 18 halqani tarang tortib qo’yish lozim).

    Chetlari qavariq qalpoq. (116-rasm). 56—57- razmer. Bu qalpoq uchun 100-120 g jun ip (32/2- nomerli, 17—20 r qat ip) va 5- hamda 6- nomerli spisalar kerak bo’ladi. Bunday qalpoqni 1 qatli 40-50 g moxer ipdan to’qilsa ham bo’ladi. Bu holda moxer ipga shu rangdagi 32/2- nomerli ingichka ipdan 10—12 tola yoki Riga ipidan 3-4 tola qo’shish talab qilinadi.

    Qalpoqning tepa qismi paypoq nusxa to’qilishida va gardishi (jiyagi) 1x1 rezinka nusxa to’qilishida to’qiladi. Qalpoqning chetlari (sovoni) bo’rtma jingalak silib to’qiladi (halqalar soni 4 ta bo’lishi lozim, yana 2 chetki halqa qo’shiladi.Namuna uchun spisada 30 halqa hosil qilinadi.

    1-qator—3 halqa ters halqa qilib birga qo’shib to’qiladi, bir halqadan 3 halqa to’kiladi (1 o’ng halqa oldingi devorchasidan ilib olib, 1 o’ng halqa orqa devorchasidan ilib olib va 1 o’ng halqa oldingi 8 devorchasidan ilib olib to’qiladi).

    2- qator - 3 ters halqa, 1 o’ng halqa to’qiladi.

    3 – kator - 1 halqadan 3 halqa (yuqorida aytilganidek) to’qiladi, 3 halqa ters halqa qilib qo’ishb to’qiladi.

    4 – qator -1 o’ng halqa, 3 ters halqa to’qiladi.

    5 - qator — 1- qator kabi boshlanadi.

    6-nomerli spisalarda (17 - 20 qat ipdan) 70 halqa hosil qilinadi va qalpoqiing aylanasidagi soyavoni bo’rtma-jingalak qilib to’kiladi, balandligi 12 sm ga teng bo’ladi; 1 halqadan 3 halqani mumkin qadar bo’shroq. qilib to’fish kerak. So’ngra 4 qatni ajratilyb, 5-nomerli spisalar yordamida salposning gardishi 1x1 rezinka to`qilishida 6 sm balandligida to’qiladi. Keyin spisalarning va ipning yo`g`onligini o`zgartirmasdan, qalpoqni paytpoq nusxa to`qilishida oxirigacha to’qish ke­rak. Gardish to’qilgach, hech qanday o`zgarish kiritmasdan 6—8 sm to’qish va halqalar sonini kamaytira boshlash kerak. Halqalarning kamaytirilganligi bilinib turmasligi lozim. Buning uchun ularni paypoq nus­xa to’qilishidagi ters halqalar qatorida kamaytirish kerak. Dastlabki kamaytirishda qatorning boshidan oxirigacha 11- va 12-halqalar ters halqa qilib birga qo`shib to’qiladi.

    Ters halqalardan tashkil topgan har bir qatorda halqalarni kamay­tirish vaqtida birga qo`shib to’qilgan halqalar oralig`ini bir halqaga qisqartirish, ya’ni navbatdagi ters halqalar qatorida 10- va 11-halqa­larni birga qo`shib to’qish kerak. Spisalarda 12—15 halqa qolgach, ularni tortib bir joyga yig`ish va qalpoqning chokini shu ipning o`zi bilan tikish lozim. Qalpoqning tepa qismini dazmollash kerak, lekin uning chetiga va gardishiga dazmol tegmasin; so’ngra burtma-jingalak qilib to’qilgan polotnoni- o`ram qilib o`rash kerak, shunda qalpoqning cheti qavariq bo`ladi.

    Cheti qayirib qo`yiladigan qalpoq (117-rasm). Bu qalpoq uchun 150 g jun ip (3 qatli Riga ipi), 6-nomerli spisalar kerak bo`ladi.

    Qalpoqning tepa qismi 1x1 rezinka to`qilishida, tepaga qayirib qo`yiladigan cheti esa boshqa nusxa gul solib to’qiladi.

