• Kompyuter terminologiyasida gipermatn
  • Reja: Gipertekst va gipermurojaat haqida Gipermadiya haqida tushuncha




    Download 41.01 Kb.
    bet1/2
    Sana16.06.2022
    Hajmi41.01 Kb.
    #23815
      1   2
    Bog'liq
    informatika


    Mavzu: Gepertekst, gipermurojaat va gipermediya tushunchalarini tavsiflash
    Reja:
    1. Gipertekst va gipermurojaat haqida
    2. Gipermadiya haqida tushuncha
    3. Gipertekst va gipermediya o’rtasidagi farqlari


    Gipermatn ( ing. gipermatn ) — oʻzaro havolalarga ega boʻlgan matn sahifalari tizimini bildiruvchi atama Gipermatnga misollar ensiklopediyalar , kompyuter tarmoqlari, veb-saytlar bo'lib, ularda siz bir sahifadan ikkinchisiga o'tishingiz va kalit so'zlarni qidirishingiz mumkin.
    Kompyuter terminologiyasida gipermatn - bu giperhavolalardan foydalanishni kutgan holda belgilash tili (masalan, HTML ) yordamida tuzilgan matn .
    Adabiy tanqidda gipermatn ichki havolalarga ega bo'lgan, ya'ni bir qismdan ikkinchisiga bog'langan kitobdir . Gipermatn - axborot birliklari tarmoqda bog'lanishlar orqali o'zaro bog'langan va chiziqli bo'lmagan yoki ko'p chiziqli tarzda tashkil etilgan shakllanishdir.
    Gipermatn (Gipertekst) g’oyasi 1945 yilda AQSH prezidentining ilmiy maslahatchisi Vanevar Bush tomonidan kiritilgan bo’lib, u o’sha vaqtda “Memex” (memeks) elektromexaniq informatsion tizimini yaratish taqlifi bilan chiqqan, lekin uning taqlifi inobatga olinmagan.
    20 yildan so’ng, ya‘ni 1965 yilda Teodor Nelson “gipertekst” terminini fanga kiritdi va “chiziqsiz” matnlar bilan bog’liq ba‘zi g’oyalarni amalga oshirdi. 1968 yilda “sichqoncha” manipulyatori asoschisi D.Yenjilbard (Doug Engelbart) tipik gipermatnli interfeysdan iborat (tizim) tizim asosida o’z ishini namoyish qildi va bu namoyish telekommunikatsiya tizimidan foydalanilgan holda o’tkazildi.
    Biroq u o’z tizimini aniq ravshan qilib tushuntirib bera olmadi. 1975 yilda gipermatn g’oyasi ZOG nomini olgan atom avianosetsi(samolyotlar uchishi va qo’nishi uchun moslangan harbiy kema) “Karl Vinston” ning ichki tartib informatsion tizimida o’z aksini topdi.Tijorat variantida bu tizim KMS nomi bilan tanilgan. Ushbu yo’nalishdagi ishlar davom etaverdi va vaqt o’tishi bilan Apple firmasining HyperCard turi yoki Xerox firmasining HyperNode turi amalda qo’llanila boshladi. 1987 yilda Hypertext'87 ixtisoslashgan birinchi konferentsiya bo’lib o’tdi.
    Nelson 1987 yil ma‘lumotlarning gipermatn taxrirlovchisini tuzib chiqdi. Jeneva TsYeRN (CERN) da ishlovchi fizik Tim Berners Li 1989 yil gipermatnli loyihani taqlif etdi.
    Bu loyiha fizik olimlarga Internet orqali tadqiqot natijalarini o’zaro almashish imkonini berar edi. Shunday qilib, Halkaro axborot tarmog’i - World Wide Web (WWW) ga poydevor quyildi. 1993 yil Mark Anderson rahbarligida birinchi gipermatnli Mosaic grafik brauzeri ishlab chikildi va u Netscape korporatsiyasiga o’tib Netscape brauzerini ishlab chiqdi. 90 yillar o’rtalarida Internet biznes-ishlovlar bilan ishlash uchun qo’llanila boshlandi. Biroq, bu borada turli muammolar: tarmoq; kanallarini ortiqcha yo’qlash va axborotni ximoyalash mavjud edi. Gipermatnli informatsion tizim g’oyasining shunisi ahamiyatliki , bunda foydalanuvchi dokumentlarni (ma‘lumotlarni) kitob o’qishdagidek ketma-ketlikda emas, balki o’ziga yoqqan tarzda ko’rib chiqishi mumkin.
    Shuning uchun ham T. Nelson gipermatnni chiziqsiz matn sifatida talqin etdi.
    Bunga matnlarning turli sahifalarini bog’lovchi maxsus mexanizm gipermatnli sslkalar yordamida erishiladi, ya‘ni oddiy matnda “keyingisi-avvalgisi” tarzidagi sslkalar mavjud bo’ladi, gipermatnlarda bo’lsa qancha kerak bo’lsa shuncha sslkalar tuziladi. Mutaxassislarning gipermatn bo’yicha eng yoqtirgan misollariga entsiklopediyalar, “Help” tizimsi kabilar kiradi.
