• 11.2. Dehqonchilik xarajatlari va mahsulotlar olinishining hisobi 11.2.1. Dehqonchilik tarmoqlarining tasnifi, hisobining uslubiy asoslari va vazifalari
  • ishlab chiqarish xarajatlarini hisobga olish bilan asosiy vositalarning  eskirishini hisobga oladigan schotlar (0211-0299) ham bo g‘




    Download 4,92 Mb.
    Pdf ko'rish
    bet183/381
    Sana19.05.2024
    Hajmi4,92 Mb.
    #244036
    1   ...   179   180   181   182   183   184   185   186   ...   381
    Bog'liq
    Microsoft Word 03 Kishlok xujaligida buxalteriya xisobi va solik

    ,
    ishlab chiqarish xarajatlarini hisobga olish bilan asosiy vositalarning 
    eskirishini hisobga oladigan schotlar (0211-0299) ham bo
    g‘
    liq. Ishlab chiqarish jarayonida asosiy 
    vositalar eskiradi va ularning qiymatlari eskirish hisoblash me’yorlariga muvofiq mahsulot(ish, 
    xizmat)lar tannarxiga bo‘laklab o‘tkaziladi. Asosiy vositalar bu qismining puldagi ifodasi 
    amortizatsiya deb ataladi. Amortizatsiya ajratmalarining summasi mahsulot(ish, xizmat)lar 
    tannarxiga qo‘shiladigan ishlab chiqarish xarajatlarining turlaridan biri hisob lanadi. 
    Amortizatsiya summalarini hisoblash va mahsulot(ish, xizmat)lar tannarxiga olib borish 
    2010-«Asosiy ishlab chiqarish», 2310-«Yordamchi ishlab chiqarish», 2510-«Umumishlab 
    chiqarish xarajatlari» va boshqa tegishli schotlarning debeti va asosiy vositalarning eskirishi 
    hisobga olinadigan kontr-aktiv schotlar (0211-0299) krediti bo‘yicha aks ettiriladi. 
    Ishlab chiqarishdan olingan mahsulotlar 2810-«Tayyor mahsulotlar» schotining debetida 
    hisobga olinadi. Tayyor mahsulotlar bu schotga reja tannarxi bo‘yicha baholanib. 2010-«Asosiy 
    ishlab chiqarish» schotining kreditidan kirimga olinadi. Ularning haqiqiy tannarxi oy oxirida 
    hisoblanadi. 
    11.2. Dehqonchilik xarajatlari va mahsulotlar olinishining hisobi 
    11.2.1. Dehqonchilik tarmoqlarining tasnifi, hisobining uslubiy
    asoslari va vazifalari 
    Dehqonchilik qishloq xo‘jalik ishlab chiqarishining asosiy tarmoqlaridan biri bo‘lib, 
    aholining oziq-ovqatga, sanoatning esa xom ashyoga bo‘lgan ehtiyojini ta'minlaydi, chorvachilikni 


