Tarbiyasi og’ir o’quvchilar bilan ishlash. Bunda yuzga keladigan muammolar va ularni samarali hal etish usullari




Download 144.45 Kb.
Pdf ko'rish
bet1/2
Sana10.11.2022
Hajmi144.45 Kb.
#29685
  1   2
Bog'liq
n0mKkX1C58WxLR8y1YkICrhfjuZ3ruhVceTJ5pDl
167 ВМ, анадр, Marketing Test.pptx


Tarbiyasi og’ir o’quvchilar bilan ishlash. Bunda yuzga keladigan 
muammolar va ularni samarali hal etish usullari
 
Hammamiz ham deyarli tarbiyasi og‟ir bo‟lgan o‟quvchilarga duch 
kelamiz. Aynan ularning xulqida tajovuzkorlik, zararli odatlar hamda qonunga zid 
harakatlar bilan to„qnash kelamiz. Shu kabi muammolar bilan shug„ullanuvchi 
mutaxasislar ko„p yillardan beri qator savollarga javob izlamoqdalar. Bunday 
axloqning sababi nimada bo„lishi mumkin?, nima insonni qayta-qayta o„ziga va 
atrofdagilariga zarar keltirishga majburlaydi? Bundan qanday qutilish mumkin?
Tarbiyasi og‟irlik bu xulqi og„ishlik, psixologlar, shifokorlar, pedagoglar, 
huquqni muxofazachilari, voyaga yetmagan yoshlar bilan ishlovchi xodimlar
sotsiologlarda qiziqish uyg„otib kelmoqda. Tarbiyasi og‟irlik mavzusi sohalararo 
va munozarali xarakterga ega. Atamaning “ijtimoiy me‟yor” tushunchasi
muammoni ko„p marotaba murakkablashtiradi, chunki me‟yorning chegaralari o„ta 
shartli, insonda esa barcha ko„rsatkichlar bo„yicha absolyut me‟yorning o„zi 
mavjud 
emas.
Pedagoglar bilan hamkorlik tajribasi shuni ko„rsatadiki: tarbiyasi og‟ 
o„quvchilarga tartib-intizomni buzadigan, sababsiz maktabga kelmaydigan, 
geperfaol axloqli, tajovuzkor axloqli hamda chekish, bezorilik, o„g„rilik, 
yolg„onchilikka ruju qo„ygan o„quvchilarni kiritishimiz mumkin. Oxirgi vaqtlarda 
maktab o„quvchilarining tarbiyasi og‟irida nisbatan kompyuter o„yinlari yoki diniy 
sektalarga qaram bo„lib qolish bilan bog„liq bo„lgan yangi shakl kuzatilmoqda. 
Tarbiyasi og‟ir- bu, avvalo, shaxs axloqining allaqanday shakli, albatta, unga 
insoniy axloqning barcha xususiyatlari xosdir. Qanday axloqni me‟yoriy deb 
hisoblash mumkin? Degan savol inson axloqini, shu jumladan, tarbiyasi og‟irni 
tushuntirish 
uchun 
markaziy 
hisoblanadi. “Normal”, “Anomal” axloq 
tushunchasining ma‟nosiga qat‟iy ta‟rif berish murakkab, ular orasidagi chegara 
esa 
o„ta 
noaniq. 
Shunga qaramay ilmda va kundalik hayotda ushbu tushunchalardan birgalikda 
foydalaniladi. Bunda normal axloq atamasi ostida, qoidadagidek, og„riqli 
xafagarchilik bilan bog„liq bo„lmagan, shu bilan birgalikda, ko„pchilik odamlar 


