«sharq» nashriyot-matbaa aksiyadorlik kompaniyasi bosh tahririyati




Download 434.34 Kb.
bet16/73
Sana18.06.2021
Hajmi434.34 Kb.
#15104
1   ...   12   13   14   15   16   17   18   19   ...   73
Maqollar tematikasi. O‘zbek xalq maqollari dunyodagi

boshqa xalqlarda bo‘lgani kabi mavzu jihatidan xilma-xil va

rang-barangdir. Ular mazmuniga vatan, xalq, mehnat, oila,

oliy insoniy fazilatlar kabi inson hayotida muhim hisoblangan

masalalar haqidagi hukmlar singdirilgan. Shuning uchun

ham bu maqollarni xalqning og‘zaki qomusi bilan teng -

lashtirish odat tusiga kirgan. Mahmud Koshg‘ariyning

≪Devonu lug‘otit turk≫ asaridan o‘rin olgan maqollarda ham

vatanparvarlik, mehnatsevarlik, hamjihatlik, mardlik,

vafodorlik kabi g‘oyalar o‘z ifodasini topgan. Bu maqollar -

ning xalq hayotida tutgan o‘rni va ahamiyati shu jihatdan

ham muhimki, ularda inson maishiy hayotidagi hamma

lavhalarga mos hikmatli fikrlar bayon etilgan. Ikkinchi

tomondan, bu asarlarda, o‘zbek xalqining xalq sifatida, millat

sifatidagi o‘ziga xosligi, o‘zbekona tabiat belgilari bilan

37

ham tanishish mumkin bo‘ladi. Masalan, ≪Devonu lug‘otit



turk≫da ≪Og‘ilxonada buzoq tug‘ilsa, ariq bo‘yida o‘t unadi≫

degan mazmundagi maqol bor. Bu maqolda har bir mavjudot,

shu jumladan, inson o‘z rizqi bilan dunyoga kelarmish

degan fikr aytilgan. Ajdodlarimiz mazkur maqol namunasi

orqali o‘zlaridan keyingi avlod vakillariga bag‘ri keng inson

bo‘lishni, birovning muvaffaqiyatiga hasad qilmaslikni, har

bir shaxs o‘z hayoti davomida faqat o‘zining rizqini yeyishi

mumkinligini vasiyat qilgandek bo‘ladi. Bu bilan xalqning

tarbiyasiga, fe’li va atvoriga oid mulohazalar bayon etiladi.

Uzoq o‘tmishimizda yaratilgan maqollar orasida insonning

hayotida amalga oshirgan har bir savobli amali ham, har bir

yomonligi ham el dilidan o‘chmas iz qoldirishi bayon etiladi.

Quyidagi maqolga e’tibor beraylik: ≪Ot kuragidagi yag‘ir,

bolalariga meros bo‘lib qoladi≫. Ma’lumki, o‘zbek xalqining

asrlar davomida hayotiy asos bilan tasdiqlangan tajribasi har

bir insonning oxir pirovardida nasliga tortishini tasdiqlagan.

E’tibor berish kerakki, bu yerda gap mutlaqo iqtisodiy

ta’minlanganlik, zodagonlik yoki qullik, cho‘rilik haqida

borayotgani yo‘q. Bu yerda gap insonning o‘z millatdoshla -

riga yaxshilik qilishga moyilligi, har xil g‘iybatchilikdan

uzoq ligi, kechirimliligi, hotamtoyligi haqidadir. Haqiqatan

ham, hayot tajribasi oilaviy muhitning bola tarbiyasiga ta’sir

etishi bilan birga qon orqali nasldan naslga o‘tishini ham tasdiqlamoqda.

Binobarin, xalq maqollarida ana shunday

chuqur falsafiy mazmunga ega bo‘lgan fikrning o‘rin olishi

tabiiydir.

O‘zbek xalqi doston, ertak, naql va rivoyatlarda odamlar

o‘rtasidagi nizolarni hamisha tinch yo‘l bilan hal etishni tas -

virlagan. Shuning uchun avvalo xalq maqollarida ham

insonlar o‘rtasidagi munosabatning iliq bo‘lishi lozimligi

qayta-qayta takrorlanadi. ≪Et tirnoqdan ayrilmas≫. ≪Tog‘

toq qa qovushmaydi, odam odamga qovushadi≫, ≪Otasi ach -

chiq olma yesa, o‘g‘lining tishi qamashar≫, ≪Keng to‘n

to‘zimaydi, kengashli ish buzilmaydi≫ kabi maqollar shular

jumlasidandir. Ayni chog‘da xalq bu maqollarda aytilgan

fikrlarga amal qilinmagan holda ish tutilganidan keyingi

holatni ham e’tibordan chetda qoldirmagan. Faraz qilaylik,

et tirnoqdan ayrildi va odam odamga qovushmadi: o‘rtada

nizo paydo bo‘ldi. Bu muammoning yechimi ham xalq

maqollarida o‘z ifodasini topgan, chunonchi xalq avvalo

uzoq vaqt mobaynida o‘rtadagi kelishmovchilik davom

38

etishi har ikki tarafga ham zarar keltirishini ta’kidlaydi.



