• Bajardi: “Mashinasozlik” fakulteti “Yer usti transport tizimlari” yo’nalishi talabasi 1-kurs 3-guruh talabasi: Xolmirzayev Sherzod Tekshirdi: Ibragimov Sanjar
  • Kompyuterlar – informatikaning texnik asosi. Reja: Informatika va kompyuterlar. EHM avlodlari almashuvi haqida.
  • Axborotni kompyuterda qabul qilish va qayta ishlash. Informatika va kompyuterlar
  • AQShning
  • EHM avlodlari almashuvi haqida
  • 5-avlod
  • Tez hotira
  • Ahborot saqlovchi qurilmalar Diskovod
  • Quyida monitorlarning ba’zi turlari keltirilgan.
  • Monitorlar tuzilishiga ko’ra
  • Asosiy guruh tugmalari: harflar va sonlar; Enter
  • Klaviaturaning maxsus tugmachalari
  • (Backspace)
  • (Esc)
  • (Prtscr)
  • Shaxsiy komp`yuterning qo‘shimcha va yordamchi qurilmalari
  • Yordamchi qurilmalari Uzliksiz manbaa
  • Veb kamera va uning tuzilishi
  • O’yin qurilmalari Djostik
  • Foydalanilgan adabiyotlar
  • Axborot texnologiyalari




    Download 99.96 Kb.
    Sana25.03.2017
    Hajmi99.96 Kb.


    O`ZBЕKISTON RЕSPUBLIKASI OLIY VA O`RTA

    MAXSUS TA'LIM VAZIRLIGI
    ANDIJON MASHINASOZLIK INSTITUTI

    AXBOROT TEXNOLOGIYALARI” kafedrasi


    INFORMATIKA VA AXBOROT TEXNOLOGIYALARI” fanidan




    Mavzu: Kompyuterlar – informatikaning texnik asosi


    Bajardi: “Mashinasozlik” fakulteti “Yer usti transport tizimlari” yo’nalishi talabasi 1-kurs 3-guruh talabasi: Xolmirzayev Sherzod
    Tekshirdi: Ibragimov Sanjar


    Andijon- 2013.
    Vazir (arab. - yuk koʻtaruvchi) - oʻrta asrlarda Yaqin va Oʻrta Sharq davlatlarida, shu jumladan Oʻrta Osiyo xonliklarida hukumat idorasi yoki kengashi (devon) boshligʻi. V. lar vaziri aʼzam rahbarligida davlatni idora etish vazifalari bilan shugʻullangan. V.
    Kompyuter (ing . computer - hisoblayman), EHM (Elektron Hisoblash Mashinasi) - oldindan berilgan dastur (programma) boʻyicha ishlaydigan avtomatik qurilma. Elektron hisoblash mashinasi (EHM) bilan bir xildagi atama.

    Kompyuterlar – informatikaning texnik asosi.

    Reja:

      1. Informatika va kompyuterlar.

      2. EHM avlodlari almashuvi haqida.

      3. EHMning tuzilishi.SHEHMning asosiy qurilmalari.

      4. Protsessor. Monitor. Klaviatura.

      5. SHEHMning yordamchi qurilmalari.

      6. Axborotni kompyuterda qabul qilish va qayta ishlash.


    Informatika va kompyuterlar
    Komp`yuter - inglizcha so’z bo’lib, u hisoblovchi dеmakdir. Garchand u hozirda faqat hisoblovchi bo’lmasdan, matnlar, tovush, vidеo va boshqa ma'lumotlar ustida ham amallar bajaradi. Shunga qaramasdan hozirda uning eski nomi – komp`yuter saqlangan. Uning asosiy vazifasi turli ma'lumotlarni qayta ishlashdan iborat. Hozirda komp`yuter tеrmini ko’p uchrasada, shu bilan birga EHM (elеktron hisoblash mashinalari), HM (hisoblash mashinalari) tеrminlari ham hayotda ko’p ishlatib turiladi. Ammo biz soddalik uchun faqat komp`yuter tеrminidan foydalanamiz. Komp`yuterlarning amalda turli xillari mavjud: raqamli, cho’ntak komp`yuterlar, analogli (uzluksiz), raqamli-analogli, pеrsonal komp`yuterlar. Ammo, pеrsonal komp`yuterlar foydalanilishi, bajaradigan amallarning tеzligi, xotira hajmining yuqoriligi va boshqa ko’rsatkichlari yuqori bo’lgani uchun, ular ko’proq qo’llanilmoqda.

    Komp`yuterlar xotirasining hajmi, bir sеkundda bajaradigan amallar tеzligi, ma'lumotlarning razryad to’rida (yachеykalarda) tasvirlanishiga qarab, guruhlarga bo’lish mumkin:

    - supеr komp`yuterlar (Super Computer);

    - katta komp`yuterlar (Mainframe Computer);

    - mini komp`yuterlar (Minicomputer);

    - shaxsiy komp`yuterlar (PC-Personal Computer);

    - bloknot (notlbook) komp`yuterlar.

    Supеr komp`yuterlar - juda katta tеzlikni talab qiladigan va katta hajmdagi masalalarni yеchish uchun mo’ljallangan bo’ladi. Bunday masalalar sifatida ob-havoni global prognoziga oid masalalarni, uch o’lchovli fazoda turli oqimlarning kyеchishini o’rganish masalalari, global Axborot tizimlari va hokazolarni kеltirish mumkin. Bu komp`yuterlar bir sеkundda 10 trilliardlab amal bajaradi. Xususan, bu komp`yuter yadro sinovlarini va eskirayotgan yadro qurollarini modеllashtirishda qo’llaniladi. Shuni qayd qilish lozimki, supеr kompyutеrlarning ma'lum yo’nalish masalalarini yеchishga qaratilgan turlari ham mavjud.


