• 9 - rasm. Ikkita nuqtaviy manbadan bir xil yonalishda tarqalayotgan tolqinlarning qoshilishi
  • II-BOB. TOLQINLARNING AYLANAVIY O’TKAZGIChLARDA TARQALIShI 2.1. Aylanaviy elektr liniyasida tolqinlar.
  • To'lqinlar qo'shilishi. Turg'un to'lqinlar




    Download 268.24 Kb.
    bet3/4
    Sana25.03.2017
    Hajmi268.24 Kb.
    1   2   3   4

    To'lqinlar qo'shilishi. Turg'un to'lqinlar.

    Elektr maydonni o'zgarishi o'tkazgichning 0 nuqtasidagi garmonik qonunga asosan o'zgaradi.

    (30)

    Elektromagnit maydon o'tgazgich bo'ylab tarqaladi. Shuningdek 0 nuqtadan X masofadan xam biror nuqtada garmonik tebranishlari vujudga keltiradi. Bu tebranishni quyidagicha ifodalaymiz.



    (31)

    Mos ravishda 0 nuqtadagi magnit maydonning tebranishi



    (32/)

    (33/)
    bo'ladi (3) va (3/) ifodalar to'lqin tenglamasi deb ataladi va bu o'zgarish X o'q bo'yicha musbat yo'nalish uchun o'rinlidir.

    Agar to'lqin qarama - qarshi yo'nalsa, ya'ni X o'q bo'yicha manfiy, to'lqin tenglamasi quydagicha bo'ladi.



    (34)

    Tarqalayotgan elektromagnit to'lqinda elektr va magnit maydonlar bir fazada bo'ladi.

    Tebranishlar ga farq qiladigan ikki nuqta orasidagi masofa elektromagnit to'lqinning uzunligi λ deyiladi.Elektromagnit to'lqinning uzunligi bir tebranish davri T orasida to'lqinning tarqalishi masofasiga teng. Elektromagnit to'lqinlarning tarqalishi tezligi υ desak u xolda

    (35)

    (5) dan foydalansak ekanligidan tulqin tenglamalarini

    quyidagicha yozish mumkin:
    (36)

    bu erda to'lqin soni


    (37/)

    (37) formula magnit maydon uchun o'rinlidir.


    Elektromagnit to'lqin xarakati davomida 0 va 0 amplitudalar kamayib boradi. Yozilgan ifodalar esa o'tkazgichning qarshiligi O ga teng xol uchun olingan.

    Agar so'nish unchalik katta bo'lmagan qism olinsa, bu ifodalarni real o'tkazgich uchun qullash mumkin.

    Elektromagnit to'lqinlar amalda chegarasiz deb qarash mumkin bo'lgan uchun o'tkazgichlarda xosil bo'ladi. Ko'p xollarda esa qisqa o'tkazgichlarda, ya'ni bu uzunlikda kam sonli to'lqin uzunligi joylashgan o'tkazgichlar bilan ishlashga to'g'ri keladi. Bu xollarda o'tkazgich uchidan elektromagnit to'lqinlarini qaytish xodisasi katta rol o'ynaydi.

    Qaytgan to'lqinlar oldingi to'lqinlar bilan yanada murakkabroq elektromagnit tebranishlarni vujudga keltiradi. Bunday tebranishlarni xosil qilgan elektromagnit to'lqinlar - turg'un elektromagnit to'lqinlar deb yuritiladi.

    Turg'un elektromagnit to'lqinlarni asosiy xususiyatlarini ko'ramiz.

    O'tkazgich bo'ylab X - koordinata o'qini kiritamiz. O nuqtada o'tkazgichda birlamchi to'lqinning elektr maydoni tebranishlari quyidagicha bo'lsin.



    (38 )

    u xolda o'tkazgichning X nuqtasidagi tebranishlar



    (39)

    Agar to'lqin qaytadi deb xisoblansa, bu to'lqinning X nuqtadagi tebranishlari



    (40)

    - burchakning ma'nosi shundan iboratki, agar (35) ifodada X = O deb olinsa, u xolda (38) ifoda bilan solishtirib, - burchakning O nuqtadagi qaytgan to'lqin maydoni tebranishlarining faza jixatidan birlamchi to'lqinlarning xuddi shu nuqtadagi tebranishlarga nisbatan orqada qolishi, ya'ni kechikishi ekanligini ko'rish mumkin. Buni ikki sababi bor.

