• 110-500 kV gərginlikli blok və yarımblok ötürülmələr
  • CAVAB Kondensator batareyaları quraşdırılan PQ
  • Uzununa kompensasiya qurğuları ilə təchiz edilmiş elektrik verilişi
  • 110-220 kV gərginlikli şəbəkələrdən 27,5 kV dəyişən cərəyanlı dartı yarımstansiyaların elektrik təchizatı sxemi
  • 110-500 kV kV gərginlikli HX izolyasiyasının ildırım ifrat gərginliklərdən mühafizə
  • SUAL 36
  • 110-220 kV gərginlikli torpaqlanma çıxarılan neytralın ifrat gərginliklərdən mühafizəsi
  • SUAL 37
  • Sual 38
  • Sual 39
  • Uzunluğu 200-300 km-dən artıq olan 500 kV gərginlikli HX birləşdirilmiş PQ




    Download 0.93 Mb.
    bet6/8
    Sana24.03.2017
    Hajmi0.93 Mb.
    1   2   3   4   5   6   7   8

    Uzunluğu 200-300 km-dən artıq olan 500 kV gərginlikli HX birləşdirilmiş PQ.

    Uzunluğu 200-300 km-dən artıq olan 500 kV-luq HX-də və bu HX birləşdirilmiş 500 kV gərginlikli PQ-da daxili ifrat gərginliklərin hesablanmalarını aparılması aşağıdakı məqsədlər üçün edilir:



    1. Kvazistasioner ifrat gərginliklərin təyini və avadanlıq, xüsusən də İGM üçün onların nə dərəcədə təhlükəli olmasını qiymətləndirilməsi;

    2. avadanlıqlar üçün kvazistasionar ifrat gərginliklər real təhlükə yaradan hallarda onların təsirinin azaldılmasına yönəlmiş kompleks tədbirlərin təyin edilməsi; məsələn, rezonans təbiətli bu cür təhlükəli ifrat gərginliklər şuntlayıcı reaktorların qoşulma sayından asılı olaraq “rezonans” uzunluqlu xəttin açılmış fazasında BATQ dövründə yarana bilər;

    3. kommutesiya ifrat gərginliklər zamanı İGM-dən ayrılan enerjinin təyini.

    Analitik yolla, yaxud kompüter vasitəsilə modelləşdirmədən istifadə etməklə aparılan daxili ifrat gərginliklərin hesabatı 500 kV-luq HX-də quraşdırılan İGM xarakteristikalarının seçilməsi (Ui.g.n., Wx) üçün əsas sayılır.
    110-500 kV gərginlikli blok və yarımblok ötürülmələr

    Təhlükəli daxili ifrat gərginliklərin yaranması mümkün olan sxemlər blok və yarımblok ötürülmələrin sxemləridir. Bu sxemlərdə hava xətti güc transformatoru və ya avtotransformator ilə birlikdə kommutatlaşır. Layihə praktikasında avadanlıqlar və xüsusən İGM üçün təhlükəli olan blok və yarımblok sxemlərdən mümkün qədər istifadə edilməməlidir. Lakin bir sıra bu cür elektrik verilişi artıq istismar olunur və bu köhnəlmiş ventil boşaldıcıların İGM ilə əvəz olunması baxımından hesablamaların aparılmasını tələb edir.

    Blok və yarımblok ötürülmələrdə daxili ifrat gərginliklərin hesablanması aşağıdakı məqsədlər üçün aparılır:


    1. kvazistasionar ifrat gərginliklərin təyini və avadanlıq, xüsusən də İGM üçün onların nə dərəcədə təhlükəli olmasının qiymətləndirilməsi;

    2. avadanlıqlar üçün kvazistasionar ifrat gərginliklər real təhlükə yaradan hallarda onların təsirinin azaldılmasına yönəlmiş kompleks tədbirlərin təyin edilməsi;

    3. kommutasiya ifrat gərginliklər zamanı İGM-dan ayrılan enerjinin təyini.

    Nəzərə alınmalıdır ki, blok və yarımblok ötürülmələrdə kvazistasionar ifrat gərginliklər zamanı İGM-nın etibarlı istismarını təmin edən ən böyük işçi gərginlik şəbəkənin ən böyük işçi gərginliyinin faza qiymətindən nəzərə çarpacaq dərəcədə yuxarı ola bilər.