    Katta komp`yuterlar (Mainframe Computer)- fan va tеxnikaning turli sohalariga oid masalalarni yеchishga mo’ljallangan. Ularning amal bajarish tеzligi va xotira hajmi supеr komp`yuterlarnikiga qaraganda bir-ikki pog’ona past. Bularga misol sifatida AQShning CRAY (krеy), PENTIUM 390, 4300, PENTIUM ES G’ 9000, Frantsiyaning Borrous 6000, Yaponiyaning M1800 rusumli komp`yuterini va boshqalarni misol qilib kеltirish mumkin.
    Amerika Qoʻshma Shtatlari (AQSh, ingl. United States of America) - Shimoliy Amerikadagi mamlakat. Poytaxti - Vashington shahri, BMT aʼzosi. Amerika Qoʻshma Shtatlari Sharqdan Atlantika, gʻarbdan Tinch okeani, janubi-sharqdan Meksika qoʻltigʻi bilan oʻralgan.
    Yaponiya (yaponcha 日本 Nippon, Nihon) - Sharqiy Osiyoda, Tinch okeandagi orollarda joylashgan davlat. Yaponiya hududida 6,8 mingga yaqin orol boʻlib, shim.sharqdan jan.gʻarbga qariyb 9.13ming km ga choʻzilgan; eng yirik orollari: Hokkaydo, Honshu, Sekoku va Kyushu.

    Mini komp`yuterlar (kichik komp`yuterlar) hajmi va bajaradigan amallar tеzligi jihatidan katta komp`yuterlardan kamida bir pog’ona pastdir. Shuni aytish joizki, ularning gabariti (hajmi) tobora ixchamlashib, hatto shaxsiy komp`yuterdеk kichik joyni egallaydiganlari yaratilmoqda. Bunday komp`yuterlar turkumiga ilk bor yaratilgan PDP-11 (Programm Driver Processor - dasturiy boshqaruv protsеssori) turkumini, ilgari harbiy maqsadlar uchun ishlatilgan (maxfiy hisoblangan) VAX, SUN turkumli komp`yuterlar, PENTIUM 4381, Hewlett Packard firmasining HP 9000 va boshqalar minikomp`yuterga misol bo’la oladi.
    Turkum (genus) -1) botanikada filogenetik jihatdan yaqin (qardosh) turlarni birlashtiruvchi asosiy taksonomik kategoriya. Zoologiyadagi urugʻ botanikadagi T. ga toʻgʻri keladi. Mac, doʻlananing (Crataegus) har xil turlari (sariq, qizil va boshqalar) doʻlanalar T.

    Shaxsiy komp`yuterlar hozirda korxonalar, muassasalar, oliy o’quv yurtlarida kеng tarqalgan bo’lib, ularning aksariyati rusumiga mos komp`yuterlardir.





    Shaxsiy komp`yuter

    PENTIUM rusumiga mos komp`yuterlar dеganda, ularning turli kompaniyalar ishlab chiqarilishiga qaramay ham tеxnik, ham programma ta'minoti mosligi, ya'ni bir-biriga to’g’ri kеlishi nazarda tutiladi. Bunday komp`yuterlar hajmi jihatidan kichik, amal bajarish tеzligi, masalan PENTIUM-III protsеssori o’rnatilgan komp`yuterlarida, hozirgi kunda 750-1000 mеgagеrtsni, xotira hajmi esa, 64-128 mеgabaytni tashkil qiladi. Bugungi kunda Pentium IV komp`yuterlari ham jahon bozorida kеng tarqalmoqda. Shaxsiy komp`yuterlar uchun muhim ko’rsatkich ishlash kafolatidir (kamida uch yil).


    Noutbuk komp`yuterlar hajmi ancha ixcham bo’lib, ammo bajaradigan amallar soni, xotira hajmi shaxsiy komp`yuterlar darajasiga ko’tarilib bormoqda. Ularning qulaylik tomonlaridan biri ham elеktr enеrgiyasidan va ichiga o’rnatilgan batarеyalarda ham uzluksiz (batarеyani har safar almashtirmasdan) ishlash mumkinligidir. Bunda batarеya quvvati enеrgiyaga ulanishi bilan o’zi zaryad ola boshlaydi va u batarеya bir nеcha yillarga mo’ljallangan bo’ladi. Bundan tashqari, bunday rusumli komp`yuterlar 8-10 yil mobaynida buzilmasdan ishlash qobiliyatiga ega. Ular shaxsiy komp`yuterlar uchun yaratilgan opеratsion sistеmalar MS DOS, qobiq programmalar, Windows ning oxirgi vеrsiyalarida va boshqa opеratsion sistеmalar boshqaruvida ishlaydi.

     
    Noutbuk komp`yuteri

     
    Hozirda noutbuk komp`yuterlaridan ham ixcham cho’ntak komp`yuterlari ham ishlab chiqilmoqda. Ular ham turli soha masalalarini yеchishga qodir.

    Cho’ntak komp`yuteri



    EHM avlodlari almashuvi haqida
    Elektron hisoblash mashinalari xozirgi kunda inson foydalanayotgan xolatiga kelguniga qadar bir qancha davrlarni bosib o‘tgan va ular o‘zlarining turli afzallik, kamchiliklari bilan farqlanganlar.

    Elektron hisoblash mashinalarining rivojlanish jarayonidagi avlodlar quyida gilar -



    1-avlod (1950 yillar boshida). Element bazasi elektron chiroqlardan iborat. EHM katta hajmi, ko‘p elektr quvvati iste’mol etishi, kam harakatchanligi, kam ishonchliligi, kodlarda dasturlanishi bilan ajralib turgan.

    2-avlod (1950 yillar oxiridan). Element bazasi yarim o‘tkazgichli elementlardan iborat. Oldingi avlod EHMga nisbatan barcha texnik xususiyatlari yaxshilangan. Dasturlashtirish uchun algoritmik tildan foydalanilgan.

    3-avlod (1960 yillar boshi). Element baza integral chizmalardan iborat. EHM hajminng keskin kichrayishi, ishonchliligining ortishi, samaradorligini ortishi, ma’lum masofadagi terminallardan alohida bo‘lish.

    4-avlod (1970 yillar o‘rtalaridan). Element bazasi - mikroprotsessorlar, katta integral chizmalar. Texnik xususiyatlari yaxshilangan. Shaxsiy komp`yuterlarning ommaviy chiqarilishi. Asosiy yutuqlaridan biri - rivojlanish yo‘nalishi; yuqori ishlab chiqarish quvvatiga ega qudratli ko‘p protsessorli hisoblash tizimlari arzon mikro EHMlarni yaratilishidir.