    1.O nuqtada to'lqin qaytib kelishi uchun, u o'tkazgichni to'lik ikki marta bosib o'tishi lozim bo'ladi. Buni oqibatida faza jixatidan ga orqada qoladi.

    2. To'lqin qaytishida xam tebranishlar fazasining o'zgarishi mumkinligini xisobga olgan xolga (35) ifodada - burchak kiritilgan. Uning qiymati qanday bo'lishi xozirgi xolda axamiyatsizdir.

    Natijaviy maydon to'lqinlari qo'shilishi natijasida quyidagicha bo'ladi.



    (41)
    sinuslar yig'indisini qo'llab va ekanliginidan
    (42)

    (9) ifoda o'tgazgich maydonning birlamchi to'lqin chastotasi va boshlang'ich faza bilan garmonik tebranishlari sodir bo'lishini ko'rsatadi.

    Biroq bu tebranishlar amplitudasi

    (43)

    ya'ni x - koordinataga bog'liq bo'lar ekan, shuning uchun o'tkazgichning turli nuqtalari turlicha bo'lar ekan. Ma'lum bir nuqtalarda ЕА maksimumga erishadi. Bu nuqtalar elektr maydon do'ngliklari deyiladi. Ularning Хn- koordinatalari quydagi shartlardan aniqlanadi.



    ikkita dunglik orasidagi Δ х masofa uchun shunday ifodaga ega bo'lamiz.



    ekanligidan

    (44)

    bo'ladi.


    Elektr maydonning tugunlari deb ataladigan nuqtalardan EA ampituda О ga aylanadi. Tugunlarning Ху koordinatalarini quyidagi shartlardan topish mumkin.

    Ko'rinadiki ikki qo'shni tugunlar bir-biridan masofada bo'ladi.

    Demak dungliklar va tugunlar orasidagi masofa bir xil bo'ladi.

    Agar shunga asoslanib berilgan o'tkazgichda elektromagnit turg'un to'lqin elektromaydon tebranishlari bevosita chizma kurinishida tasvirlanadigan bo'lsa, u xolda turg'un to'lqinlarda elektr maydon tebranishlari quyidagicha aks etadi. (8- rasm).

    Rasmda ko'rinadiki elektr maydonning tugunlari Еа amplitudasi nolga aylanadi va aksincha do'ngliklarga maksimumga erishadi.

    8-rasmda turg'un elektromagnit to'lqinlarining maydon tebranishlari xarakterini tushuntiruvchi X - o'q bo'yicha siljishlar, vertikal o'q bo'yicha esa maydon tebranishlarining Еа amplitudalari joylashgan.

    Ikki qo'shni tugun orasidagi barcha nuqtalarda (0-1), (1-2), (2-3) tebranishlar birday boshlang'ich faza bilan sodir bo'ladi. Shuning uchun E barcha nuqtalarda bir vaqtda maksimumga erishadi va bir vaqtda O ga aylanadi. Lekin xar bir tugundan o'tishda o'z ishorasini o'zgartiradi. Bu esa tebranishlar fazasini π ga o'zgarishiga muofiq bo'ladi.

    Tarqaluvchi to'lqinlarda elektr va magnit maydonlarning tebranishlari bir fazada bo'ladi.

    Turg'un elektromagnit to'lqinda bu xolat kuzatilmaydi Е vа Н tebranishlar o'rtasida fazalar farqi mavjud bo'ladi. Elektr va magnit maydon do'ngliklari bir-biri bilan ustma –ust tushmaydi.

    Bu farqning sababi elektromagnit to'lqinning liniya uchidan qaytishida tebranishlar fazasining o'zgarishidir. Bu o'zgarishning Maksvell teglamalari asoslab beradi.

    Shuningdek qaysi Е yoki Н maydonning o'zgarishini xam aniqlash imkoni beradi. Е va Н maydon vektor yo'nalishlari tarqalishi tezligi bilan o'ng parma qoidasi bo'yicha bog'lanadi. ( 5- rasm).