    Namuna uchun toq sonli halqala (masalan, 27 halqa) hosil qilinadi-da, ular bo`shroq qilib to’qiladi 1-qator—2 halqa orqa devorchasidan ilib olib o’ng halqa qilb qo`shib to’qiladi, lekin chap spisada chiqarmasdan, birinchi halqa yana orqa devorchasidan ilib olib o’ng halqa qilib to`qiladi. Qatorning oxirida eng chetki halqadan oldingisi chetki halqa bilan birga xuddi shunday to`qiladi.

    2- qator—2 halqa ters halqa qilib qo`shib to`qiladi, o`ng chap sipsadan chiqarmay, birinchi halqa yana ters halqa qilib to`qiladi. Qatorning oxirida esa chetki halqadan ol­dingi halqa chetki halqa bilan birga xuddi shunday to`qiladi.

    3-qator—1-qator kabi boshlanadi.

    Qalpoqni qayirib qo`yiladigan chetidan, gorizontal yo`nalishda, ya’ni orsadagi chokidan to`qiy boshlash ke­rak. Spisalarda 21—25 halqa (9 -12 sm) hosil qilinadida, qalpoqning qaytariladigan cheti 56—57 sm uzunligida to’qiladi. Keyin polotnoning chetidan spisaga 64 halqa kiygizib 1x1 rezinka to’qilishida 12 sm to’qiladi. So’ngra halqalar soni kamaytirila boshlaydi, to’qilayotgan polotno 16 halqadan 4 ta teng qismga ajratiladi va boshqa rang ip bilan 14, 15 hamda 16-halqalar belgilab qo`yiladi.

    Halqalarni 1- marta kamaytirish.

    13 halqa rezinka nusxa to’qiladi, 14, 15 va 16 halqalar ters halqa qilib birga qo`shib to’qiladi, qatorni to’qish davom ettirilib, belgi qo`yilgan har 3 halqa qo`shib to’qilaveradi. Ters halqalardan tashkil topgan qatorlarning hammasi, halqalar
    sonini kamaytirmasdan, 1x1 rezinka to’qilishida to’qiladi (halqalar soni har 3 halqani qo`shib to’qish yo`li bilan kamaytirilganligidan re­zinka nusxa to`qilishiga putur yetmaydi). O’ng halqalardan tashkil topgan qatorlarda halqalar soni quyidagicha kamaytiriladi: har qatorning boshida va oxirida 2 halqa ters halqa qilib birga qo`shib to’qiladi, 3 halqaning qo`shib to’qilishidan hosil bo`lgan halqa tepasida esa 3 halqa qo`shib ters halqa qilib to`qiladi. Halqalar sonini shu tarzda kamaytirish spisada 7—9 halqa qolguncha davom ettiriladi. So’ngra qolgan halqalarni tortib bir joyga yig`ish va shu ipning o`zi bilan qalpoqning chokini tikish kerak. Qalpoqning faqat tepa qismi dazmollanadi.
    3.22. JUN MATOLARDAN NIMCHA TO`QISH.
    Nimcha. Nimchaning orqasi. Spisada 68 halqa hosil qilinadi va o`ng halqalar o`ng halqa qilib, ters halqalar ters halqa qilibb bezak hoshiya to`qiladi. So`ngra paypoq nusxa to`qishda yeng o`mizgacha to`qiladi. Dastlabki halqadan hisoblab 33-smda yeng o`miz hosil bo`lishi uchun nimcha orqasining yon tomonlarida qator oralatib 1 marta 3 halqadan, 1 marta 2 halqadan va 1 marta 1 halqadan bekitiladi. 51-sm yelkalar qiyaligini hosil qilish uchun nimcha orqasining yon to­monlarida qator oralatib 5 halqa­dan 4 priyomda bekitiladi. So`ngra bir qatorda yoqa o`mizning 16 halqasi bekitiladi.

    Nimchaning oldi (chap yarmi). Spisada 35 halqa hosil qilnadi va nimcha orqasidagi singari, bezak xoshiya (poloska) to`qiladi. So`ngra to`qish paypoq nusxa to`qilishda davom, ettiriladi. Dastlabki qatordan hisoblab 33- sm da yeng o`miz bilan yoqa o`miz to`qiladi. Yoqa o`miz tomonidan birato`la 5 halqa bekitiladi, keyin har 10- qatorda 1 halqadan (jami 5 halqa) kamaytiriladi. Yeng o`miz hosil bo`li­shi uchun yon tomonlarda qator ora­latib 1 marta 4 halqadan, 1 marta 2 halqadan va 1 marta 1 halqadan bekitiladi 53- sm da yelka qiyaliklari hosil bo`lishi uchun qator ora­latib 2 marta 5 halqadan va 2 mar­ta 4 halqadan bekitiladi.