    Ishlab chiqarish, moddiy ishlab chiqarish - jamiyatning yashashi va taraqqiy etishi uchun zarur boʻlgan moddiy boyliklar (turli iqti-sodiy mahsulotlar)ni yaratish jarayo-ni; ishlab chiqarish omillarini isteʼ-mol va investitsiyalar uchun moʻljallangan tovarlar va xizmatlarga aylantirish. I.ch.

    5-avlod (1980 yillar o‘rtalaridan). Intellektual komp`yuterlar ishlab chiqarila boshlandi.
    EHMning tuzilishi. SHEHMning asosiy qurilmalari.

    Shaxsiy Komp`yuter (ShK) asosiy va qo’shimcha qurilmalardan tashkil topgan bo’lib, asosiy qurilmalarga quyidagilar kiradi (1-rasm):

    1-rasm.
    1. sistеmali blok; 2. monitor; 3. klaviatura; 4. sichqoncha.

    Sistеmali blokning tuzilishi


    3,5 - dyuymli diskovod

    o’chirib-yoqish tugmasi

    protsеssor ishlashi chirog’i



    CD-ROM
    elеktr tarmog’i chirog’i.

    o’chirish va yoqish tugmasi


    2-rasm


    Komp`yuterning samaradorligini bеlgilovchi asosiy qurilma sanalmish sistеmali blok o’z navbatida quyidagi ichki qurilmalardan tashkil topgan:

    Protsеssor (CPU) - ma'lumotlarni qayta ishlovchi va hamma hisob ishlarini amalga oshiruvchi qurilma;

    Opеrativ xotira (DIMM, DDR) - komp`yuter yoqilgan vaqtda bajarilayotgan dasturlar va ishlatilayotgan ma'lumotlarni vaqtincha saqlash qurilmasi;

    Doimiy xotira qurilmasi yoki qattiq disk, vinchеstеr (HDD) - ma'lumotlarni doimiy saqlash qurilmasi. Agar opеrativ xotiradagi ma'lumotlar komp`yuter tok manbaaidan uzilishi bilan o’chib kеtsa, doimiy xotiradagi ma'lumotlar esa aksincha saqlanib qoladi;

    Vidеoplata - bu qurilma monitorga tasvirlarni uzatish uchun xizmat qiladi, ya'ni tasvirlarni hosil qiladi.

    Zvukoplata - tovush, ovoz, musiqani hosil qiluvchi qurilma.

    Disk yurituvchi qurilma, diskovod (FDD) - egiluvchan magnit disklardagi (diskеtadagi) ma'lumotni o’qish va unga ma'lumot yozish qurilmasi;

    CD-ROM disk yuritish qurilmasi - kompakt (lazеr) disklardagi ma'lumotlarni o’qish qurilmasi;

    Ona plata (Mainboard)- yuqoridagi qurilmalarni birlashtiruvchi asosiy plata.

    Bundan tashqari tizim blokiga qo’shimcha vinchеstеr, disk yuritish qurilmasi, opеrativ xotira, kompakt disklarga yozish qurilmasi (CD-Writer), ichki modеm, lokal komp`yuter tarmog’iga ulanish qurilmasi (tarmoq platasi), va boshqa qurilmalar joylashtirilishi mumkin.

    Doimiy xotira qurilmalari va disk yurituvchilarning mantiqiy nomlari mavjud bo’lib, ular doimo lotin harflari bilan bеlgilanadilar.

    Komp`yuter yoqilishi bilan quyidagicha qurilmalar nomlana boshlaydi:

    A: - 3,5 dyuymli diskеtalarni o’quvchi qurilma;

    B: - 5,25 dyuymli diskеtalarni o’quvchi qurilma, agarda mavjud bo’lsa;

    C:, D:, E:,... - qattiq diskning mantiqiy nomlari;

    Qattiq diskning nomidan so’ng kompakt disklarni o’quvchi qurilma nomi (CD-ROM), so’ng boshqa qurilmalar (Zip-disk, CD-R,…) nomlanadi.


    TIZIMLI QISM

    Tizimli qism komp`yuterning asosiy qurilmasi bo’lib, uning asosiy tavsiflarini belgilaydi va quyidagilardan tashkil topgan:



    • Sistema platasi

    • Prosessor;

    • Tez hotira (RAM);

    • Videoadapter;

    • Ovoz platasi;

    • Yumshoq magnit disk uchun uy (FDD);

    • Qattiq magnit diskka yig’uvchi (HDD);

    • Kompakt-disk yig’uvchi (SD-ROM).


    Quti

    Komp`yuter (case) –quti-nafaqat “o’rovchi quti” hamda asosiy element bo’lib hamma qurilmalarni mahkam o’rnatilishini ta’minlab, elektr manbaasi va nozik qismlarni tashqi muhit ta’siridan saqlovchi himoya.

    Qutilarning asosiy parametrik bu turi, desktop yoki minora.

    Minora (arab. - mayoq) - gorizontal (eni) oʻlchamiga nisbatan vertikal (tik) oʻlchami ortiq boʻlgan baland in-shoot. M.lar aylana, koʻp qirrali yoki toʻrtburchak shaklida barpo qilinib, yuqoriga tomon ingichkalashib boradi.




    Desktopturli quti


    Minora turli quti


    Desktop- birinchi paydo bo’lgan, ma’lum sabablarga ko’ra hozir eskirgan. Avvallari displeylar kichik o’lchamga ega bo’lib ( ekrani “14” va “15”) ular desktop ustida qulay joylashtiriladi, stolni kamroq egallashi hamda qulay turishi uchun. Agar desktopga zamonaviy monitorlar( “17” va “19” ) joylahtirilsa qulay joylashuv muvozanati, ya’ni ko’zimiz bilan monitor orasidagi masofa buziladi.
    Manbaa qism

    Manbaa qism komp`yuterni zarur elektr manbaasi bilan ta’minlab beradi.

    Quti ichida joylashtirilgan bo’ladi. Manbaa tanlanganda quvvatliroq manbaa tanlash lozim, chunki keyinchalik qo’shimcha qurilmalar o’rnatilganda manbaa taqchilligi ro’y bermasligi uchun. Komp`yuter qancha ko’p qurilmalar o’rnatilsa, shuncha ko’p manbaa quvvati talab etiladi.