    110-220 kV gərginlikli yarımblok ötürülmələr (bax şəkilə) daha geniş yayılmışdır. Bunlarda (110-220)/(6-10) kV-luq alçaldıcı transformatorlar 110-220 kV-luq açarlara malik deyillər. Bu, bir qayda olaraq, dalan, tranzit yarımstansiyaları, uzunluğu 40-50 km-ə qədər olan 110-220 kV-luq HX ilə qidalanan ayrılmaları olan yarımstansiyalardır. Bu cür yarımstansiyalarda 110-220 kV-luq transformatorların neytralı çox vaxt torpaqlanmadan azad edilir.



    sima 001

    Şəkil. 110 kV gərginlikli yarımblok ötürülməyə aid nümunə


    110-220 kV yarımblok ötürülmə üçün hesablama yolu ilə təyin edilmiş və istismar təcrübəsi ilə yoxlanılmış əsas İGM xarakteristikaları aşağıdakılardır:

    1. 110-220 kV İGM-nın ən böyük işçi gərginliyi şəbəkənin ən böyük işçi (faza) gərginliyindən 20% yuxarı qəbul edilir və cədvəldə göstərilir:




    Gərginlik sinfi, kV

    110

    220

    Ui.g.n., kV

    88

    176




    1. enerjitutumu (Wx) və digər 110-220 kV İGM parametrləri 10.2-10.3 bəndləri üzrə təyin olunur.


    SUAL 35

    Xüsusi hallarda tətbiq edilən 110-500 kV-luq İGM-nın xarakteristikalarının seçilməsi. Kondensator batareyaları quraşdırılan PQ. 110-500 kV kV gərginlikli HX izolyasiyasının ildırım ifrat gərginliklərdən mühafizə.



    CAVAB

    Kondensator batareyaları quraşdırılan PQ

    Hesablamalar, kondensator batareyalarının qoşulması və ya açılması nəticəsində yaranan kommutasiya ifrat gərginliklər zamanı İGM-dan ayrılan enerjinin təyin edilməsi məqsədilə aparılır. Analitik yolla və ya kompüter vasitəsilıə modelləşdirmədən istifadə etməklə aparılan ifrat gərginlik hesabatları PQ-da quraşdırılan İGM-nın enerji tutumun təyin edilməsi üçün əsas sayılır. Ən böyük işçi gərginlik və digər İGM parametrləri 10.1 və 10.3 bəndləri üzrə təyin edilir.


    Uzununa kompensasiya qurğuları ilə təchiz edilmiş elektrik verilişi

    Daxili ifrat gərginliklərin hesabatı aşağıdakı məqsədlə aparılır:



    1. kvazistasionar ifrat gərginliklərin təyini (o cümlədən qısaqapanma rejimində. Çünki qısaqapanma cərəyanları UKQ tutumunda 50 hs tezlikli gərginliyin əhəmiyyətli dərəcədə aşağı düşməsinə səbəb ola bilər);

    2. kommutasiya ifrat gərginliklər zamanı İGM-dan ayrılan enerjinin təyini;

    Daxili ifrat gərginliklərin hesabatı UKQ-nın mühafizəsi üçün quraşdırılan İGM xarakteristikalarının (Ui.g.n., Wx) seçilməsi üçün əsas sayılır.
    110-220 kV gərginlikli şəbəkələrdən 27,5 kV dəyişən cərəyanlı dartı yarımstansiyaların elektrik təchizatı sxemi

    27,5 kV sənaye tezlikli bir fazlı cərəyan dartı yarım stansiyaların (DYS) 110-220 kV tərəfində quraşdırılan 110-220 kV İGM xarakteristikalarının seçilməsi üzrə tövsiyyələr, habelə bu İGM-nın zədələnmə riskinin azaldılması üsulları [16-17]-də göstərilib. Bu tədqiqatlar yüksək gərginlikli ümumi təyinatlı şəbəkələr vasitəsilə elektrikləşdirilmiş dəmir yollarının elektrik təchizatı məsələlərinə daha böyük diqqətin verilməsini əsaslandırmağa imkan verir. Buradan bir sıra əsas nəticələrə gəlmək olar.



    1. HX sonradan açılmaqla qidalandırıcı hava xətlərində qısa qapanma baş verdikdə 27,5kV dəyişən cərəyanlı dartı yarımstansiyalarının nümunəvi qidalanma sxemlərində neytralı izolə olunmuş şəbəkə sahəsi ayrılır, bu isə EQQQ tələblərinin pozulması deməkdir.