    Agar elektr va magnit vektorlarining to'lqinni qaytishigacha (5- rasm) va qaytishidan keyingi o'zaro xolatlarini (6- rasm va 7- rasm) ko'rsatadigan bo'lsak, u xolda vektor diagrammalari quyidagicha ko'rinishda chizmada ifodalanadi. Bu xolda 8 - rasmdagidek to'lqin qaytishida Е maydon yoki Н vektorini yo'nalishi ishorasi o'zgarishi lozim, bu esa tebranishlar fazosining π ga o'zgarishini bildiradi. ( 5 - va 7 rasmlar).

    Demak agar elektr maydon fazasi o'zgarsa, magnit maydon fazasi o'zgarmay qoladi va aksincha agar magnit maydon tebranishlari fazasi o'zgarsa elektr maydon tebranishlari fazasi o'zgarmaydi.

    O'tkazgichning uchi uzuq xolatda o'tkazgich uchida zaryadlarning eng katta tebranishlari vujudga keladi. Bu erda elektr maydonning (kuchlanish) do'ngliklari joylashgan bo'ladi. Ya'ni qaytgan to'lqindagi elektr maydon xuddi tushuvchi to'lqindagi elektr maydon singari yo'naladi. U fazasini o'zgartirmaydi. O'tkazgich dielektrik bilan chegaralangan deb xisoblansa tokning o'tkazgich oxirida amplitudasi O ga teng bo'ladi. [ 24,29]



    8-rasm. Turg'un to'lqinida elektr maydon tebranishlari.

    Bu natijada tok tuguni, shuningdek magnit maydon tuguni xam bo'ladi. Demak qaytgan to'lqinda magnit maydon tushuvchi to'lqinning maydoniga teskari yo'nalgan, ya'ni o'z fazasini π ga o'zgartiradi.

    Agar o'tkazgich uchlari tutashgan bo'lsa u xolda buning teskarisi bo'ladi. Demak turg'un elektromagnit to'lqini elektr maydon ( kuchlanish) tugunlari magnit maydon (tok) do'ngliklari bilan ustma- ust tushadi va aksincha. [11,15,17].

    Agarda, muhitda bir vaqtda bir nechta to'lqinlar tarqalayotgan bo'lsa, u holda muhit zarrachalarining natijaviy tebranishi har bir to'lqinning alohida tarqalishiga bog'liq zarrachalar tebranishlarining geometrik yig'indisidan iborat bo'ladi. Shu sababli, to'lqinlar bir-birini qo'zg'atmay, oddiygina bir-birining ustiga tushadi.

    Tajribalardan olingan bu tasdiq to'lqinlarning superpozisiya prinsipi deb ataladi. Zarrachalarning natijaviy harakati tashkil etuvchi tebranishlarning chastota, amplituda va fazalariga bog'liqdir. Bir xil yo'nalishga ega bo'lgan manba'dan chiqayotgan ikkita to'lqinning qo'shilishi alohida qiziqish tug'diradi. Masalan, bu to'lqinlar S1 va S2 nuqtaviy manbalardan qo'zg'atilgan bo'lib ularning chastotalari va boshlang'ich fazalari bir xil va nolga teng bo'lsin (9 - rasm).


    9 - rasm. Ikkita nuqtaviy manbadan bir xil yo'nalishda tarqalayotgan to'lqinlarning qo'shilishi

    Ixtiyoriy M nuqtada hosil bo'lgan tebranishlar quyidagi tenglamalarni qanoatlantiradilar:



    , (45)

    Tebranishlar bir xil yo'nalishda sodir bo'lganligi uchun M nuqtada natijaviy tebranish amplitudasi



    , (46)
    ga teng bo'ladi va u tebranishlar fazalari farqi qiymatiga bog'liq bo'ladi:

    Agarda tebranishlar chastotasi bir-biriga teng bo'lmasa


    ,
    u holda fazalar farqi vaqt o'tishi bilan o'zgarib boradi:

    Bunday to'lqinlar kogerent bo'lmagan to'lqinlar deb ataladi, chunki vaqt o'tishi bilan natijaviy tebranish amplitudasi ham o'zgaraboradi. Kogerent bo'lmagan to'lqinlar bir - birining ustiga tushganda natijaviy to'lqin amplitudasi kvadratining o'rtacha qiymati qo'shiladigan to'lqinlar amplitudalarining kvadratlari yig'indisiga teng bo'ladi.