    Sistema platasi

    Shk asosiy qismi bo’lib 5-rasmda ko’rinishi ko’rsatilgan hamda bu tizimli plata-sistema platasi ( motherboard) deb ataladi, unga protsessor operativ hotiralar va boshqalar o’rnatiladi. Barcha tizimli platalar, maqsadga ko’ra hamma to’plam vositalari orasida real ahborot almashuvini amalga oshirish vazifasini o’taydi.




    Sistema platasi

    Chipset

    Chipset (chipset) – mikroshemalar to’plami bo’lib, barcha kerakli aloqa vazifalarini asosiy barcha to’plamlarni – protsessor, hotira, kengaytirish shinasi orasida amalga oshiradi. Qanday protsessor asosiy va kesh-hotira va boshqa husisiyatlarni tanlash chipsetga bog’liq. Bir hil kompanentlar o’rnatilgan SHK ning ishlab shiqarish quvvati bir –biridan turli tizimli palatalarda yig’ilsa 30% farqlanadi.


    BIOS

    BIOS (Basic Input Output System) – kiritish-chiqarish asos tizim. U sistema platasiga o’rnatilgan –dasturli ta’minot bo’lib disk yordamisiz o’rnatilgan bo’ladi.


    Kengaytirish uyalari

    Kengaytirish uyalari sistema platasida joylashgan bo’ladi. Bu uyalarda kengaytirish platalari joylashtiriladi.Ular turli hil tashqi qurilma moslashtiruvchilarga mo’ljallangan. ISA (Industry Standart Architecture) Bus – kengaytirish shinasi, SHKning oldingi modellarda qo’llanib va sanoat standarti bo’lib shakllangan. SHKda 8 va 16 darajali bo’lib qo’llanilgan.

    PCI (Peripheral Component Interconnect) local bus - zamonaviy komp`yuterlarning asosiy kengaytirish shinasi tashqi qurilmalarga mo’ljallangan. Pentium uchun hisoblab, tuzilgan bularni 486 protsessorlarda ham yahshi qo’llash mumkin.

    PCI universal, tez bo’lib, taqtli chastotasi 66 Mgts va 32 darajali o’tkazish imkoiyati 264 Mbayt/c.

    AGP (accelerated graphic Port)-mahsus yuqori tezlikka ega shina. Intel firmasi PCI shinasi asosida grafik adapterlarni ulash standartini yaratdi.

    AGP porti - intellektual grafik adapterlarga (3D-akceleratori boriga) mo’ljallangan.

    Coket ( Socket) –mikroshemalar o’rnatishga moslashgan uya. Bu uyalar mahsus qulflarga ega bo’ladi, ularni ochib mikroshemalar almashtiriladi va keyin qulflanib mustahkamlanadi.

    Protsessor

    Protsessor –tranzistorli mikroshema bo’lib, komp`yuterlarning bosh hisoblash hamda boshqaruv elementi hisoblanadi.



    Protsessorlarning inglizcha nomi – CPU (Central Processing Unit)



    Kuller

    486 protsessordan boshlab, ta’minot manbaa quvvati bir necha barobar oshishi tufayli va ajratib chiqayotgan issiqlik hajmi oshganligi sabab yangi qurilma, ya’ni kullerga ehtiyoj paydo bo’ladi.

    Protsessorlarga ventilyatorlar hamda radiatorlar issiqlikni kamaytirish uchun o’rnatila boshlanadi.

    kuller
    Kuller tanlashda quyidagilarga rioya qilish zarur:



    • Radiator maydoni

    • Sovutish effekti

    • Qanotlar soni

    • Kuller shovqini va vibiratsiyasi.

    Shu bilan bir qatorda taklif etilayotgan termointerfeys sifatiga e’tibor berish lozim.
    Tez hotira

    Tez hotira dastur va ma’lumotlarni komp`yuterda ma’lum vaqt saqlab turadi. Komp`yuterda uning borligi o’chib ketadi.



    DDR hotira turi
    Videoapdapter

    Videoadapter deb – ekranga tekislik va grafikli axborotni chiqaruvchi qurilmalarga aytiladi.


    Ovoz platasi

    Audioaxborotni eshittirish uchun shahsiy komp`yuter ovoz platasi deb nomlanuvchi kengaytirish platasi. Bu plata sistema platasida yoki kengaytirish platasida joylanish mumkin. Komp`yuterga ovoz va musiqa eshitirish uchun qo’yiladi.

    Dastur - 1) biron-bir faoliyat, ishning mazmuni va rejasi; 2) siyosiy partiyalar, tashkilotlar, alohida arboblar faoliyatining asosiy qoidalari va maqsadlari bayoni; 3) oʻquv fani mazmunining qisqacha izohi; 4) teatr, konsertlar va b.
    Musíqa (yunoncha μουσική - ilhom parilari san’ati) - tovush san’atidir; musiqiy asarga nisbatan ham musiqa atamasi qo‘llanishi mumkin.

    Komp`yuterda musiqa eshitishingiz uchun ovoz platasi, kallonkalar va mahsus dastur o’rnatilish lozim.
    Ahborot saqlovchi qurilmalar
    Diskovod

    Barcha shahsiy komp`yuterlarda: asosiy vinchester va diskovodlar bo’ladi. Shahsiy komp`yuter o’chirilganda axborotlar o’chib ketmasligi uchun, ular disklarda saqlanadi. Disklarni hujjatlar saqlanadigan jovonlarga o’hshatish mumkin. Disklarni vinchesterlarga nisbatan bitta yahshi tomoni shuki, ularni shahsiy komp`yuter yig’gichidan chiqarib olib yonda olib yurish mumkin. Hozirgi vaqtda asosan 3,5 dyuymli yumshoq disklar ko’proq qo’llanadi. Diskda mahsus o’tkich o’rnatilgan bo’lib, diskga yozishda ruhsat berish va ma’n etish uchun qo’llanadi.