    2. Müəyyən şəraitlərdə DYS-ya birləçdirilmiş neytralı izolə olunmuş ayrılan qidalandırıcı şəbəkə sahəsi mövcud olduqda, bu 27,5kV kontakt şəbəkədən gərginliyin “əks transformasiyasına” səbəb olur. Bu da bir sıra hallarda avadanlığın izolyasiyası üçün təhlükəli kvazistasionar və kommutasiya ifrat gərginliklərin yaranması ilə nəticələnir.

    3. 27,5 kV dəyişən cərəyanlı DYS qidalanma sxemlərində avadanlıqların zədələnməsini istisna etmək üçün aşağıdakılar tövsiyyə olunur:

    4. imkan daxilində DYS-da güc transformatorlarının neytralı torpaqlanmalıdır;

    5. 110-220 kV ventil boşaldıcıları ən böyük işçi gərginliyi faza qiymətindən 20% yuxarı, bir impulsun xüsusi udulma enerjisi isə Wx≥4 kC/kV olan qeyri-xətti ifrat gərginlik məhdudlaşdırıcıları ilə əvəz edilməlidir;

    6. ümumi təyinatlı elektrik şəbəkələrinin və elektrikləşdirilmiş dəniz yollarının elektrik təchizatı sisteminin rele mühafizəsi qurğularının işinin koordinasiyası təmin edilməlidir;

    7. qidalandırıcı şəbəkədə qısa qapanma baş verdikdə 110-220 kV qidalandırıcı şəbəkənin izolə olunmuş sahəsi ayrılana qədər DYS işçi transformatoru 27,5 kV dartı şəbəkəsindən açılmalıdır.

    Göstərilən tədbirlər müxtəlif effektivliyə və həyata keçirilmə mümkünlüyünə malikdir.

    110-500 kV kV gərginlikli HX izolyasiyasının ildırım ifrat gərginliklərdən mühafizə

    Bir sıra hallarda obyektiv səbəblərdən (qruntun yüksək xüsusi müqaviməti, yüksək külək-buzbağlama yükləri səbəbindən ildırımdan mühafizə troslarının tətbiq edilməsinin qeyri-mümkünlüyü və s.) ənənəvi ildırımdan mühafizə vasitələri HX-nın lazımi ildırıma davamlılığına təmin edə bilmir. Bu hallarda əlavə olaraq bahalı, lakin effektiv üsul kimi HX dayaqlarında İGM-nın quraşdırılması qəbul edilə bilər.

    110-500 kV-luq asma ifrat gərginlik məhdudlaşdırıcıları xətt izolyatorlarının zəncirələrinə paralel olaraq 110-500 kV HX dayaqlarında, yəni faza naqili və dayağın traversi arasında quraşdırılır. Bu halda İGM-nın qoşulmasının iki üsulundan istifadə olunur:


    1. qığılcım aralığı olmadan;

    2. qığılcım aralığı vasitəsilə.

    110-500 kV HX üçün aparılan bir sıra hesablamaların əsasında İGM-nın quraşdırılma yerinə münasibətdə aşağıdakı ümumiləşdirilmiş tövsiyyələr verilir:

    1. ildırım ifrat gərginliklərdən bütün HX izolyasiyasının effektiv mühafizəsi üçün hər bir dayaqda İGM quraşdırılmalıdır;

    2. faza naqillərinə ildırımın düşməsi nəticəsində ildırım açılmalarının sayının azaldılması üçün yuxarı fazalarda (naqillər şaquli və ya “üçbucaq” yerləşdirildikdə) və kənar fazalarda (naqillər üfuqi yerləşdirildikdə) mühafizə İGM-nın quraşdırılması daha effektivdir;

    3. dayaqlardan faza naqillərinə izolyasiyanın əks örtülməsi nəticəsində ildırım açılmaların sayının azaldılması üçün naqilləri üfuqi yerləşmiş HX-nin kənar fazalarında, naqilləri digər şəkildə yerləşdirilmiş HX üçün isə dayaqların torpaqlanma müqavimətindən asılı olaraq (kiçik torpaqlanma müqavimətlərində-yuxarı fazalarda, böyük torpaqlanma müqavimətlərində isə-aşağı fazalarda) İGM-nın quraşdırılması daha effektivlidir;

    4. birdövrəli dayaqda izolyasiyanın örtülməsini istisna etmək üçün dayaqda bütün fazalarda İGM quraşdırılmalıdır;

    5. ikidövrəli dayaqlarda izolyasiyanın örtülməsini istisna etmək üçün dövrələrdən birinin fazasında İGM-nın quraşdırılması kifayətdir.