Jumladan, ≪Bo‘linganni bo‘ri yer, ayrilganni ayiq≫, ≪Bir kun

urush bo‘lgan uydan qirq kun baraka ko‘tarilar≫, ≪Bir kunlik

isitma, qirq kunlik kuchni olar≫ kabi maqollarning mazmuni

ana shunday vaziyatni izohlaydi. Demak, ajdodlarimiz

bizni zudlik bilan ahil bo‘lishga, ittifoqli turmushga, o‘rtadagi

nizolarni ko‘tarishga chorlaganlar va muammoli vaziyatning

yechimini tezroq topishga undaganlar. Ammo bu

yechim aql, farosat bilan topilishi tavsiya etilgan. Yo‘qsa,

≪o‘t alanga bilan o‘chirilmas≫, ≪qonni qon bilan yuvilmaydi≫

kabi maqollar yaratilmas edi.

O‘zbek xalqi tabiatan halol mehnatni quvvatlab kelgan.

Pora olish, harom yo‘l bilan boylik orttirish hamisha

qoralangan. Natijada, el-yurtning poraxo‘r ga, o‘g‘riga,

xiyo nat yo‘li bilan topilgan mol-davlatga bo‘lgan muno -

sabatini bildiruvchi maqollar yaratilgan. Xususan, bir

maqolda ≪Pora do‘zax eshigini ochadi≫ deyilsa, boshqala -

rida ≪Poraxo‘rning tavbasidan qo‘rq, mug‘ombirning

yig‘isidan≫ kabi asarlarga duch kelamiz.

Xalq maqollarining matni bilan tanishar ekanmiz,

xalqimiz el farzandlarining bir-biriga hamkor, halol, pok

bo‘lishi bilan birga mard, vatanparvar, ilmni sevuvchi shaxs

darajasiga ko‘tarilishini ham xohlaganligiga ishonamiz.

O‘zbekiston Respublikasi mustaqillikka erishganidan so‘ng

uzoq o‘tmishda yashab o‘tgan o‘nlab olim va allomalarning

nomlari, asarlari, kashfiyotlari haqidagi dalillar qayta tiklandi.

Natijada, ≪Olim bo‘lsang, olam seniki≫, ≪Olimdan ot

qoladi, nodondan dod≫, ≪Ota-onasini tanimagan, tang risini

tanimas≫ kabilardagi fikrlar tasdiqlandi.

Albatta, inson hayoti bevosita oila bilan bog‘liq.

Oiladagi turmushning totuvligi har bir oila a’zosining

taqdiriga ijobiy ta’sir ko‘rsatadi. Oilasi notinch odamning

xayoli turg‘un bo‘lmaydi. Bunday sharoitda tarbiyalangan

bolalar ham har tomonlama insoniy yetuklikka erisha

olmaydilar. Shuning uchun ham xalq maqollari qatoridan

≪Oila ahil bo‘lsa, omad o‘z oyog‘i bilan kelar≫, ≪Oila —

tinch — yurt tinch≫, ≪Oila qo‘sh, ustunli ayvon≫, ≪Husn

to‘yda kerak, mehr kunda≫ kabi namunalar o‘rin olgan.

Ma’lum bo‘ladiki, asrlar davomida xalqimiz o‘zining dunyoqarashini

ijobiy fazilat va nuqsonlarga bo‘lgan muno -

sabatini, ezgulik va yovuzlik haqidagi fikr va mulohazalarini

o‘z maqollarida ifoda etgan. Bu hikmatli so‘zlar har bir

o‘zbek farzandi uchun ota-bobosidan qolgan pand-nasihat

39

sifatida qabul qilinmog‘i lozimdir. Chunki yuqorida misol



sifatida keltirilgan maqollarning o‘zi ham ming-ming yillar

davomida ajdodlarimiz hayot tajribasidan o‘tib, zamon

sinovlariga bardosh bergan holda bizgacha yetib kelgan.

Xalq maqollari asrlar davomida o‘zining shakl va mazmun

jihatdan benazirligi bilan buyuk va taniqli adiblar e’tiborini

jalb qilib keldi. Yusuf Xos Hojibdan tortib

Muqimiygacha, Alisher Navoiydan tortib Abdulla Qah -

horgacha xalq maqollaridan samarali foydalanganlar. Hatto

xalq o‘zi yaratgan maqollaridan doston, ertak, rivoyat va

naqllarda unumli foydalangan. Jumladan, Alisher Navoiy

lirikasida ≪Chiqma g‘on jong‘a umid≫, ≪It uyub qoldiyu,

ko‘chdi karvon≫, ≪Men firoqdin desam, ul der Iroqdin≫;

Bobur ijodida: ≪Bo‘lib turur ikki ko‘zim yo‘lida to‘rt≫,

≪Men edim saningdek, sen bo‘lg‘oysen maningdek≫;

Abdulla Qahhor ijodida ≪Otning o‘limi, itning bayrami≫,

≪Quruq qoshiq og‘iz yirtar≫; ≪Alpomish≫ dostonida ≪Sulton

suyagini xo‘rlamas≫, ≪Elakka borgan xotinning ellik og‘iz

gapi bor≫ kabi maqollar ko‘plab uchraydi.