    yem-xashak bilan ta'minlaydi va bu tarmoqning rivojlanishida zamin hisoblanadi.
    Qishloq xo‘jaligidagi islohotlarga doir hukumat qarorlariga ko‘ra dehqonchilikda yaqin 
    kelajakda don ekinlarining hosildorligini oshirish hisobiga olinadigan donning yillik o‘rtacha yalpi 
    miqdorini jiddiy o‘stirishni, qishloq xo‘jalik mahsulotlari (paxta, kartoshka va sabzavot
    shuningdek, meva, rezavor, uzum) ishlabchiqarishni oshirishni ta'minlash nazarda tutiladi. 
    Dehqonchilik tarmog‘ining muhim vazifalaridan biri chorvachilik uchun mustahkam 
    ozuqa bazasini yaratish va ozuqa ishlab chiqarishni ko‘paytirishdir. Bu vazifalarni bajarish qishloq 
    xo‘jaligining moddiy-texnika ta’minotini har tomonlama mustahkamlash, dehkonchilikni 
    ximiyalashtirish, kompleks mexanizatsiyalashtirish, yerlarning meliorativ holatini yaxshilash yo‘li 
    bilan intensifikatsiyalash tadbirlarini amalga oshirish orqali ta'minlanadi. 
    Bu vazifalarning hal etilishida dehqonchilik tarmoqlariga qilinadigan xarajatlar va undan 
    olinadigan mahsulotlarni aniq hamda o‘z vaqtida hisobga olish muhim ahamiyat kasb etadi.
    Dehqonchilik qishloq xo‘jalik ishlab chiqarishining o‘ta o‘ziga xos xususiyatlarga ega 
    tarmog‘idir. Dehqonchilik tarmog‘ida mablag‘larning aylanishiga ishlab chiqarishning 
    mavsumiylik xususiyati, jumladan ishlab chiqarish xarajatlari va mahsulotlar olinishi o‘rtasidagi 
    uzilish jiddiy ta’sir ko‘rsatadi. Dehqonchilik sohasiga ishlab chiqarish xarajatlari uzoq vaqt 
    davomida qilinadi va o‘ta notekis tusda bo‘ladi. Sarflangan mablag‘larning qoplanishi 
    mahsulotlarning chiqishi, pishib etilishining tabiiy sharoitlari bilan belgilanadi. Bu 
    xususiyatlarning barchasi, tabiiyki, ushbu sohada xarajatlarni hisobga olishni tashkil qilishda 
    nazarda tutilishi lozim.
    Dehqonchilikda ishlab chiqarish jarayoni uzoq davom etishi hamda xarajatlar bir-biri bilan 
    bog‘langan ikki yil hosili uchun parallel qilinishi tufayli, buxgalteriya hisobida ular yillar bo‘yicha 
    aniq chegaralanishi lozim. Shuning uchun qishloq xo‘jalik korxonalarining dehqonchilik 
    xarajatlari buxgalteriya hisobida ikki qismga: joriy yildagi hamda kelgusi yil hosili uchun qilingan 
    xarajatlarga bo‘linadi. 
    Bundan tashqari, dehqonchilikda xarajatlar ayrim ishlab chiqarishlarda ko‘pincha konkret 
    ekinlarni o‘stirish uchun ham amalga oshiriladi. Bu ham buxgalteriya hisobida aniq aks ettirilishi 
    lozim. Shuning uchun boshqaruv hisobida ishlab chiqarish xarajatlarining analitik hisobi ishlab 
    chiqarish turlari va tegishli ekinlarni parvarish qilish bo‘yicha tashkil etiladi. 
    Dehqonchilikdagi ishlab chiqarish – bir vaqtda amalga oshiriladigan jarayon emas. Ishlab 
    chiqarish jarayoni yilning turli fasllarida (kuz, qish, bahor va yozda) bajariladigan har xil turdagi 
    ishlardan tarkib topadi. Dehqonchilikdagi ishlab chiqarishning texnologik jarayoni quyidagi 
    asosiy ishlar majmuidan iborat: tuproqni ekishga tayyorlash, ekish, ekinlarni parvarish qilish
    hosilni yig‘ishtirish. Bu majmuilarning har biri ko‘p sonli aniq ishlardan, masalan, tuproqni 
    ekishga tayyorlash, haydash, boronalash, mola bostirish, g‘altaklash, kultivatsiyalash va shunga 
    o‘xshashlardan iborat. Demak, qilinadigan xarajatlar buxgalteriya hisobida bajarilgan ish turlari 
    bo‘yicha chegaralanishi lozim. 
    Dehqonchilik ishlab chiqarishi jarayonida muayyan ishlarni bajarishda turli xarajatlar 
    qilinadi: neft mahsulotlari, urug‘lik, o‘g‘it sarflanadi, mashinalar va boshqa asosiy ishlab chiqarish 
    vositalari qisman eskiradi, xodimlarga mehnat haqi hisoblanadi va to‘lanadi va hokazolar. 
    Bunday xarajatlarning barchasi hisobda alohida-alohida to‘planishi lozim. Demak, 
    boshqaruv hisobida dehqonchilik xarajatlarining hisobi umumiy summa bilan emas, balki xarajat 
    moddalari bo‘yicha yuritilishi kyerak. 
    Qishloq xo‘jalik ishlab chiqarishining tarqoqligi tufayli bir turdagi ishlar va xarajatlar 
    xo‘jalikning turli bo‘linmalarida bir vaqtda qilinishi mumkin. Boshqaruv buxgalteriya hisobi 
    dehqonchilikdagi xarajatlarning mas'uliyat markazlari bo‘yicha chegaralanishini ta'minlashi 
    lozim. 
    Shunday qilib, dehqonchilik tarmog‘idagi ishlab chiqarish jarayonining xususiyatlariga 
    ko‘ra hisobda xarajatlar va tegishli yakuniy ma’lumotlarning olinishi quyidagilar bo‘yicha 
    chegaralanishi lozim: 
    - ishlab chiqarishning yondash yillari bo‘yicha; 
    - ishlab chiqarish va ekinlarning asosiy turlari bo‘yicha; 