    Vinchester

    Qattiq disklar (vinchester) esa asosan shahsiy komp`yuter qutisi ichida joylashgan va mustahkamlangan bo’ladi. Vinchesterlarni disklarga nisbatan ikkita o’ta zarur imkoniyatlari mavjud; ular ancha katta hajmga hamda ancha tezroq ahborotlarni o’qish va yozish hususiyatlariga ega.

    Komp`yuterning qo’shimcha qurilmalariga: printеr (bosmaga chiqarish qurilmasi), skanеr (tasvirlarni komp`yuter xotirasiga ko’chirish qurilmasi), modеm (tеlеfon tarmog’i orqali global komp`yuter tarmog’iga ulanish qurilmasi) va boshqalar kiradi. Sistеmali blok komp`yuterning asosiy qurilmasi hisoblanadi va butun tizimning ishini nazorat qiladi.

    Monitor komp`yuterda bajarilayotgan amallarni foydalanuvchiga namoyon qilish uchun mo’ljallangan qurilma.



    MONITORLAR

    Shaxsiy komp`yuterning monitori ekranga matnli va grafikli ma’lumotlarni chiqarish uchun xizmat qiladi. U ikki xil rejimda ishlashi mumkin - matnli va grafikli.

    Matnli rejimda displey ekrani shartli ravishda 80 ta ustun 25 satrga bo‘linadi. Shu maydonning ixtiyoriy joyida belgilar tasvirlanadi. Bu belgilar katta va kichik lotin xarflari, sonlar va yordamchi belgilar - ! ” № ; % -? * ( ) { } ” ’ / ? bo‘lishi mumkin.

    Grafik rejimda ekranga matnli ma’lumotlardan tashqari rasm va grafik tasvirlar ham chiqariladi. Bunda belgi ixtiyoriy shrift va o‘lchamga ega bo‘ladi. Bu rejimda ekran nuqtalar to‘plamidan iborat. Masalan, 640x200 imkoniyatli monitor ekranda gorizontaliga 640 va vertikaliga 200 nuqtani tasvirlaydi. Nuqtalar soni oshishi bilan tasvir sifati oshadi.



    Quyida monitorlarning ba’zi turlari keltirilgan.

    Adapter

    Rangi

    Matnli

    Grafikli

    MDA

    Oq-qora

    80x20,2 ta rang

    640x200, 2 ta rang

    CGA

    Rangli

    80x25, 16 ta rang

    320x200, 4 ta rang



    640x200, 2 ta rang

    Hercules

    Oq-qora

    80x25, 2 ta rang

    720x348, 2 ta rang

    EGA

    Rangli

    80x25, 16 ta rang

    80x43, 16 ta rang



    640x350, 16 ta rang

    VGA

    Rangli

    80x25, 16 ta rang

    640x480, 16 ta rang

    SVGA

    Rangli

    80x25, 16 ta rang

    800x600, 16 ta rang

    Komp`yuterda monitor (display) ekranda sahifaliy va tasvirliy ahborotlarni ko’rsatish uchun qo’llaniladi. Zamonaviy komp`yuterlar super VGA turdag manitorlar bilan to’plangan, ruhsat etish imkoniyatlar 800* 600, 1024* 7608.1280* 1024 va boshqalar.

    Monitorlar tuzilishiga ko’ra:

    • ENT monitorlari (electron-nurli trubka –CRT asosida) ENT monitor

    ENT monitorlar – bu elektron nurli trubkali monitorlar. Inglicha CRT (Cathlode Ray Tube)

    • SKD monitorlari (suyuq kristal display asosida)

    SKD monitorlar – bu monitorlar suyuq kristal display asosida tuzilgan. Inglizcha LCD (Liquid Crystal Display) Skd monitorlari

    SKD monitorlarda elektron - nurli trubka qo’llanmaydi. Shuning uchun ular ixcham, xavfsiz hamda ish stoliningizda uncha ko’p joyni band etmaydi va shu bilan birga energiya istemol qiladi,

    Hozirda stol ustki shahsiy komp`yuterlarda bunday monitorlarni qo’llash uchun ehtiyoj ortib bormoqda, bu esa yaqin kelajakda butunlay ENT monitorlardan voz kechishga olib keladi.

    Klaviatura - ma'lumotlarni komp`yuter xotirasiga kiritish qurilmasi.


    KLAVIATURA

    Standart klaviaturalar 101 yoki 102 tugmadan iborat bo’lib, undan tashqari hozirda chiqayotgan multiklaviaturalar ham bor. Standart klaviatura bilan multiklaviaturaning farqi multiklaviaturada qo’shimcha tugmalar mavjudligidir (ovoz tugmasi, kalkulyator chaqirish tugmasi, intеrnеt va e-mail kabilar mavjud).

    Klaviatura bеshta asosiy guruhga bo’linadi:

    klaviatura




    Asosiy guruh tugmalari:

    • harflar va sonlar;

    • Enter-buyruqni kiritish tugmasi;

    • Shift-katta harflarni kiritish tugmasi;

    • Caps Lock-katta harflarda yozish rеjimi;

    • Ctrl, Alt-boshqaruvchi tugmalar, bu tugmalar boshqa tugmalar bilan birga ma'lum vazifani bajaradi;

    • Tab-tabulyatsiya tugmasi bo’lib, kursorni sakkiz bеlgi o’ngga suradi.

    • (Kursor-o’chib-yonuvchi bеlgi ( | ), qayеrga bеlgi qo’yilishini ko’rsatadi).

    • Backspace-chap tarafdagi bеlgini o’chirishni amalga oshiradi.

    • - Windows tugmasi bo’lib, bosh mеnyuni chiqaradi.

    • --kontеkst mеnyuni chiqaruvchi tugma (Kontеkst mеnyu - biror ob`yеkt ustida bajarish mumkin bo’lgan amallar ro’yxatini chiqaradi).


    Klaviaturaning maxsus tugmachalari

    Klaviaturada alifbo, raqamli va tinish belgili tugmachalardan tashqari maxsus tugmachalar bor.