    6. 110-500 kV HX-də İGM quraşdırılan zaman onun enerjitutumunun (Wx) seçilməsi əsas amillərdən biridir. Enerjitutumunun kifayətedici qiymət əhəmiyyətli dərəcədə aşağıdakı faktorlardan asılıdır:

    7. İGN quraşdırılan faza naqilinə ildırımın düşməsi ehtimalından, həmçinin ildırım boşalmasının statistik parametrlərindən;

    8. İGN quraşdırılan HX dayaqlarının torpaqlanma müqavimətindən;

    9. İGN quraşdırılan dayaqda HX fazalarının sayından;

    10. Qonşu dayaqlarda həmin fazada quraşdırılan İGM-nın mövcudluğundan;

    11. İGN quraşdırılan tipindən (qığılcım aralıqlar ilə və ya onsuz).

    Hər bir konkret halda İGM enerjitutumunun təyin edilməsi texniki-iqtisadi hesablamaların nəticələrinə görə aparılır.

    110-500 kV-da quraşdırılan İGM-nın ən böyük işçi gərginliyi onun tipindən asılıdır (qığılclm aralıqla ilə və ya onsuz). Qığılcım aralığa malik olmayan İGM quraşdırıldıqda ən böyük işçi gərginlik nümunəvi hallarda olduğu kimi seçilir (və ya HX-nin böyük uzunluğu, HX-nin transformator ilə eynivaxtda kommutasiyasının mümkünlüyü və digər əlamətlər varsa, xüsusi hallarda olduğu kimi). Qiğilcım aralıqlı İGM quraşdırılan halda işçi gərginlik ildırım ifrat gərginliklərdən qığılcım aralığı işədüşdükdən sonra axan sənaye tezlikli cərəyandan yaranan qövsün etibarlı söndürülməsinin təmin edilməsi şərtinə əsasən seçilir.

    110-500 kV HX-da İGM ilə ardıcıl qoşulmuş və zədələnmə zamanı ifrat gərginlik məhdudlaşdırıcısının açılmasını təmin edən ayırıcıların tətbiqi ilə 110-500 kV İGM-nın quraşdırılması tövsiyyə olunur.


    SUAL 36

    110-500 kV EKPQ-nın ifrat gərginliklərdən mühafizəsi. 110-220 kV gərginlikli torpaqlanma çıxarılan neytralın ifrat gərginliklərdən mühafizəsi.



    CAVAB

    110-500 kV EKPQ-nın ifrat gərginliklərdən mühafizəsi

    Eleqaz izolyasiyasının volt-saniyə xarakteristikası hava və kağız-yağ izolyasiyanın xarakteristikalarından əhəmiyyətli dərəcədə fərqlənir. Eleqaz izolyasiyada ifrat gərginliklərin kiçik təsiretmə müddətlərində izoləedici xassələrin davamlılığı yoxdur. Ona ğörə də eleqaz izolyasiyalı avadanlıq üçün ildırım ifrat gərginliklər (mikrosaniyə frontları) və yüksək tezlikli ifrat gərginliklər (nanosaniyə frontları) əsas təhlükə mənbəyidir.

    İldırım ifrat gərginliklərin mənbəyi birləşdirilmiş hava xətlərinin ildırım ilə vurulması sayılır. Yüksək tezlikli ifrat gərginlik mənbəyi-EKPQ daxilində qısa sahələrin aralayıcı və açarlarla kommutasiya sayılır. Yüksək tezlikli ifrat gərginliklər EKPQ ayrı-ayrı istifadə edilməsi hallarının xüsusiyyətləri bağlı deyil, EKPQ-nin özünün xassəsinin, onun konstruksiyasının nəticəsidir. Bu növ ifrat gərginliklərdən mühafizə EKPQ-nin istehsalçı zavodu tərəfindən nəzərdə tutulur.