    Nimcha oldining o`ng yarmi ham chap yarmi kabi to`qiladi.

    Nimchaning tayyor qismlari xo`l latta orqali dazmollanadi, yelka choklari tikiladi. Eni 2,5—3 sm keladigan bezak tasma (beyka)lar to`qkish uchun nimchaning o`ng tomonida yoqa o`mizi, yeng umizlari va nimcha oldining o`rta chizig`i bo`yicha halqa­lar hosil qilinadi. Tasmalar ters halqa qilib to`qiladi, oxirgi bir necha qatori esa rangi asosiy ipning rangidan farq qiladigan paxta ipidan to`qiladi. Tayyor tasma_ hol lat­ta orqali dazmollanadi, buyumning o`ng tomonga qayirib bukiladi, pax­ta ipi qirqiladi, ochilib qolgan joy halqalarning har biri kuklab chiqiladi, keyin kettlyovochniy chokdeb ataladigan maxsus chok solib tikiladi. Avvalo nimcha oldining o`rtasi, so`ngra yoqa o`miz tasma tutib bezatiyaadi. Yeng choklar ulanadi, keyin yeng umizlariga xam tasma to`qiladi. Kryuchok yordamida to`qilgan 21-osma halqa (zanjir)dan 3 raqami shaklida tugma solinadigan 4 ta il-moq qilinadi, 8 ta tugma uft-juft qilib qadaladi: birinchi tugma yoqa umiznning yuqori chetidan 1 sm pastda bo`ladi, qolgan tugmalar bir-biridan 7 sm oralatib qadaladi.


    3.23. GILAMCHILIK TEXNALOGIYASI.
    Gilam dastgox, yordamida qo’lda yoki mashinalarda bir tomoni patli, ko’p qatli, odatda ko’p rangli, gul-naqshli, ba’zan tasvir hosil qilib to’qiladi. Xona ichini bezatish, issiq saqlash, tovushni susaytirish uchun zarur. Pati (o’rishiga, ba’zan arqog’iga yonma-yon bog’lab, so’ng qaychi bilan tekislab qirqib hosil qilishadi)ning uzunligi 3 mm dan 18 mm gacha (o’ng tomondan arqoq va o’rish ustini qoplab hosil bo’lgan pati gilamning yumshoq, qalin, issik, chidamli va nafis bo’lishini ta’miilaydi).

    Gilamning to`qima gulli (guli, tasviri gilam to’qish jarayonida gi­lamning teskari tomoniga o’tqazib to’qiladigan), bosma guli (to’qib tayyorlangan gilamga guli bo’yab bosiladigan) turlari keng tarqalgan.

    Qo’lda to’qilgan gilam. Dastgohda qo’lda to’qilgan gilamlar chidamliligi, nafosati bilan mashina gilamlaridan afzal bo’ladi, yaxshi saqlansa o’n yillab, xatto yuz yillab xizmat qiladi. Gilam to’qishda jun (qo’y,echki, tuya), paxta, ipak, zig’ir tolasidan foydalaniladi. Gilamchilnk xalq ijodi sohasi sifatida qadim zamonlardan rivoj topgan. Eng yaxshi gilamlar Eron, Fransiya, Hindiston, Xitoy, Bolgariya, Ruminiya, Vengriya, Chexoslovakiya, Polsha, Afg’oniston, Turkiya, arab mamlakatlari va boshqa mamlakatlarda ishlab chiqariladi. Qo’lda to’qiladigan gilamning eng yaxshi xillari Turkmanistan, Ozarbanjon, Gruziya, Armanistonda tayyorlanadi. Xar yerda gilam tayyorlash va uni bezashning o’ziga xos uslubi vujudga kelgan, shuning uchun ham gilamlar tayyorlangan joyning yoki uni to’qigan qabilaning nomi bilan ataladi. Masalan, geometrik nakshli turkman gilamlari tekin, yovmut, beshir gilamlari deb ataladi. Kavkaz gilamlarining mashhur shirvoni, darbandi, ax­ti va boshqa xillari qizil, ko’k, zangori. pushti rang, sariq, sarg’ish oq ranglarda gul, barg, qushlar tas­viri ishlangani, hayvonlar uslublashtirilib ifodalangani bilan ajralib turadi. Ordabili, sinnayi, faroroni, sarruxi, chernzi va boshqa nomlar bilan mashhur bo’lgan Eron gilamlarida gul va o’simliklar, hayvon va qushlariing uslublashtirilgan doirasimon shakllari ko’p ko’zga tashlanadi.