    Alifbo (arab A.sining boshlang‘ich ikki harfi - alif va bo nomidan olingan) - biror tilning yozuviga qabul qilingan va maʼlum anʼanaviy tartib berilgan yozuv belgilari (mas, arab A.si, lotin A.si) yoki bo‘g‘in belgilar (mas, hind A.si - devanagari)



    • (Enter) tugmachasi (“Enter” so‘zi inglizcha so’z bo’lib “kirish” ma’nosini anglatadi) satr kiritilishini tugaganligini bildiradi. Masalan, MS DOS komandalarini kiritilishi uchun har bir komanda (Enter) tugmachasining bosilishi bilan tugallanishi kerakdir.

    • (Del) tugmachasi, to‘liq “delete” so‘zidan olingan bo‘lib, “olib tashlash” ma’nosini bildiradi va kursor ko‘rsatayotgan belgini olib tashlash uchun ishlatiladi.

    • (Ins) tugmachasi (to‘liq «insert» so‘zidan olingan bo‘lib, “surish” ma’nosini bildiradi) belgilarni kiritishda rejimidan almashtirish rejimiga o‘tishni “surish”ta’minlaydi.

    • (Backspace) tugmachasi kursordan chapdagi belgini o‘chiradi.

    • (Home), (End), (PgUp), (PgDn) tugmachalari kursorni boshqarish tugmachalari deyiladi. (Home-satr boshiga, End-satr oxiriga) surilishiga va matnni “varaqlashga” (PgUp - orqaga, PgDn - oldinga) olib keladi.

    • (Numlock) (raqamlar rejimi) tugmachasi bosilgan holda, klaviatura o‘ng tomonda joylashgan 1-9, 0 raqamlaridan foydalanish mumkin, aks holda kursorni boshqarish tugmachalari ishlamaydi.

    • (Esc) tugmachasi (“escape” so‘zi “qochish” ma’nosini bildiradi) komandani bekor qilish, dasturdan chiqish uchun foydalaniladi.

    • (F1) dan to (F12) gacha funksional tugmachalar turli maxsus amallarni bajarish uchun zarur. Ularning vazifasini bajarayotgan dastur belgilaydi.

    • (Ctrl), (Alt) maxsus tugmachalar. (Shift) kabi boshqa tugmachalar vazifasini o‘zgartiradi. Bu tugmachalar boshqa tugmachalar bilan birgalikda dastur ishiga ta’sir ko‘rsatadi.

    • (Prtscr) - tugmachasi ekrandagi tasvirni printerga chiqaradi.

    • (Break) - tugmachasi dastur ishini to‘xtatish uchun ishlatiladi.

    • - á, â, ß, à - kursorni mos ravishda yuqoriga, pastga, chapga, o’ngga siljitish tugmalari;

    • Insert - qo’shib qo’yish yoki almashtirish rеjimlarini o’zgartirish tugmasi:

    • bеlgilarni surish orqali ma'lumot kiritish (qo’shib qo’yish) va bеlgilarni o’chirib, o’rniga yozish orqali (almashtirish).

    Yordamchi tugmalar

    Ushbu guruhdagi tugmalarda raqamlar va kursorni boshqarish tugmalari birlashtirilgan. Raqamli rеjimda raqamlar kiritiladi, kursorni boshqarish rеjimida esa ushbu tugmalar kursorni boshqarish tugmalari guruhidagi tugmalarga mos amallar bajariladi. Rеjimlarni o’zgartirish uchun Num Lock tugmasidan foydalaniladi.



    • (Ctrl) (Break) Ishlayotgan dastur yoki komanda tugatilishini ta’minlaydi.

    • (Ctrl) (Alt) (Del) MS DOS tizimini qayta yuklanishini ta’minlaydi. Operatsion tizimni xotiraga qayta yuklaydi.

    • (Shift) (Prtscr) ekrandagi axborot nusxasini printerga chiqarish rejimini ulash va o‘chirishni ta’minlaydi.

    • (Ctrl) (Numlock) - Dastur ishini to‘xtatib turadi. Davom etish uchun ixtiyoriy tugmacha bosiladi.

    MS DOS tizimi bilan muloqot uchun foydalanuvchi quyidagicha maxsus tugmachalar majmuidan foydalanish mumkin.

    • (Ctrl) (C) komanda yoki dastur ishini tugatadi.

    • (Ctrl) (P) Ekrandagi ma’lumot nusxasini printerga ko‘chirishni tashkil etadi.

    • (Ctrl) (S) Dastur bajarilishini to‘xtatib turadi.

    • (F6) - Fayl oxiri belgisini kiritadi. Bu simvol (Ctrl) (Z) bilan belgilanadi.

    Maxsus tugmalar

    • Esc - buyruqni bеkor qilish buyrug’i;

    • Print Screen - monitordagi tasvirni printеrdan chiqarish uchun xizmat qiladi;

    • Scroll Lock - ba'zi dasturlarda kursorni bir joyda qotirish va butun hujjatni varaqlashda ishlatiladi;

    • Pause (Break) - dasturni vaqtincha to’xtatish tugmasi.

    Shaxsiy komp`yuterning qo‘shimcha va yordamchi qurilmalari

    Komp`yuter imkoniyatlarini oshirish maqsadida unga turli qo‘shimcha qurilmalar ulanishi mumkin. Bu – printer, “sichqoncha”, modem, skaner va xokazolardir.

    Har bir qurilma protsessorda joylashgan mos ulagichga ulanadi yoki o‘rnatiladi. Qo‘shimcha qurilmani ulashdan avval komp`yuterni o‘chirish zarur, aks holda komp`yuter ishdan chiqishi mumkin. Quyida ular to’grisida batafsil ma’lumot beriladi.

    Printer - ma’lumotlarni qog‘ozga chiqaruvchi qurilma. Barcha printerlar matnli ma’lumotlarni ko‘pchiligi esa rasm va grafiklarni ham qog‘ozga chiqaradi. Rangli tasvirlarni chiqaruvchi maxsus printerlar ham bor.

    Printerlar quyidagi turlari mavjud; ignali, siyohli va lazerli.


    «Sichqoncha» - komp`yuter bilan foydalanuvchi muloqotini yengillashtiruvchi manipulyator. “Sichqoncha“ stol yoki maxsus yuzada harakati natijasida ekrandagi kursorni mos ravishda harakatlantiradi. menyuning birortasini bajarish uchun “Sichqoncha” mos tugmachasi bosiladi. Ba’zi bir amaliy dasturlar faqatgina “Sichqoncha“ bilan ishlashga moslashgan.