    EKPQ-nın ildırım (və kommutasiya) ifrat gırginliklərdən mühafizəsinin seçilməsi layihə mərhələlərində həyata keçirilir. Mühafizə aparatları qismində adi tipli (hava izolyasiyalı) və ya eleqaz izolyasiyalı İGM (qısadılmış EİGM) tətbiq edilir. EKPQ-nın ifrat gərginliklərdən mühafizəsi zamanı aşağıdakı məsələlərin həllinə köməklik edən qiymətləndirmə və hesablamalar aparılmalıdır:



    1. EKPQ-nın qiymətinin yüksək olmasını nəzərə alaraq, İGM quraşdırılan yerin əsaslandırılması;

    2. mühafizə aparatının tipinin seçilməsi;

    3. İGM və ya EİGM xarakteristikalarının seçilməsi.

    EKPQ-nın mühafizəsi üçün quraşdırılan İGM və EİGM xarakteristikalarının seçilməsi mnümunəvi hallarda olduğu kimi (və yaəgər böyük uzunluğu HX, HX-nin eynivaxtda transformator ilə kommutasiyası mümkünlüyü və s. əlamətlər mövcuddursa xüsusi hallarda olduğu kimi) yerinə yetirilir.

    110-220 kV gərginlikli torpaqlanma çıxarılan neytralın ifrat gərginliklərdən mühafizəsi

    Enerjisistemin inkişafı ilə əlaqədar qısa qapanma cərəyanları artır. Bu da öz növbəsində transformator dolaqlarına dinamiki təsirlərin artmasına, kommutasiya aparatlarının işinin ağırlaşmasına səbəb olur. 110-220 kV güc transformatorlarının neytrallarının bir hissəsinin torpaqlanmasının çıxarılması bir fazalı qısa qapanma cərəyanlarının məhdudlaşdırılmasının effektiv tədbirləri qismində tətbiq edilir. Bundan əlavə, bir sıra hallarda güc transformatorlarının neytrallarının torpaqlanmasının çıxarılması rele mühafizəsinin təçkilinə köməklik edir.

    Güc transformatorunun neytralının torpaqlanmasının çıxarılması istismar prosesində ildırım (və kommutasiya) ifrat gərginliklərinin izolyasiyaya təsirindən neytralın izolyasiyasının mühafizə edilməsini tələb edir. Bunun üçün neytralda NİGM ilə işarələnən xüsusi İGM quraşdırılır.

    NİGM-nın hesablama yolu ilə təyin olunan və istismar şəraitində yoxlanılan əsas xarakteristikaları cədvəldə verilir.





    Neytralın izolyasiyasının mühafizəsi üçün İGM parametrləri

    110 kV-luq şəbəkə

    220 kV-luq şəbəkə

    Qeyd

    1

    İGM-nın ən böyük işçi gərginliyi, az olmamaqla (kV)

    52

    104




    2

    2000 mks buraxma qabiliyyətli bir cərəyan impulsunun enerjitutumu, kc/kV

    2,5-3,0

    2,5-3,0


    Enerjitutumu 1 bəndi üzrə İGM-nın ən böyük işçi gərginliyinə nisbətdə göstərilib

    3

    2000 mks buraxma qabiliyyətli cərəyanın amplitudu, (A)

    500-600

    500-600




    4

    “Gərginlik-zaman” xarakteristikası.Təsiretmə müddəti 10 san.olduqda 50 hs gərginliyin buraxıla bilən yüksəlmə dəfəliyi, az olmamaqla (nisbi vahidlərdə)

    1,25

    1,25


    Dəfəlik 1 bəndi üzrə İGM-nın ən böyük işçi gərginliyinə nisbətdə göstərilib

    5

    İldırım ifrat gərginliklərin məhdudlaşdırılması rejimində qalıq gərginlik, çox olmamaqla (kV)

    190

    380


    Qiymət 10 kA amplitudlu8/20 mks cərəyan impulsunda göstərilib

    6

    Kommutasiya ifrat gərginliklərin məhdudlaşdırılması rejimində qalıq gərginlik, çox olmamaqla (kV)

    -

    -





    7

    8/20 mks impulsda nominal cərəyan boşalması, (kA)

    10

    10




    8

    Böyük cərəyan impulsun amplitudu 4/10 mks, (kA)

    65-100

    65-100





    SUAL 37

    Multiqradient İGM.