    Baland patli Xitoy gi­lamlarida bo`rtma, naqsh, baliq, hayvonlar, mifologik maxluqlar, syujetlar, turli gullar tasviri ishlanadigan bo`ladi. O`rta qismi ko’pincha gul ishlanmay, ochiq qoldirilgan, sidirg`a rang (sariq, ko`k, yashil, binafsha, pushti)da bo`ladi. Odatda Xitoy gilamlari tasvir qismlari har xil me’yorda qirqilib, relyef hosil qilingani, tasvir zamini esa qisqaroq patli qilib ishlangani bilan ajralib turadi. ,

    Turk gilamlari o`simliksimon va geometrik naqshlarga boy. Eng yaxshi fransuz gilamlarida manzara, syujetlar naqsh va gullar orasida ishlangan bo`ladi. O`zbekistan (Andijon, Xiva, Qarshi, Urgut va boshqa shaharlar)da to`qima gulli gilamlar tayyorlanadi. Bu gilamlar yer bag`irlab yotiq, holda o`rnatiladigan pastak—sodda dastgohda yoki keng o`q (g`altak)li ancha murakkab dastgohlarda to`qiladi.

    Qo`lda to`qilgan gilamlar hajmiga qarab 3 gurxga bo`linadi. Kichik —3 m 2 gacha, o`rtacha —3 m 2 dan 6 m2 gacha, katta —6 m2 va undan katta gi­lamlar.

    Mashinada to`qilgan gilam tashqi ko`rinishi va guli bilan qo`lda to`qilgan gilamdan deyarli farkq qilmaydi, faqat chidamsizroq bo`ladi. Bundan tashqari, mashinada to`qilgan gilamlarda sun’iy tolalardan ham ko’p foydalaniladi. Gilam to`qishda ishlatiladigan tabiiy tolalar tuzilishini tadbiq etish oqibatida ularga juda o`xshash kimyoviy tolalar ishlandi, hatto ba’zi xossalari bilan tabiiy tolalardan afzalroq sun’iy tolalar ham tayyorlandi (masalan, poliakrilonitril tolalardan tayyorlangan gilamning rangi nurga chidamliroq). To`qilishiga ko`ra gilam turlari ko’p. Gilamlarning arqog`i ko’pincha paxta yoki zig`ir tolasidan tayyorlangan pishiq ipdan iborat bo`ladi.

    Gilamning hajmi, rangi, guli xona interyeri (devor rangi, mebellar qoplangan mato, pardalar va shu qabilarning rangi, gullari)ga qarab tanlanadi.

    Gilamlarni saqlash. Dahlizlarda, eshik taglarida to`shalgan gilam­lar ko’p bosiladi, ishqalanadi, shuning uchun ham ularning ko’p bosiladigan joylariga maxsus qalin matodan tayyorlangan to`shama tashlagan ma’qul. Agar gilamning burchagi, o`r­ta qismi oyoq tegaverib qayrilsa, buralsa, orqa tomonidan cho`ntaksimon astar tikib, o’nga tunuka taxta tikib qo`yish kerak, bu — gilamda yig`iladigan elektr zaryadlarini ham kamaytiradi, gilamning qayrilmasligini ham ta’minlaydi. Ko`p bosiladigan gilam ostiga yumshoq mato tashlash kerak, yoki gilamning holatini o`zgartirib almashtirib to`shab turish lozim.