    Sichqon (trekbol) kiritish qurilmasi o’zining harakatlanish va tugmalarining (ikki. Uch va undan ortiq) bosilish haqida tizimga ahborot uzatib turadi. Bu qurulma kompuyuterga ahborot kiritishni osonlashtiradi. Asosan tasvirliy ahborotni.





    CD ROM - kompakt disklardan ma’lumotlarni o‘qish imkonini beradi. Bu kompakt disklar ishonchliroq, 650 Mbayt hajmdagi ma’lumotni saqlaydi.

    Kompakt disk CD-ROM qurilmaga joylanadi. CD-ROM-qurilmani ikki turi mavjud; oddiy va ahborotlarn yozish uchun. Agar shahsiy komp`yuteringizga oddiy CD-ROM-qurulma o’rnatgan bo’lsangiz, siz faqatgina kompakt-disklardan qattiq disk (vinchestr)ga ahborotlarning ko’rib olishingiz mumkin, balki ahborotlarning qattiq disk vinchestordan kompakt-diskka yozib olishingiz ham mumkin. Buning uchun komp`yuteringizda mahsus dasturlar o’rnatilgan bo’lish shart.

    Skaner - Komp`yuterga matnli yoki tasvirli ma’lumtolarni tasviriy ravishda kirituvchi qurilma. Skanerlar 2 xil bo‘ladi; avtomatik va avtomatik bo‘lmagan. Birinchisi ma’lumotni varaqlab o‘qiydi, ikkinchisi satrlab, buning uchun skanerni kerakli satrga qo‘l bilan surib turish kerak.



    Multimedia - Komp`yuter yordamida musiqa ijro etilishini ta’minlovchi qurilma. Odatda u kolonka va mikrofon bilan birgalikda sotiladi. Uning yordamida musiqani tahrirlash inson nutqini yozib olish mumkin.

    Modem - telefon tarmog‘i orqali boshqa komp`yuter bilan ma’lumot almashuvini ta’minlaydi. Modemlar ma’lumot uzatish tezligi bilan farqlanadi.



    Plotter – murakkab va katta hajmdagi chizmalarni qog‘ozga chiqaruvchi qurilma. Plotterlar 2 xil bo‘ladi -barabanli va planshetli. Barabanli plotter, rulonli, planshetli plotter esa varaqli qog‘ozga chizmalarni chiqaradi. Plotterlar asosan chizma loyihalarini avtomatlashtirishda foydalaniladi.



    Strimer – komp`yuter xotirasidagi (vinchester) ma’lumotlarni magnit lentalarga ko‘chirib oluvchi qurilma. Komp`yuter xotirasidagi ma’lumotlar o‘chib ketgan xollarda qayta tiklash imkoniyatiga ega.


    Trackball - sichqoncha kabi, shar shaklidagi manipulyator. Sharni aylantirish natijasida mos ravishda ekrandagi tasvir ham suriladi.



    Tarmoq adapteri - Komp`yuterni mahalliy tarmoqqa ulash imkonini beradi.


    Yordamchi qurilmalari

    Uzliksiz manbaa

    Elektr taminotini sifatini oshirish vositalari behosdan elektr manbaasida sodir bolib turuvchi uzilishlar axborotlarni o’chib ketishi, shaxsiy kompiyuterlarning qurilmalarini nosozligiga olb kelish hafi yoki mutloq ishdan chiqarishi mumkin.

    Bunday hodisalarning oldini olish uchun uzluksiz manbaa taminotchilaridan foydalanish lozimdir. Bunday qurilmalar tarkibiga albatta akumlyator, kirish kuchlanishini to’g’ilagich va ilmentor, o’zgaruvchan yakka yuklanishni taminlash kiradi.

    Elektr manbaa bexosdan uzilish paydo bo’lishi bilan bu qurilma ma’lum ovozli signal berib komp`yuterdan ma’lumotlarni saqlab to’g’ri o’chirish uchun sharoit yaratib beradi.



    USB-yig’gich
    BU safar so’z yangi qurilmalar haqida boradi. Ular qattiq jismli flash hotiraga yig’ishlar bolib, USB interfleyslidir.



    Bu hotira qurilmasi uncha katta tezlikka ega bo’lmagan ham,

    Elektr manbaadan uzilganda so’ng axborot va ma’lumotlarni saqlab qolish imkoniga ega. Hozirda bunday qurilmalar qimmat bo’lsa ham lekin texnologiyalar doim takomillashuvi tufayli ularning narxi pasayishdan xoli emas. Flash hotira formasi va o’lchamlarri bilan jajigalka yoki xushtakni eslatadigan ko’rinishga ega. Konustruksiyasiga ko’ra qalpoqchasi va svetioddan iborat. Svetiod ichki simidan joylashgan bo’lib, uni ish harakatidan darak berib turadi. Agar qurilma ulangan bo’lsa svetiodiod yonib turadi, turadi o’chgan bo’lsa ish holati yakunlanganini ko’rsatadi bemolol shahsiy komp`yuterdan uzib qo’yish mumkinligini bildiradi.

    Bu qurilma hotira hajmi 128-mg, 51 mg, 1gb bo’lishi mumkin.

    Bunday qurilmalardan axborot yozish man etuvchi tugmachalar bo’lishi extimoldan xoli emas.

    Telvizion tyunerlar

    TV-tyunerlar odatda kengaytirish platasi yoki tashqi qurilmalar bo’lib, yuqori chastotali kabel signallarini yoki antenna signallarini hamda pas chastotali anologli video magnitafon yoki video kamera video signallarni monitor tasviriga aylantirib beruvchi qurilmalardir.




    TV-tyunerlar komplektiga tizimli masofadan turib boshqarish kanalarga o’tish taymer o’ratish sozlash imkoniga ega windows uchun dastur taminoti kiradi.
    Raqamli fotokameralar

    Hozirgi keng tarqalmagan lekin istiqboli porloq tashqi qurilmalardan biri, bu raqamli fotokomeralar. Oddiy foto aparat va video kameralardan farqi shundaki ular shaxsiy komp`yuterlar bilan ishlashga moslashtirilgan yangi ma’lumotlarni raqamli ko’rinishida hotirasida saqlash mo’jallangan, bunday qurilmalardan agarda imkoninggiz bo’lsa plyonkani qayta ishlashga hojat ham yo’q. Chunki qurilmani komp`yuterga ulab bemalol bosmadan chiqarish mumkin. Bunday fotokameradan foydalanganingizda tasvirlarni tiniq chiqishiga va sifatli rasmlarni suratga olishga erishasiz.