    Bu holda fazalar farqining o'rtacha qiymati nolga teng bo'lishi kerak:

    Yuqoridagi qonuniyatlar shunday xulosaga olib keladi: har bir nuqtadagi natijaviy tebranish energiyasi barcha nokogerent to'lqinlar energiyalarining yig'indisiga tengdir.

    Agarda manbalar to'lqinlarining chastotalari teng bo'lsa,



    ,

    u holda, fazalar farqi, vaqtga bog'liq bo'lmagan, o'zgarmas kattalik bo'ladi



    Tebranishlari o'zgarmas fazalar farqiga ega bo'lgan to'lqinlar kogerent to'lqinlar deb ataladi.

    Kogerent to'lqinlar uchun, qo'shiladigan tebranishlar fazalar farqi faqat

    kattalikka bog'liq bo'ladi va bu yo'lning geometrik farqi deb ataladi. (46) - ifodadan kogerent to'lqinlar uchun



    bo'lgan nuqtalarda amplituda maksimal qiymatga erishadi:





    qiymati quyidagi hollarda birga teng bo'ladi:

    ,
    bu erda m = 0, 1, 2, … , hamma nuqtalar uchun, yo'l farqi kattaligi to'lqin uzunligining butun sonlariga teng bo'lganda bajariladi.
    , (47)
    Bu shart, to'lqinlar qo'shilishida tebranishlar kuchayishi sharti deb ataladi.

    Kogerent to'lqinlar uchun,



    bo'lgan nuqtalarda tebranish amplitudasi minimal qiymatga ega bo'ladi:

    shart quyidagi hollarda bajariladi:
    yoki , (48)
    Bu tenglik tebranishlarning susayish sharti deb ataladi.

    Agarda, qo'shiladigan tebranishlar amplitudalari bir-biriga teng bo'lsa



    ,

    u holda to'lqinlar kuchayadigan nuqtalarda



    ga teng bo'ladi, to'lqinlar susayadigan nuqtalarda



    ga teng bo'ladi.

    Shunday qilib, kogerent to'lqinlarning bir-birining ustiga tushishi fazaning ayrim nuqtalarida muhit zarrachalari tebranishlarining turg'un kuchayishiga va boshqa nuqtalarida tebranishning susayishiga olib keladi. Bu hodisa tebranishlarning interferensiyasi deb ataladi.

    (47) - va (48) tengliklardagi m kattalik interferensiya maksimumi yoki minimumining tartibi deb ataladi.

    9 - rasmdagi S1, S2 manbalar chizig'iga parallel bo'lgan va undan L masofada joylashgan to'g'ri chiziqda nol tartibli markaziy maksimum, S1 va S2 manbalardan barobar masofada bo'lgan 0 nuqtada kuzatiladi.

    Agarda manbalar orasidagi masofa



    bo'lsa, chiziqda, 0 nuqtadan < у > masofada joylashgan M nuqta uchun yo'l farqi

    (49)

    ga teng bo'ladi.

    m va m 1 tartibli maksimumlar quyidagi masofalarda kuzatiladi:

    , , (50)

    Qo'shni maksimumlar yoki minimumlar orasidagi masofa interferensiya yo'llari kengligi deb ataladi. (50) -ifodadan interferensiya yo'llari kengligi quyidagiga tengdir:


    , (51)

    To'lqinlar interferensiyasida energiyalar yig'indisi murakkab ko'rinishga ega.

    To'lqinlar interferensiyasi muhitning qo'shni sohalari orasida tebranishlar energiyasining qayta taqsimlanishiga olib keladi. Ammo energiyaning umumiy miqdori o'zgarmay qoladi.

    Bir xil amplitudali ikkita qarama-qarshi yo'nalgan to'lqinlarni qo'shilishida juda muhim bo'lgan interferensiya xodisasi kuzatiladi. Natijada paydo bo'lgan tebranma jarayon turg'un to'lqin deb ataladi. Amalda turg'un to'lqinlar to'lqinlarni to'siqlardan qaytishida hosil bo'ladi. x - o'qi bo'ylab, qarama - qarshi yo'nalishlarda tarqalayotgan, amplituda va chastotalari bir xil bo'lgan ikkita yassi to'lqinning tenglamasini yozamiz.