    Gilam to`shashdan oldin pol kir va changdan yaxshilab tozalanadi, yuviladi, yaxshilab quritiladi, pol, tekis bo`lishi, to`shalgan gilamning biror joyi bukilmasligi, salqi bo`lmasligi zarur. Haftada bir marta supurgi yoki changyutgich bilan tozalana­di, bunda qattiq cho`tka ishlatmaslik kerak, gilamni patiga teskari tomondan supurish, tozalash ham tavsiya etilmaydi. Chang qoqish uchun novdadan to`qilgan maxsus chang qoqgichdan, yumshoq, supurgi va shunga o`xshashlardan foydalaniladi. Gilamni kiyim quritiladigan dorga tashlab yoki osib ko`yib qoqish mutlaqo mumkin emas — bunda gilamning arqoq, iplari shikastlanadi, gilam tuziy boshlaydi. Gilamni patli tomonini yerga qaratib to`shab, qishda qor ustida sekin tozalagan yaxshi. Gilam qoqishda tez egiluvchan novda ishlatish tavsiya qialinadi.

    Jundan to`qilgan gilamni kuya va gilam qo’ng`izi yeydi (lekin yashil rangli gilamlar bundan mustasno, yashil rangdan bunday xasharotlar qochadi). Kuya va gilam qo’ng`izi chang-to`zon, zax joylarda tuxum qo`yadi, bu tuxumdan chiqqan qurt (lichinka), 12 oyga yaqin yashab, ko’payishi mumkin. Shuning uchun jun gilamlarni shamollatib, chang-to`zondan tozalab, oftobda quritib turish lozim. Jun gi­lamlarni yoz paytida tozalab, quritib, o`ram tarzida o`rab qo`ygan yaxshi, bunda naftalin sepish kerak yoki qatlariga naftalin solingan xaltachalar tashlash lozim, gilamni tekis siqib o`rash, yaxshisi, tekis yog`och atrofiga o`rab qo`ymoq kerak, ustidan ga­zeta o`rab, polietilen qopga solinadi. Sintetik tolalardan to`qilgan gi­lamlarni tozalash oson, «Penochistka» preparatiga porolon gubka namlanib artilsa, kiri tez ketadi, changyutgich ham oson tozalaydi. Kir va doglar qurimay turib latta bilan namlab artilsa ham tez ketadi. Qotgan kir va dog`lar ximchistka usulida tozalanadi, ko’p kir bo`lgan gilam­larni maishiy xizmat kombinatlariga topshirish kerak, bu yerlarda gilamning yirtilgan, shikastlaigan joylarini tiklab berishlari ham mumkin. Gilamni tozalashdan oldin oq latta bilan artib ko`rib, rangi aynimasligiga ishonch hosil qilish kerak.

    Gilam to’qish san’ati halq amaliy bezak san’atining keng tarqalgan turi bo’lib, ko`p asrlik milliy an’ana va uzoq tarixga ega. Gilam to’qish badiiy to’qish hunariga kiradi. U qadimdan ayollar orasida keng tarqalgan hunar sifatida mashhurdir. Gilam to’qish san’ati ayniqsa chorvachilik bilan shug`ullanadigan ko`chmanchi halqlar orasida tarqalgan. Gilam qadim zamondan beri xona ichini bezatish, issiq saqlash, tovushni kamaytirish uchun xizmat qiladi. Gilam asosan polga yoki buyra ustiga to`shaladi, xonani beza­tish uchun devorga osiladi va o`tov ichiga o`raladi. Bu san’at juda qadim zamonlardan beri rivojlanganligini yozma tarixiy manbalar va arxeologik topilmalar isbotlab berdi. Arxeologik topilmalar natijasida Xorazmda miloddan avvalgi 1-ming yillikka mansub gilamlar topilganligi tasdiqlandi. Qadimda Ussuri, Bobil, Midiyada keyinroq esa Eron, Hindiston, Turkiyada to`qilgan rangli gilamlar mashhur bo`lgan. VII asr qo`lyozmalari gilam to’qish san’ati o`sha davrlarda O`rta Osiyoda ham rivojlanganligini tasdiqladi. V—VII asrlarda O`rta Osiyodagi ko`pgina shaharlardan Xitoyga har xil gi­lamlar olib kelingan, Masalan, Qarshi va Nashebodan to`qilgan gilamlar Xitoyga olib borib sotilgan. O`rta Osiyo va Afg`oniston adabiyotlarida ko`rsatilishicha VII—XI asrlarda Xorazm hamda Samarqand bilan Buxoro o`rtasidagi ba’zi shaharlardan kichik-kichik joynamoz gilamchalar to`qilib chet mamlakatlarga sotilgan;