    Ular o’zini parametrlari bilan farqlanadi. (optik sifati rasmni kattlashtirish xotirasini xajmi) eng axamiyatligi esa bu uning bir kadrdagi nuqtalar soni son qancha ko’p bo’lsa shuncha sifati yuqori hisoblanadi zamonaviy qurilmalar matritsaga ega bo’lib ularni o’lchami 2, 4, 8, mln nuqtagacha.


    Veb kamera va uning tuzilishi

    Veb kamera intrnet tarmoqlariga 10 base T/100 base TX/1000 base TX- internen portlari yoki ketma-ket port orqali modem ko’magida ulanadi. Veb kamera fizik jihatdan tarmoqlarga ulangandan so’ng IP-adres belgilanadi. Zamonaviy veb kameralar video tasvir oluvchi shifrofkalovchi, siquvchi va komp`yuter tarmoqlari orqali ramli qurilmadir.





    O’yin qurilmalari

    Djostik
    Djostik bu birinchi PENTIUM RS ko’ngil ochuvchi qurulmalardan biridir bo’lib, inglizcha (joystick) nomining o’zbekcha tarjima qilsak, <> degan manoni kelib chiqadi.

    Djoystik komp`yuterga ikki boshqarish qo’lini holati koordinatasi va ikkita

    tugmasi holati haqida ma’lumot kiritishga imkon beradi.

    Ikki koordinatali qo’l o’rniga avtomabil roli va pedallar bilan yoki undan va soddaroq o’yin qurilmasi, (paddle) bir juft potensiometr va bir juft tugmasi o’rnatilishi ham mumkin.


    Rullar va pedallar

    Komp`yuter o’yinlarini sezilarli qismini avtosimulyatorlar tashkil qiladi. Manipulyator rullarning asosiy harakteristkalaridan biri rul g’ildiragining maksimal burchagi bo’lishidir.160-180 gradus arzonroq manipulyator modifikasiyalar eng yahshilarida 270-280 gradusgacha bo’ladi. Burchak burilishi qancha katta bo’lsa shuncha yahshi hisoblanadi. Bunday klassik manipulyatorlarning ko’pchiligida rul ostki richaglar (bir yoki ikki juft) ishlab chiqilgan. Bu richaglardan pedallar o’rnida foydalanib akselerator va tormozni boshqarish ko’zda tutilgan.





    Shaxsiy komp`yuterdan foydalanish va uni ishga tayyorlash


    Shaxsiy komp`yuterni ishga tayyorlash va o‘chirish tartiblari mavjud. Avvalambor, komp`yuterning tarmoq kuchlanishiga mosligini tekshirish kerak. Shaxsiy komp`yuterlar uchun kuchlanishning o‘zgarishi, ayniqsa keskin o‘zgarishlar xavfli bo‘lishi mumkin. Shuning uchun maxsus stalibizatorlardan yoki elektr quvvati uzluksizligini ta’minlovchi - UPS qurilmasidan foydalanish tavsiya etiladi. Maxsus UPS qurilmasi elektr quvvatini o‘zgarmas holda ushlab turadi, hamda elektr manbaai o‘chirilgandan keyin muayyan vaqt davomida komp`yuter ishlashini ta’minlab turadi. Bu vaqt komp`yuterda bajarilayotgan ishlarni tugatish uchun yetarlidir.

    Komp`yuterni ishga tayyorlash tartibi quyidagicha

    - stabilizator yoqiladi;

    - monitor yoqiladi;

    - protsessor yoqiladi;

    - printer kerak bo‘lsa, yoqiladi.


    Shundan keyin ekranda tekshiruvchi maxsus dastur natijalari, hamda operatsion tizimni ishga tushiruvchi dasturlar haqida ma’lumotlar chiqadi. Operatsion tizim ishga tushgach, u komandalarni berishni taklif qiladi. Komp`yuterdan to‘liq foydalanish to‘g‘ri o‘chirishga ham bog‘liq. Buning uchun quyidagilar bajariladi -

    • ishlayotgan dasturlar tugatiladi.

    • printer yoqilgan bo‘lsa, o‘chiriladi.

    • protsessor o‘chiriladi.

    • monitor o‘chiriladi.

    • stabilizator o‘chiriladi.

    Foydalanilgan adabiyotlar


    1. S.S.
      Adabiyot (arab. - adab so‘zining ko‘pligi) - 1. Fan va amaliyotning biror sohasidagi yutuqlarni umumlashtiruvchi asarlar majmui (texnikaviy A., qishloq xo‘jaligi A.i, siyosiy A. va boshqalar). 2. San’atning bir turi (badiiy A. deb ham ataladi)
      G’ulomov, A.T. Shеrmuxamеdov, B.A.Bеgalov. «Iqtisodiy informatika» T. «O’zbеkiston», 1999 y, 9-87, 139-207, 267-309,bеtlar.

    2. O’zbеkiston Rеspublikasi oliy ta'limning mе'yoriy xujjatlari.T: 2002, 138 b.

    3. Bryabrin V.M. «Программное обеспечение персоналных ЭВМ »M:Наука, Gl.rеd.f-m.lit.88g. 272s.

    4. A.Ortiqov, A.Mamatqulov «PENTIUM PC kompyutеrlaridan foydalanish». T. 1992 y. 40-bеt

    5. A.Ortiqov, A.Mamatqulov «PENTIUM PC kompyutеrlaridan foydalanish». T. 1992 y. 40-bеt

    6. M.M. Aripov, J.O’. Muhammadiyev. Informatika, information texnologiyalar.Toshkent 2005- y. 9 -11 betlar.

    7. www.piter.com



    Download 99.96 Kb.

    Bosh sahifa
    Aloqalar

        Bosh sahifa


    Axborot texnologiyalari

    Download 99.96 Kb.