    , (52)

    Bu ikki tenglamani qo'shsak, natijaviy to'lqin tenglamasini keltirib chiqaramiz:


    , (53)
    Bu tenglamadan, turg'un to'lqinning har bir nuqtasida uchrashayotgan, to'lqinlar chastotasiga teng chastotali tebranishlar kuzatilishi ko'rinib turibdi va uning amplitudasi x ga quyidagicha bog'liq bo'ladi:

    Koordinatalari quyidagi shartlarni:
    , (54)
    qanoatlantiradigan nuqtalarda amplituda o'zining 2A maksimal qiymatiga erishadi. Bu nuqtalar turg'un to'lqinning do'ngliklari deb ataladi. Koordinatalari

    , (55)
    shartni qanoatlantiradigan nuqtalarda to'lqin amplitudasi nolga aylanadi va bu nuqtalar turg'un to'lqinning tugunlari deb ataladi. Qo'shni tugunlar yoki do'ngliklar orasidagi masofa turg'un to'lqinning uzunligi deb ataladi va u (54) - va (55) - ifodadan, yuguruvchi to'lqin uzunligining yarmiga teng bo'ladi.



    – ko'paytma, nol qiymatni kesib o'tganda o'zining ishorasini o'zgartiradi, shu sababli, tugunning har xil tomonlaridagi tebranishlar fazasi π ga farq qiladi, ya'ni ikki tomondagi zarrachalar qarama - qarshi fazalarda tebranadilar. [12,18,24]


    10 - rasm. Turg'un to'lqinlar
    10 - rasmda muhit zarrachalarining 1/4 davrga teng vaqt momentlaridagi holatlari keltirilgan.

    Ko'rsatkichlar bilan zarrachalar tezligi ko'rsatilgan. Yugurayotgan to'lqindan farqli ravishda turg'un to'lqinda energiya uzatilishi kuzatilmaydi. Energiya davriy ravishda, muhitni elastik deformasiyalab, kinetik energiyadan potensial energiyaga va teskariga o'tib turadi. Qaytish nuqtalarida, tushayotgan va qaytayotgan to'lqinlar tebranishi bir xil fazada sodir bo'ladi, shuning uchun bu tebranishlar qo'shilganda amplitudalar kuchayadi.


    II-BOB. TO'LQINLARNING AYLANAVIY O’TKAZGIChLARDA

    TARQALIShI

    2.1. Aylanaviy elektr liniyasida to'lqinlar.

    Eng oddiy aylanaviy tizimni xosil qilish uchun asosini koaksial tashkil qiladigan kabellardan foydalanish mumkin va u aniq qayishqoqlikka ega.

    1)Aylanaviy traktda O'YuCh to'lqin GKCh generatori yordamida xosil qilinadi. To'lqin uzaytirgich chiqishi yo'nalgan tarmoq kirishiga ulangan. Shuningdek, ba'zi yuguruvchi to'lqinlardan qutulish uchun, vintel o'rnatiladi. Detektorlangan signal indikator kirishiga keladi va susayib unda qayd etiladi. To'lqin jarayoni xarakteri o'lchanayotgan liniya yordamida boshqarilib turiladi.

    2) Shundan so'ng eksperiment takrorlanadi, faqat bu xolda vintel qatnashmaydi. Indikator ko'rsatgichi olinadi va susaytirgichdagi xam.

    3) Keyingi ulashda yo'naltiruvchi tarmoq o'rniga T troynik va vintel qo'shiladi.

    Bu xolda yuguruvchi to'lqin rejimida amplitudaning davriy o'sishi kuzatiladi va funksiyani chastotasi sifatida qaraladi. Tizimda qisqa tutashuv vaqtida turg'un to'lqin rejimi xosil bo'ladi. Bu rejim odatda aylanaviy liniyada bir-biriga qarama-qarshi to'lqinlar tarqalishini xarakterlaydi (aylanaviy rezonans). [29,31,33 ]

    Agar turg'un to'lqin tizimidagi davriy chastota rezonansi bilan taqqolasak ikki marta katta davrga ega ekanligini ko'rish mumkin. 11 - rasm.