    XI—XII asrlarda O`rta Osiyoda shu jumladan O`zbekistonda gilam to’qish san’ati juda rivojlangan, XIV asrda esa O`zbekistonda gilam to’qish san’ati rivojlanmay qoldi, chunki mongol bosqinchilari O`rta Osiyoni egallab olgan edi.

    XIV asrning ikkinchi yarmida O`rta Osiyoning Amir Temur qo`liga o`tishi bilan bu soha yana rivojlanib ketdi. Har xil xorijiy mamlakatlardan olib kelingan ustalar gilam to’qish ustaxonalarida ishlaganlar.

    XVIII—XIX asr boshlarida ayniqsa, Buxoro va Farg`ona xonliklarida gilam to’qish san’ati tez sur’atlar bilan rivojlandi. Bunda gilam tayyorlash o`zining naqshi, yuqori sifatli to`qililishi, bo`yalish texnikasi bilan ajralib turdi.

    XX asr boshlarida Qo`qon, Samarqand, Andijon, Buxoro, O`rta Osiyoning gilam to`qib sotish markazi hisoblangan. Lekin XX asr boshlarida bu yerlarda gilam to’qish san’atining rivojlanishi pasayib ketdi. Ulug` Oktyabr inkilobidan so`ng bu sohaga yanada e’tibor berildi. Gilam to`qiydigan mashinalar ixtiro etila boshlandi. Xiva, Andijon, Qarshi, Urgut shaharlarida gilam to`qiydigan korxonalar ochildi. Mashinada to`qilgan gilamlar o`ziga xos tomonlari bilan farq qiladi. Ularda ko`pincha gilamlar sun’iy tolalardan to`qiladi. Gilamlarning arqog`i ko`pincha zig`ir yoki paxta tolasidan tayyorlanadi. 30-yillarda murakkab patli gilamlar mashinalarda to`qiladigan bo`ldi. Pat bog`laydigan maxsus dastgohli korxonalarda gilamlar ishlab chiqarila boshlandi. Andijonda «Mehnat guli» arteli qoshida gilam to’qish kursi ochildi. Artelga Farg`ona vodiysidagi Oyim qishlog`idan katta usta Mexriniso Teshaboyeva taklif etildi. Mashhur usta qo`lida juda ko`p yosh mutaxassislar yetishib chiqdi.

    O`bekistonda gilam to’qish maktabi asosan ikki — Samarqand va Andijon katta gruppalarga bo`linadi. Andijon gilamlari o`zining chidamliligi, pishiqligi, aniq qizil-ko`k koloriti bilan farq qiladi. Farg`ona, Qoraqalpoq gi­lamlari asosan ikki xil, ya’ni qizil va to`q ko`k ramgada to`qiladi. O`zbek gilamlarining chetiga ko`pincha ruta urtasiga turunj yoki doyra naqshi ishlanadi. Samarqand gilamdo`zlik maktabiga Samarqand va Buxoro viloyatlaridagi gilam to`quvchilar kiradi. Buxoro gilamlari o`zining rang-barangligi, kattaligi, uzun patliligi va chiroyli naqshlari bilan ajralib turadi. Sa­marqand gilamlari qisqa patli, markazida turunj chetiga alohida-alohida naqshlar ish­lanadi. Qalqon deb nomlangan turunj naqshi juda ko`p ishlanadi. Gilamlar hoshiyador estetik jihatdan chiroyli ishlangan bo`ladi.

    Nurota gilamlari esa o`zining uzun patliligi, o`rtacha kattalikda, siyrakroq to`qilishi bilan ajralib turadi. Dastgohda qo`lda to`qilgan gi­lamlar o`zining chidamliligi, nafisligi, tabiyligi va sifati jihatidan ajralib turadi. Bu gilamlar yuz yillab xizmat qilishi mumkin. Ko`pgina mamlakatlarda qadimdan qo`lda to`qib kelinayotgan gilamlar yaxshi rivojlangan. Masa­lan, Fransiya, Eron, Xitoy, Hindiston, Afg`oniston va boshqa mamlakatlarda to`qiladi.