    CAVAB
    İGM-nın hazırlanması və istismarı zamanı varistor sütunları boyu temperaturun qeyri-bərabər paylanmasının aradan qaldırılması həllini tələb edən ciddi problemlərdən biri sayılır. Bu, aşağıda göstərilən səbəblər nəticəsində baş verir:

    1. 6-35 kV İGM üçün radial (yan səthi vasitəsilə) və aksial (metal flanslar vasitəsilə) istiqamətlərdə müxtəlif istilikvermə nəticəsində varistor sütunlarının qeyri-bərabər soyudulması;

    2. 110-500 kV İGM üçün İGM yerləşdirilən elektrik sahəsinin kəskin qeyri-bərabərliyi səbəbindən varistor sütunları boyu gərginliyin qeyri-bərabər paylanması.

    6-500kV varistor sütunları boyu temperaturun paylanmasının bərabərləşdirilməsi yəni nəsl mühafizə aparatı-qeyri-xətti multiqradient ifrat gərginlik məhdudlaşdırıcı (6-500kV QM İGM) vasitəsilə həyata keçirilir.

    Müxtəlif istehsalçıların 110-500 kV varistor sütunları boyu temperaturun paylanmasının bərabərləşdırılməsi müəyyən dərəcədə yaranan qeyri-bərabərliyin səbəblərini aradan qaldırmaq üçün quraşdırılan ənənəvi torroidal ekranlar vasitəsilə əldə olunur. Yəni varistorun tutum qiymətinin yerə və faza naqlinə yenidən paylanması hesabına varistor sütunları boyu eyni bərabərlikdə elektrik sahəsi təmin olunur. Bununla belə, ekranların mövcudluğu İGM-nın yuxarı flansından torpaqlanmış konstruksiyalara qədər məsafənin nəzərə çarpacaq dərəcədəazalmasına səbəb olur.Qeyd olunan qabaritin azalması dəniz səviyyəsindən 1000 metrə qədər hündürlükdə buraxıla bilər, lakin təzyiqin aşağı düşməsi xarakterik olan daha hündür ərazilərdə bu artıq təhlükəli hesab olunur. Bu halda izolyasiyanın boşalma xarakteristikaları aşağı düşür və İGM-nın (ekran ilə birgə) səthi üzrə örtülməsi riski artır. Bir çox hallarda kompakt qapalı paylayıcı qurğularda nümunəvi konstruksiyalı ekranların tətbiq edilməsi ümumiyyətcə mümkün deyil. Bununla bərabər, qeyri-xətti multiqradient ifrat gərginlik məhdudlaşdırıcısının (110-500 QMİGM) konstruksiyası hətta torroidal ekranlardan imtina edildikdə belə varistor sütunları boyu temperaturun bərabər paylanması məsələsini effektiv həll etməyə imkan verir.

    Xüsusilə ağır iş şəraitləri üçün mühafizə aparatı kimi işlənib-hazırlanan 6-500 kV QMİGM etibarlılığın əhəmiyyətli dərəcədə artırılması ilə adi şəraitlərdə də istifadə oluna bilər.

    Sual 38

    Yarımstansiyanın yerləbirləşdirici qurğusunun müqavimətinin ölçülməsi.



    Cavab

    Müqavimətin ölçülməsi EVX-in ildırımdan mühafizə trosları (burazları), yarımstansiyadan çıxan kabellərin metal örtükləri və digər təbii yerləbirləşdirijilər birləşmə yerlərindən aralanmamaqla yerinə yetirilir.

    Ölçmənin prinsipial sxemi şəkil 1-də verilmişdir.

    Cərəyan və potensial elektrodlarını yarımstansiyanın ərazisinin elektrik verilişi xətləri və yeraltı kommunikasiyalar olmayan ərazisində, ərazi üzrə bir xətt üzərində yerləşdirmək lazımdır. Yarımstansiyadan cərəyan və potensial elektrodlarına qədər olan məsafə YQ-nin ölçülərindən və yarımstansiya ətrafı ərazinin xarakterik xüsusiyyətlərindən asılı olaraq təyin edilir.



    z1

    Şəkil 1. Yerləbirləşdirmə müqavimətinin ölçülməsinin prinsipial sxemi:

    YQ- yerləbirləşdirimə qurğusu; P – potensial elektrodu; J- jərəyan elektrodu;

    y – yerləbrləşdirilmədir


    Əgər yarımstansiyanın yerləbirləşdiriji qurğusunun ölçüləri böyük deyilsə, onun ətrafında isə elektrik veriliş xətləri və yeraltı kommunikasiyalardan azad geniş ərazi vardırsa, o zaman elektrodlara qədər olan məsafələr aşağıdakı kimi təyin edilir:

    ryj ≥5D; ryp=0,5 ryj .