    Birinchi ko’rinishda oddiy tuyuladigan sslkalar yaratish mexanizmi yetarlicha qiyin hisoblanadi, chunki statistik sslkalar, dinamik sslkalarni dokument bilan bir butunlikda yoki uning alohida qismlari bilan, ya‘ni kontekst sslkalar tuzish mushkul.
    Bunday yondashishning keyingi rivoji gipermatn tushunchasining boshqa informatsion resurslar hisobiga- grafikani, audio va videoinformatsiyadan gipermedia tushunchasigacha bo’lganlarni hisobga olgan holda kengayishiga olib keladi.
    Shunday qilib, gipermatn – bu nostrukturaviy erkin o’sayotgan bilimni tasvirlash texnologiyasidir. Gipermatn zamirida o’zaro yo’naltirilgan semantiq aloqalar(munosabatlar) bilan bog’langan, tarmoq hosil qiluvchi informatsion ob‘ektlar tizimini tushunishadi. Har bir ob‘ekt ekranning informatsion paneli bilan bog’langan bo’ladi va foydalanuvchi ushbu bog’liqlik, munosabatlardan birini tanlashi mumkin bo’ladi. Gipermatnli texnologiya bir ob‘ektdan boshqasiga , ularning ma‘noviy, semantiq bog’liqligini hisobga olgan holda joylashtirishni mo’ljallaydi.
    HTML bilan bog’liq asosiy tushunchalar
    Gipermatn nafaqat ma‘lumotlardan iborat bo’ladi, unda samarali qidirish apparati ham mavjud bo’ladi. Strukturaviy jihatdan gipermatn informatsion materialdan, gipermatn tezaurusidan, asosiy mavzular ro’yxati va alfavit lug’atdan iborat bo’ladi.
    Informatsion material maqola va matn sarlavhasidan iborat informatsion maqolalarga bo’linadi. Sarlavha tasvirlanayotgan obekt nomidan yoki mavzusidan iborat bo’ladi. Informatsion maqola a‘nanaviy tushunchalar va aniqlashtirishlardan iborat bo’ladi. Foydalanuvchi maqolani diqqat bilan o’qish kerakmi yoki ma‘nosi shunga yaqin bo’lgan boshqa maqolalarga o’tishi kerakmi –shuni tushunishi uchun maqola bitta panelda joylashishi va oson tushuniladigan bo’lishi kerak.
    Informatsion maqolaga kiritiladigan matn tushuntirishlar bilan, grafiklar bilan, hujjatlar va ob‘ektlarning videotasvirlari bilan keltirilishi mumkin. Boshqa informatsion maqolalar bilan bog’liq kalit so’zlari yaqqol ajralib turishi kerak.
    Gipermatn tezaurusi – bu avtomatlashgan lug’at bo’lib, u informatsion-qidiruv tilidagi leksik birliklar bilan qidiruv uchun mo’ljallangan so’zlarni ma‘nosi orasidagi semantiq (ma‘no jihatdan) aloqadorlikni (tasvirlaydi) o’zida ifodalaydi.
    Tezaurus termini Florentsiyalik Brunetto Lotiki tomonidan entsiklopediyani nomi uchun XIII asrda kiritilgan edi. Bu termin yunon tilidan boylik, xazina degan ma‘noni anglatadi. Gipermatn tezaurusi tezaurus maqolalardan iborat bo’ladi.
    Har bir maqolada sarlavha va o’ziga aloqador bo’lgan tezaurus maqolalarning ro’yxati mavjud bo’ladi. Shu bilan birga o’sha tezaurus maqolalarning sarlavhalari va aloqadorlik tomonlari keltirilgan bo’ladi.Tezaurus maqolaning sarlavhasi informatsion maqolaning sarlavhasi bilan mos keladi va maqoladagi matnning nomi bo’lib hisoblanadi. Gipermatnning tezaurus maqolasini shaqllantirilishi matnning indekslashtirilishini bildiradi.
    Asosiy mavzular ro’yxati barcha ma‘lumotnoma maqolalarning sarlavhalaridan iborat bo’ladi. Odatda ular ham ekranning bittadan ortiq panelini egallamaydi. Alfavit tarzidagi lug’at barcha informatsion maqolalarni nomi bo’yicha alfavit tartibidagi ro’yxatidan iborat bo’ladi.
    HTML dokument tuzish printsiplari
    HTML яратувчилар 2 вазифани hал qилишna bilishlari lozim:
    Dizaynerlarga dokument yaratishning oddiy vositasi bo’lgan gipermatnli ma‘lumotlar bazasini berish;