    Qo`lda gilam to’qish juda qiyin, masalan, yaxshi mutaxassis 1 m 2 patli gilam to’qish uchun 20—25 kun sarf qiladi. Shuning uchun ham qoqlda to`qilgan gilamlar qimmat turadi.

    XIX aysrning oxirigacha gilam to’qishda o`simliklardan tayyorlanadigan bo`yoqlar ishlatilgan. Keyin esa anilin bo`yoqlaridan foydalanila boshlandi. Pat gilam to’qish ancha murakkab bo’lib, unda arqoqdan tashqari nax degan ip ham ishlatiladi. Keyinchalik pat gilamlar maxsus dastgohli korxonalarda to`qiladigan bo`ldi. Pat gilamlar naqsh yoki gulni sanama iroqiga o`xshatib rangli iplarni nusxasiga qarab terish asosida to`qiladi.

    Gilamduzlik ayollar hunari sifatida mashhur bo’lib, erkaklar bu hunar bilan shug`ullanmaganlar. Gilam to’qish juda murakkab ish. Tajribali gilamdo`z usta gilam to’qishni yoshlik paytlaridan o`rgana boshlab 16— 17 yilda xaqiqiy usta bo’lib yetishgan. 7—9 yoshdagi qizlar charxda ip yigirishni o`rganib, 11—14 yoshida esa gilam to’qishda ustaga shogird bo`lgan. Bu yoshda ular bo`yoqlash ishlariga qatnashmaydilar. 20— 25 yoshda to’qishni yaxshi o`rganadilar, 30—35 yoshlarda esa tajribali, har xil gilamlarni mustaqil to`qiy oladigan bo`ladilar.

    Keyingi vaqtlarda gilam sun’iy tolalardan ham to`qil­mokda. Gilamlar ko`pincha geometrik nakshli bo`ladi. Gilam naqshi maxsus rassomlarni eskizi yordamida solinadi. Badiiy gilamlar to’qishda buyuk kishilar, mehnatkashlar, yozuvchilarning mashhur asarlari chizilgan rasmi va boshqalar ishlanmokda.

    O`zbekiston gilamlariga keyinchalik zamonaviy naqsh elementlari masalan, bolta, paxta, paxta chanog`i va boshqalar kirib keldi (118 -rasm).

    Xulosa qilib aytganda, o`zbek gilamdo`zligi o`zining milliy an’analarini saklagan holda yangi tajribalar bilan boyitildi. Xiva, Andijon, Samarqandning patli, Shahrisabzning taqir gilamlariga extiyoj katta. Hozir har bir xonadonga kirar ekansiz o`zbek va turk­man gilamlarini albatta uchratasiz. O`zbekistonning tasviriy san’at, o`zbek halq amaliy san’ati muzeylarida bizning gilamlarimiz doimiy ekspozisiyaga aylanib qolganligini ko`rasiz (119, 120, 121-rasmlar).

    O`zbekistonda ko`pincha yuk tashish uchun xurjun gilamlar ham to’qishgan.



    Xurjun — yuk tashish uchun mo`ljallangan gilamga o`xshab to`qilgan qo`shaloq xalta ( 222-rasmlar). U jun, paxta ipidan to`qiladi. Xurjunni ot, eshak, xachir, tuya ustiga ba’zida odamlar yelkasiga tashlab yuradi. Unga har xil buyumlar, oziq-ovqatlar solinadi. U O`rta Osiyo, Kavkaz halqlari o`rtasida keng tarqalgan. Turkman xurjunlari juda chiroyli va sifatli to`qilishi bilan ajralib turadi. Xurjunlar ko`pincha geometrik naqshli qilib to`qiladi. Gilam o`rnida sholcha ham ishlatiladi



    Download 0.78 Mb.
    1   ...   7   8   9   10   11   12   13   14   15




    Download 0.78 Mb.

    Bosh sahifa
    Aloqalar

        Bosh sahifa



    BOSH KIYIMLARNI TO`QISH TEXNALOGIYALARI

    Download 0.78 Mb.