    - bajariladigan ishlarning asosiy turlari bo‘yicha; 
    - xarajatlarning asosiy moddalari (turlari) bo‘yicha; 
    - mas'uliyat markazlari bo‘yicha. 
    Birinchi belgiga ko‘ra, xarajatlar haqida ishlab chiqarish yillari bo‘yicha ma’lumotlarni 
    alohida-alohida olinishi joriy yil va kelgusi yil mahsulotlari uchun xarajatlarning alohida analitik 
    schotlarini ochish hisobiga ta'minlanadi. Odatda, har bir yil boshida oldingi yildan o‘tgan 
    xarajatlar joriy yildagi mahsulot xarajatlariga qo‘shiladi (nomenklatura hisobi muvofiq kelmagan 
    hollarda ular alohida moddalar bo‘yicha taqsimlanadi); kelgusi yil hosiliga qilingan xarajatlar 
    alohida ajratiladi. 
    Xarajatlarni turlari bo‘yicha chegaralash, ya'ni ularni moddalar bo‘yicha hisobga olish 
    schotlarning shakllarini tegishli tarzda tuzish hisobiga ta'minlanadi. Ishlab chiqarishga qilingan 
    xarajatlar hisobi ko‘p grafali registrlarda olib borilib, unda ochilayotgan schot bo‘yicha 
    xarajatlarning har bir turini hisobga olish uchun alohida grafalar ajratiladi. 
    Xarajatlarni xo‘jalik bo‘linmalari bo‘yicha chegaralash, odatda, analitik hisobni tegishli 
    tarzda tashkil etish hisobiga ta'minlanadi. Odatda, bu maqsadlarda ishlab chiqarish hisobotlari yoki 
    ularning o‘rnini bosuvchi registrlardan foydalaniladi. 
    Xarajatlarning ishlab chiqarish, ekin va bajariladigan ishlar turlari bo‘yicha chegaralanishi, 
    ularni hisobga olishning turli uslublarini qo‘llash orqali ta'minlanishi mumkin. Dehqonchilikda 
    xarajatlarni hisobga olish va tashkil qilishning bir necha uslublari mavjud. 
    Bajarilgan ishlarni hisobga olish uslublaridagi farqlarga qaramay dehqonchilikda 
    xarajatlarni hisobga olishning yagona tamoyili parvarishlanayotgan ekin turlari yoki ekinlar guruhi 
    bo‘yicha analitik schotlar ochishdir. 
    Dehqonchilik tarmog‘i bo‘yicha boshqaruv hisobida quyidagi vazifalar hal etilishi lozim: 
    xarajatlarning asosiy ishlab chiqarish, ekinlar va ekin guruhlari bo‘yicha to‘g‘ri hamda 
    iqtisodiy asoslangan holda chegaralanishi; 
    xarajatlarning asosiy moddalari: mehnat, urug‘lik, o‘g‘it, yonilg‘i, yordamchi ishlab 
    chiqarishlar xarajatlari va tarmoqqa taalluqli boshqa xarajatlar bo‘yicha kyerakli ma’lumotlar 
    olinishini ta'minlash; 
    olinayotgan qishloq xo‘jalik mahsulotlarini o‘z vaqtida hamda to‘liq hisobga olish; 
    mahsulot tannarxini hisoblash uchun zarur bo‘lgan axborotlarni iqtisodiy asoslangan holda 
    bir tizimga keltirish va umumlashtirish; 
    xarajatlarni yondosh yillar ishlab chiqarishi bilan mahsulot olinadigan kelgusi qishloq 
    xo‘jalik davrlariga taalluqli xarajatlarni doimo ajratib (kuzgi ekinlar, ko‘p yillik o‘tlar, shudgorlash 
    va shu kabilarning xarajatlari) aniq hamda iqtisodiy asoslangan holda chegaralash; 
    tezkor nazorat va rahbarlikni amalga oshirish uchun xarajatlar haqida zarur axborot 
    berishni ta'minlash. 

    Download 4,92 Mb.
    1   ...   179   180   181   182   183   184   185   186   ...   381




    Download 4,92 Mb.
    Pdf ko'rish

    Bosh sahifa
    Aloqalar

        Bosh sahifa



    ishlab chiqarish xarajatlarini hisobga olish bilan asosiy vositalarning  eskirishini hisobga oladigan schotlar (0211-0299) ham bo g‘

    Download 4,92 Mb.
    Pdf ko'rish