Folklorshunoslik ilmida shoir va yozuvchilar tomonidan

xalq maqollarining asar matnida keltirilishi folklorizm deb

ataladi. Bu holat ijodkorning xalq og‘zaki ijodiga bo‘lgan

munosabati ijobiy ekanini tasdiqlaydi.

Xalqimiz yaratgan maqollar mazmun jihatdan chuqur

bo‘lishi bilan birga badiiy jihatdan ham mukammaldir.

Ularda go‘zal o‘xshatishlar, tovushdoshlik, mubolag‘alar,

majoziy obrazlar yetakchi o‘rinni egallaydi. ≪Ona bilan

bola — gul bilan lola≫ maqolida o‘xshatish badiiy san’ati

qo‘llangan. Maqolning mazmunida ona bilan bolaning gul

bilan lolaga o‘xshatilishi nazarda tutiladi. ≪Olim bo‘lsang,

olam saniki≫ maqolida ≪l≫, ≪m≫, ≪s≫ tovushlari alliteratsiyatovushdoshlik

holatini vujudga keltirgan. Endi ≪Boy boyga

boqar, suv soyga oqar≫ maqoliga diqqat qilaylik. Bu maqolda

≪boyga≫ va ≪soyga≫ so‘zlari ichki qofiyani, ≪boqar≫ va

≪oqar≫ so‘zlari tashqi qofiyani tashkil etadi. Qizig‘i shundaki,

har ikkala qofiyadosh so‘zlarda ham faqat bitta tovushda

farq seziladi. Bu esa maqolning badiiy jihatdan mukammalligini

ta’minlashda muhim ahamiyat kasb etadi. Ayni

chog‘da ≪b≫, ≪o≫, ≪e≫, ≪r≫, ≪s≫ kabi tovushlar vositasida

tovushdoshlik holati vujudga keltirilgan. Ma’lum bo‘ladiki,

xalqimiz yaratgan maqollar faqat mazmun jihatdan emas,

badiiy jihatdan ham ajoyib so‘z san’ati namunalari sifatida

baholanishi mumkin.

40

Yuqorida qayd etilgan fikrlardan quyidagi xulosalarga



kelishimiz mumkin:

Xalq maqollari asrlar davomida o‘zbek xalqining hayot

tajribasini badiiy jihatdan ifodalovchi so‘z san’ati namunalari

sifatida yashab keldi.

Xalq maqollari ming yil davomida shoir va yozuvchilar

tomonidan badiiy asarlarga kiritildi va folklorizm namunasi

sifatida so‘z san’atidan o‘rin oldi.

Mahmud Koshg‘ariyning turkiy so‘zlarga izoh berish

maqsadida keltirgan maqollari o‘z davrida o‘rta asr olimi

tomonidan dastlabki o‘rganish ob’ekti bo‘lgani sifatida

baholanishi mumkin. Keyinchalik esa, bu an’ana o‘zbek

folklorshunos olimlari tomonidan rivojlantirilganini e’tirof

etish joizdir. Bu olimlar ko‘p asrlik madaniy merosimizdan

munosib o‘rin olgan otalar so‘zini to‘pladilar, ilmiy tahlildan

o‘tkazdilar, nashrdan chiqardilar va xalqqa taqdim

etdilar.


Maqollar mundarijasi ijtimoiy, siyosiy, iqtisodiy, ma’-

naviy masalalarga oid mavzulardan iboratdir. Ularda

o‘zbekning vataniga, xalqiga, mehnatga, ilmga, hunarga,

oilaga, mardlikka, ahillikka bo‘lgan munosabatlari o‘zining

badiiy ifodasini topgan.

Badiiy jihatdan mukammallik maqollarning asosiy fazilatlaridan

biri hisoblanadi. O‘xshatish, tovushdoshlik, sifatlash,

istiora, majoz kabi badiiy san’atlar keng qo‘llanilganligi

bilan ular o‘quvchi diqqatini o‘ziga jalb etadi.

Maqollar uzoq o‘tmishda bo‘lgani kabi bugungi kunda

ham mustaqillikka erishgan o‘zbek xalqining yosh avlodini

ajdodlar havas qilgan barkamol inson darajasiga yetaklovchi

asosiy tarbiya vositalaridandir.



Download 434.34 Kb.
1   ...   12   13   14   15   16   17   18   19   ...   73




Download 434.34 Kb.

Bosh sahifa
Aloqalar

    Bosh sahifa



«sharq» nashriyot-matbaa aksiyadorlik kompaniyasi bosh tahririyati

Download 434.34 Kb.