    O’sha momentda paydo bo’lgan(mavjud bo’lgan ) gipermatnli ma‘lumotlar bazasidan foydalanuvchi interfeys to’g’risidagi tasavvurni tasvirlash(aks ettirish, ko’rsatish) uchun bu vositani yetarlicha qudratli qilib yaratish.
    Birinchi vazifa dokumentni tasvirlashning «tag»li modelini tanlash hisobiga hal bo’lgan edi. Bunday model pechatlash uchun tayyorlanadigan dokumentlar tizimida keng qo’llaniladi. HTML ni yaratilishi vaqtida Standard GeneralisedMarko’pLanguage – pechatlanadigan dokumentlarni razmetkasini standart tili mavjud edi, aynan o’sha standart til HTML ning asosi sifatida olingan edi.
    “Teg”li model hujjatni har biri taglar bilan qamrab olingan elementlar majmui sifatida ifodalaydi. Mohiyatiga ko’ra taglar ko’pchilik universal dasturlashtirish tillaridagi “begin/end” skobka(halqa)lari tushunchasiga yaqin. Taglar hujjatning matnli elemetlari talqin etilishi qoidalarining amal qilish doirasini aniqlab beradi. Bunga misol qilib Italic stil(uslub)ining “teg”ini keltirishimiz mumkin.
    HTML tilidagi matn :“Italic” so’zidagi matn kursivi kabi tasvirlanadi.
    Yuqoridagi misolda kursiv bilan ajratib olinishi kerak bo’lgan matn elementi “Italic” stil(uslub)ining boshlanishi tegi - bilan stilning oxiri tegi - orasida ifodalangan. HTML formatda matnli element tuzishning umumiy sxemasi chizmasi quyidagicha yozilishi mumkin:
    “element” :=< “element nomi” “atributlar ro’yxati”>
    Elementning mazmuni
    Elementning mazmunidan oldingi tuzilish elementning boshlanishi tegi bo’lib, element mazmunidan keyin joylashgan tuzilish – elementning oxiri tegi bo’lib hisoblanadi.
    Gipermatnli tarmoq tuzilmasi gipermatnli sslkalar bilan beriladi. Gipermatnli sslka- bu boshqa HTML hujjatning adresi bo’lib, o’sha adres mantiqiy, mavzusi bilan yoki qaysidir boshqa yo’l bilan sslka mavjud hujjat bilan bog’liq bo’ladi.
    WWW tizimida gipermatnli sslkalarni yozish uchun Universe Resource Locator deb nomlanuvchi maxsus forma ishlab chiqilgan edi.
    URL adres internetga murojaat qilishning eng oddiy va qulay usuli bo’lib, u manzilni ifodalaydi. URL quyidagi formatga ega:
    : bog’lanish sxemasi – bu http yoki ftp.
    Misol uchun :
    Ushbu matn tarkibida gipermatnli ssilka mavjud.
    Yuqoridagi misolda HTML da yakor (anchor) deb ataluvchi “A” element gipermatnli ssilkani (HyperText REFerence) ifodalovchi "HREF" atributidan o’sha ssilkani URL formada yozish uchun foydalanadi .
    HTML da gipermatni sslkalar 2 sinfga bo’linadi: umumiy va kontekstli sslkalar. Kontekstli sslkalar hujjatning o’ziga montaj qilingan bo’ladi. Umumiy sslkalar butun hujjat bilan bog’langan bo’ladi va hujjatning istalgan fragmentini ko’rishda ishlatilishi mumkin bo’ladi. Bularning ikkalasi ham bir vaqtda paydo bo’lgan bo’lsada, avval kontekstli sslkalardan ko’proq foydalanildi. Kontekstli sslkalardan ko’p foydalanish natijasida umumiy sslkalar amalda ishlatilmay qoldi. Biroq foydalanuvchi interfeysi va axborotni namoyish qilish uslubi (stili) standartlashtirilishi natijasida dastur ishlab chiqaruvchilar umumiy sslkalar bilan ishlamoqdalar.
    HTML-dokument strukturasi bir-biriga joylashtirilgan elementlardan foydalanishga imkon beradi. Xususan dokumentning o’zi – “HTML” nomli bitta katta elementdir:
    dokument mazmuni
    Har qanday gipermatn kitobga o’xshagan bo’ladi va uni turli tarkibiy qismlarga bo’lish mumkin bo’ladi: xususan boblarga, paragraflarga, bo’limlarga, bo’limcha va abzatslarga bo’lsa bo’ladi.
    Ushbu elementlarning har qaysisi uchun HTML da matnni foydalanuvchi qaysi ko’rinishda ko’rishini tasvirlovchi aniq uslublar bo’ladi. Misol uchun biz minihtml.html faylini yaratdik:

    Odatda, gipermatn tarkibiga gipermurojaatlar kiradi. Ular matnda ajratilgan so`z, tugmacha yoki rasm ko`rinishida bo`ladilar. Ular ustiga sichqoncha kursorini olib kelib va chertib, siz bu ob'ektlar haqida qo`shimcha ma'lumotlarga ega bo`lasiz. Bu qo`shimcha ma'lumotlar to`rning ixtiyoriy joyida: shu xujjatning ichida, xujjat joylashgan serverning boshqa erida yoki er sharining boshqa burchagidagi serverda bo`lishi mumkin.
    1. Gipermurojaatlardan foydalanish olisdagi veb serverdan birinchi veb sahifani chaqirishdan boshlanadi. Sahifaning bir joyidan ikkinchisiga o`tish uchun ham gipermurojaatlardan foydalaniladi.
    2. Gipermurojaatlar ikki xil bo`ladi: nisbiy va mutloq. Nisbiy gipermurojaatlar bita serverda joylashgan sahifalarni chaqirish uchun ishlatiladi. Masalan, veb saytning bosh sahifasidan uning boshqa sahifalariga o`tish nisbiy gipermurojaatlar yordamida bajariladi. Nisbiy gipermurojaatlarda sahifalarning bir-birlariga nisbatan joylashuvidan foydalaniladi. Bu esa veb sahifalarning bir vaqtda boshqa joyga ko`chirishga to`g`ri kelganda juda qo`l keladi. Masalan, veb sayt bir serverdan ikkinchisiga ko`chirilganda faqat uning bosh sahifasiga murojaat o`zgaradi. Boshqa sahifalarni bosh sahifaga nisbatan joylashishi o`zgarmaydi va bu sahifalarni chaqirish uchun ishlatiladigan nisbiy gipermurojaatlarni o`zgartirmasa ham bo`ladi.
    3. Turli veb serverlar orasidagi bog`lanishlarda mutloq gipermurojaatlardan foydalaniladi. Bunday bog`lanishlar veb sayt yaratilayotgan paytda nazorat qilinmaydi va ular tayyor veb saytlar orasida ishlatiladi.
    Mutloq gipermurojaatlarda “o`lik” bog`lanishlar, yani ishlamaydigan bog`lanishlar paydo bo`lishi mumkin. Masalan, sizning saytingizdan murojaat qiladigan boshqa sayt sizga ma'lum qilinmasdan boshqa joyga ko`chirilishi mumkin va bu “o`lik” bog`lanish paydo bo`lishiga olib keladi.
    Gipermedia atamasi Ted Nelson tomonidan 1965 yilda oʻzining “Kompleks axborotni qayta ishlash: kompleks uchun fayl tuzilishi, oʻzgaruvchan va noaniq” asarida kiritilgan .] . Bu giperhavolalar yordamida axborotni qayta ishlash, tizimlashtirish va uning elementlariga tasodifiy kirish texnologiyasidir [2] .

    Download 41.01 Kb.
      1   2




    Download 41.01 Kb.

    Bosh sahifa
    Aloqalar

        Bosh sahifa



    Reja: Gipertekst va gipermurojaat haqida Gipermadiya haqida tushuncha

    Download 41.01 Kb.