    burada, D - verilmiş tipdə olan yerləbrləşdirijilər üçün (çoxbucaqlı şəklində olan yerləbrləşdiricilər üçün –YQ-nın ən böyük dioqanalı; dərinliyə basdırılmış yerləbrləşdiricilər üçün- dərinliyə basdırılmış elektrodun uzunluğu; şüa şəkilli – düz xətli yerləbirləşdircilər üçün isə şüanın uzunluğudur) paylaşdırıcı qurğunun (PQ-nın) ən böyük xətti (bir xətt üzrə) ölçüsüdür.

    Əgər yerləbirləşdirijinin ölçüləri böyükdürsə və yuxarıda göstərilən qayda ilə elektrodları yerləşdirmək imkanı yoxdursa, o zaman jərəyan elektrodunu ryj≥3D məsafəsində yerləbrləşdirmək lazımdır. Potensial elektrodu isə ardıjıl olaraq aşağıda verilən məsafələrdə: ryp=0,1 ryj ; 0,2 ryj ; 0,3 ryj ; 0,4 ryj; 0,6 ryj ; 0,7 ryj; 0,8 ryj; 0,9 ryj məsafələrdə yerləşdirilərək müqavimətin qiymətləri ölçülür. Bundan sonra müqavimətin qiymətinin məsafədən (ryj-dən) asılılıq əyrisi qurulur. Əgər əyri monoton artarsa və orta hissəsində horizontal hissə olarsa (şəkil 2a-da göstərilən kimi), ryp=0,5 ryj–də alınan qiymət yerləbirləşmə müqavimətinin həqiqi qiyməti kimi qəbul edilir. Əgər əyri monoton artmazsa bu, müxtəlif kommunikasiyaların (yeraltı və yerüstü) ölçməyə təsiri olduğunu göstərir. Bu halda ölçməni YQ-dan başqa istiqamətlərdə elektrodların yerləşdirilməsi ilə təkrar etmək lazımdır.

    Əgər müqavimətin əyrisi səlis artarsa, amma horizontal hissə olmazsa (ryp=0,4ryj və ryp=0,6 ryj zamanı müqavimətin ölçülmüş qiymətlərinin fərqi ryp=0,5 ryj zamanı ölçülmüş qiymətdən 10%-dən çox olarsa) -şəkil 2b və jərəyan elektrodunu daha uzaq məsafələrdə yerləşdirmək imkanı olmazsa, o zaman ryp=3D və ryp=2D hallarında iki seriya ölçmələr yerinə yetirilir və əyrilər bir qrafikdə çəkilir. Əyrilərin kəsişmə nöqtəsi yerləbirləşmə müqavimətinin həqiqi qiyməti kimi qəbul edilir. Müqavimətin ölçülməsində M-416, GKZ-01, GKO-200 və ANÇ-3 tipli jihazlardan istifadə olunan zaman alınmış əyrilər kəsişməyə bilərlər. Bu halda MJ-08, F-4103 və PİNP tipli jihazlardan istifadə olunması tövsiyə olunur.

    z2

    Şəkil 2. Müqavimətin ölçülmüş qiymətinin potensial və jərəyan elektrodları arasındakı məsafələrin nisbətindən asılılığı

    a- jərəyan elektrodu kifayət qədər aralıda yerləşdikdə; b-jərəyan elektrodu lazım olandan yaxın məsafədə yerləşdikdə; 1- ryj =3D; 2- ryj =2D-yə aiddir.
    Ölçmələr yerinə yetirilən zaman köməkçi elektrodlar qismində rənglənməmiş, diametri 10-20 mm olan polad çubuqlardan yaxud diametri 50 mm-ə qədər olan borulardan istifadə olunur. Çubuqlar və borular rənglənmiş olarlarsa onlar boyalardan təmizlənməli, keçirijilərin birləşdirilmə yerləri isə pasdan təmizlənməlidir. Çubuqlar qrunta 1,0-1,5 m dərinliyə, yerlərində o yan, bu yana hərəkət etdirilməməklə düzünə çalınırlar yaxud burulmaqla torpağa yeridilirlər. Vajib olduqda jərəyan elektrodu dairə üzrə bir birindən 1,0-1,5 m məsafədə yerləşdirilməklə, bir neçə paralel birləşdirilmiş elektroddan düzəldilir.