uchun xarakterli bo„lgan me‟yoriy-ma‟qullangan axloq tushuniladi. Shunga 
o„xshash, nome‟yoriy axloqni quyidagicha bo„lish mumkin: me‟yoriy-
ma‟qullanmagan, 
potologik, 
nostandart. 
Ma‟lumki, maxsus adabiyotlarda “tarbiyasi og‟ir” atamasi ko„pincha diveant 
axloq (deviatio- lotin tilida og„ishgan) sinonimi bilan almashtiriladi. 
Shaxsning tarbiyasi og‟iri- bu umumqabul qilingan yoki rasman o„rnatilgan 
ijtimoiy me‟yorlarga mos tushmaydigan axloq. Boshqacha aytganda, bu harakat 
mavjud qonunlar, qoidalar, an‟analar va ijtimoiy buyruqlarga mos tushmaydi. 
Shubhasiz, deviant axloq-bu har qanday me‟yor emas, balki ushbu jamiyat uchun 
shu vaqtda birmuncha muhim bo„lgan ijtimoiy me‟yorlarninggina buzilishidir.
Shuni ta‟kidlash zarurki “tarbiyasi og‟ir” atamasini 5 yoshdan kichik bo„lmagan 
bolalarga nisbatan qo„llash mumkin, qat‟iy ma‟noda esa- 9 yoshdan keyin. 
5 yoshdan oldin bolaning ongida ijtimoiy me‟yorlar haqidagi zaruriy tasavvurlar 
bo„lmaydi, o„z-o„zini nazorat qilish esa kattalar yordamida amalga oshiriladi. Faqat 
9-10 yoshidagina bolada ijtimoiy me‟yorlarga mustaqil rioya qilish qobiliyatining 
mavjudligi haqida gapirish mumkin. Agar 5 yoshdan kichik bo„lgan bolalarda 
axloqi yosh me‟yoridan ahamiyatli tarzda og„sa, bunda uni etilmaganlikning
asabiy reaksiya yoki psixik rivojlanish buzilishining bir ko„rinishi sifatida ko„rib 
chiqish 
maqsadga 
muvofiqdir. 
Bolalaikdan va maktab yoshidan tarbiyasi og‟ir ko„rinishlari haqidagi masala 
yanada chalkash. Umuman o„axsning “mustaqil bo„lmagan” bu bosqichida deviant 
axloq haqida gapirish mumkinmikin? Pedagoglar va ota-onalar ko„pincha kichik 
bolalarda zararli odatlar ( barmog„ini so„rish, tirnog„ini chaynash), ovqat eyishdan 
bosh tortish, quloq solmaslik, tajovuzkor axloq, masturbatsiya, gepirfaol axloq 
kabi 
axloqning 
shunday 
salbiy 
ko„rinishlari 
bilan 
to„qnashadilar. 
Afsuski, jamiyatda tarbiyasi og‟irqa nosog„lomlik kabi mknosabatda bo„lish 
ustundir. Uning ko„zga ko„ringanshakillari bilan to„qnashgach, oldamlar avvalo 
tibbiy tashhis va unga tegishli tibbiy yordam olishga harakat qiladilar. Ayni damda 
ma‟lumki, shaxs axloqiga psixologik jihatdan-shaxsning o„ziga nasihat qilib ta‟sir 
ko„rsatish mumkin. Ayonki, mutaxasis tarbiyasi og‟ir tasnifiga ikkita etakchi 


yondoshuvni 
aniq 
differensiyalashi 
zarur-psixologik 
va 
klinik. 
Antiijtimoiy (delinkvent) axloq- bu qonun me‟yorlariga qarshi chiquvchi, ijtimoiy 
tartib va atrofdagi odamlar farovonligiga xavf soluvchi axloq. U qonunchilik bilan 
taqiqlangan istalgan harakat yoki harakatsizlikni o„z ichiga oladi.
Katta odamlar (18 yoshdan kattalar) da delinkvent axloq, ayniqsa, o„z ortidan 
jinoiy yoki fuqarolik javobgarligi va tegishli jazoni boshlab keluvchi 
qonunbuzarlik shaklida namoyon bo„ladi. O„smirlarda (13 yoshdan boshlab) 
delinkvent axloqning quyidagi turlari ustunlik qiladi: bezorilik, mayda o„g„rilik, 
o„g„rilik, vandalizm, jismoniy zo„rlik, giyohvand moddalarni sotish. Bola yoshida 
(5 yoshdan 12 yoshgacha) o„zidan kichik yoshdagi bolalar va tengdoshlariga 
nisbatan zo„ravonlik, hayvonlarga shafqatsiz munosabat, o„g„rilik, mayda 
bezorilik, mulkni buzish, yondirish kabi shakllari birmuncha keng tarqalgan. 
Asotsial axloq- bu shaxslararo munosabatlarning tinchligiga bevosita xavf 
soluvchi, axloqiy-ma‟naviy me‟yorlarni bajarishdan qochuvchi axloq. U 
tajovuzkor axloq, jinsits deviatsiya (tartibsiz jinsiy aloqador, fohishabozlik, yomon 
yo„lga kirish, vuayerizm, eksgibitsionlik, va boshqalar), pulga azart o„yinlarga 
tortilish, 
daydilik, 
boqimandalik 
sifatida 
namoyon 
bo„ladi. 
O„smir yoshida uydan chiqib ketish, daydilik qilish, maktabga bormaslik yoki 
ta‟lim olishdan bosh tortish, tajovuzkor axloq, promiskuitet (tartibsiz jinsiy aloqa) 
graffiti (devorga uyatsiz xarakterdagi rasmlar chizish va yozuvlar yozish), 
submadaniy deviatsiyalar (sleng, shramlash, tatuirovkalar) birmuncha tarqalgan. 
Bolalarda esa uydan qochib ketish, daydilik, maktabga bormaslik, tajovuzkor 
axloq, g„iybat qilish, yolg„on, o„g„rilik, ta‟magirlik (tilanchilik) kabi ko„rinishlarda 
uchraydi. 

Download 144.45 Kb.
  1   2




Download 144.45 Kb.
Pdf ko'rish

Bosh sahifa
Aloqalar

    Bosh sahifa



Tarbiyasi og’ir o’quvchilar bilan ishlash. Bunda yuzga keladigan muammolar va ularni samarali hal etish usullari

Download 144.45 Kb.
Pdf ko'rish