    11 - rasm

    Yuguruvchi to'lqin koeffisenti qiymatlari uchun koaksial liniyada quyidagi grafik ko'rinish hosil bo'ladi. 12- rasm.

    12- rasm.

    Bu bog'lanishdan (YuTK) etarlicha kichik va chastotaga bog'liq kichik intervallarda nisbatan o'zgaradi. Bu xolatni sababi mavjud dielektrik xolatni yo'qolishi bilan bog'liq bo'lishi mumkin.

    Aylanali tizimda o'lchash ishlarida qo'yidagi eksperimental qurilma tavsiflab o'taylik. To'lqin o'tkazgich to'g'i burchakli to'lqin o'tkazgich kesimidan to'ldirilgan bo'lib, aylana tarkibiga ikkita yo'nalgan tarmoq qo'shilgan, ya'ni aylanadagi nurlanish chiqishi uchun va detektor quvvatini bir qismini tarmoqlaydi. Bu chastota bog'lanishning xarakterli jixati u rezonans xarakterga egaligidir. Bu xolat shunday rezonans xarakter bilan aniqlanadiki, bunda to'lqin o'tkazgichdagi bir jinslilik bo'lmasligi tufayli qaytarilish kuzatilishidir. Ma'lumki, bir jinslilik bo'lmagan xolda, to'lqin o'tkazgichda qaytga to'lqinlar bir biridan ¼ to'lqin uzunligida joylashadi va teskari yo'nalishda, teskari fazada bo'ladi.

    To'lqin o'tkazgich aylanada yuguruvchi to'lqin rejimni o'tkazamiz Bu sistema uchun rezonans chastotasi 6,5 GGers olinadi.

    13-rasmda 3- santimetrli tulkin tashuvchi tizimni kesimlaridan biri keltirilgan. Bu tizim turli forma kurinishlarda bulishi mumkin. (NO) Yunaltirilgan tarmok orkali (G) generatorga ulangan.

    3- santimetrli volnovod kesimlaridan biri volnovod konturi turli formada bo'lishi mumkin. Umumiy xolda IM (NO) yo'nalishli tarmoq generatoriga qo'shiladi. 3 santimetrli o'lchanuvchi elektr liniyasi (UEL) va dielektrik faza aylantirgich (DF) past chastotali amplituda bo'yicha modulyasiyalangan 3 santimetrli elektromagnit to'lqin konturga (G) generator orqali kiradi. Dielektrik faza aylantirgich kontur uzunligini o'zgartiradi. [20,22,26 ]


    13-rasm.

    Zonddagi didektor konturning shu nuqtasida o'lchash liniyasida to'lqin amplitudasini registrasiya qiladi. Zonddan dedektirlangan signal past chastotali kuchaytirgich orqali ossilografga kiradi.

    Keng diapazonda yuguruvchi to'lqin rejimni xosil qilish uchun sistemada o'zgarishlar qilish kerak) . Burchakli buruvchi elementlar, silliq o'tuvchi elementlarga almashtiriladi. Bundan tashqari ishchi chastotani oshirish uchun to'lqin o'tkazgichlarning kesimi kichiklashtirildi.

    Sistemaning asosiy elementlari:

    1) chastota xosil qiluvchi generator (GKCh)

    2) indikator,

    3) ikkita yo'naltiruvchi tarmoq,

    4) detektorli seksiya,

    5) to'lqin o'tkazgichli aylana.

    Generator SVCh uchun manba vazifasini bajaradi.

    Generator 531 o'z ichiga boshqaruv blokini va SVCh blokni oladi. 6-8,3 KGers

    Almashuvchi SVCh blok, boshqaruv blokiga joylashtirilib, oxirgi elektr razyom orqali qo'shiladi.

    SVChni asosiy bloki bo'lib, SVCh generatori xisoblanadi, u o'ziga generator boshini, kuchlanish stabilizatorini va ventelni oladi. Generator boshi -5.6 dan 12.05 GGs gacha generasiyalaydigan gana diodidan iborat.



    Download 268.24 Kb.
    1   2   3   4




    Download 268.24 Kb.

    Bosh sahifa
    Aloqalar

        Bosh sahifa



    To'lqinlar qo'shilishi. Turg'un to'lqinlar

    Download 268.24 Kb.