    Jərəyan elektrodunun seçilməsi, yaxud düzəldilməsi zamanı jərəyan dövrəsinin müqavimətini ölçmənin yerinə yetirilməsi üçün təklif olunan jihazın texniki göstərijilərinə (verilənlərinə) uyğun olmasını yoxlamaq lazımdır. Müxtəlif jihazların jərəyan dövrəsinin (elektrodla birlikdə) yol verilən müqavimətinin qiyməti müxtəlifdir, o həmçinin yerləbirləşdirmə müqavimətinin ölçülmə diapazonunun seçilməsindən asılıdır. Məs., F-4103 tipli jihaz üçün jərəyan dövrəsinin müqavimətinin yol verilən hədd qiyməti seçilən ölçmə diapazonundan asılı olaraq 1 kOm-dan 6 kOm-a qədər dəyişir. Jərəyan dövrəsinin müqavimətini yoxlamaq üçün bütün ölçmələrin əvvəlində jihazın jərəyan (J1) və potensial (P1), yəni İ1 və E1 çıxışlarını birləşdirmək, onları da jərəyan elektrodu ilə birləşdirərək jərəyan dövrəsinin müqavimətini ölçmək lazımdır.

    Yuxarıda qeyd edildiyi kimi yarımstansiyaların yerləbirləşmə konturlarının müqavimətinin ölçülməsində başqa ölçü jihazları ilə bərabər, ən çox MJ-08 tipli meqaommetrlərdən istifadə olunur.

    Sual 39

    Yarımstansiyanın yerləbirləşdirici qurğusunun müqavimətinin ölçülməsi üsulları.



    Cavab

    Yarımstansiyanın (YS-ın) ərazisi geniş olduqda və obyektlə zond arasında və obyektlə elektrod arasında tövsiyyə olunan məsafəni təmin etmək mümkün olmadıqda yerləbirləşdirmə müqavimətinin (Ry) ölçülmüş qiyməti adətən həqiqi qiymətdən çox-çox kiçik olur və əsasən yerləbirləşdiriji keçiriji endirim (spusk) ilə kontur arasında əlaqə olduğunu göstərir. Bu əlaqə olmadıqda isə Ry-nin qiyməti normallaşdırılmış qiymətdən çox-çox böyük olur və işçi heyyət tərəfindən əlaqə olmayan yer axtarılaraq müəyyən olunur və aradan qaldırılır. MJ-08 jihazının güjü kiçik olduğu üçün bu jihazla belə bir əlaqənin olmasını, həmçinin yerləbirləşdiriji endirimin en kəsiyinin yol verilən həddə uyğun olub-olmamasını təyin etmək mümkün olmur. Bakı elektrik şəbəkəsinin tabeçiliyində olan, korroziya nətijəsində yerləbirləşdiriji naqil tamamilə sıradan çıxmış yarımstansiyada keçirilən yoxlama-nəzarət sınağı yuxarıda göstərilənləri təsdiq etmişdir. Belə hallarda kifayət qədər əsaslandırılma olmadan seçmə yolu ilə çoxlu sayda yerləbirləşmə yerlərinin üstünün açılması ilə yoxlamanın keçirilməsi, onların dövrü və müvafiq analizlərin aparılması hər zaman effektiv sayıla bilməz.

    Bu çatışmazlıqları aradan qaldırmaq və yarımstansiyanın yerləbirləşmə müqavimətinin həqiqi qiymətinin MJ-08 jihazı ilə təyin olunması üçün ölçmə sxemi təklif olunmuş və o, istismarda olan, duzlu torpaqda yerləşən YQ-də aparılmış təjrübi ölçmələr zamanı öz təsdiqini tapmışdır. Ölçmənin prinsipial sxemi şəkil 1-də verilmişdir. Təklif olunan ölçmə metodunda sxem ilə elektrodları birləşdirmək üçün birləşdiriji məftillər qismində HEVX-nin məftillərindən, elektrodlar qismində isə yerləbirləşdirmiş dayaqlarından istifadə olunur.

    z7


    Download 0.93 Mb.
    1   2   3   4   5   6   7   8




    Download 0.93 Mb.

    Bosh sahifa
    Aloqalar

        Bosh sahifa



    Uzunluğu 200-300 km-dən artıq olan 500 kV gərginlikli HX birləşdirilmiş PQ

    Download 0.93 Mb.