• Tayanch iboralar
  • Nazorat savollar
  • 1 mavzu. O’rnatilgan tizimlarga kirish




    Download 0.54 Mb.
    Pdf ko'rish
    Sana29.10.2022
    Hajmi0.54 Mb.
    #28544
    Bog'liq
    1 -Ma\'ruza
    nemis tili 1


     
     
     
     
    1 - mavzu. O’rnatilgan tizimlarga kirish
    1. O’rnatilgan tizimlar haqida asosiy tushuncha
    2. O’rnatilgan tizimlarning turlari
    3. O’rnatilgan tizimlarning joriy etilishi
    Tayanch iboralar: o’rnatilgan tizimlar, Internet of Things, IOT,
    avtomatlashtirish tizimlari, ob’ektlarni boshqarish tizimlari, telekommunikatsiya.
    Ma’lumki, axborot-kommunikatsiya texnologiyalarining jadal sur’atlarda
    rivojlanishi natijasida ishlab chiqarish va xalq xo’jaligining barcha sohalarini
    avtomatlashtirish, kommunikatsiyalashtirish va intellektual boshqarishga alohida
    e’tibor berilmoqda. Yigirma birinchi asrning ikkinchi o’n yilligiga kelib
    telekommunikatsiya texnologiyalari bilan bog’langan va bevosita barcha
    yo’nalishlarga o’z ta’sirini o’tkaza olgan kontseptsiyalardan biri Internet of Things
    – narsalar interneti kontseptsiyasidir. Bu kontseptsiya mavjud ob’ektlarni inernet
    tarmog’i asosida o’rnatilgan boshqarish va nazorat qilishni ilgari suradi. Endi
    zamonaviy o’rnatilgan tizimlari bevosita internet asosida tashkillashtiriladi va
    internet atrofimizdagi ob’ektlar uchun xizmat qiladi. Shunday ekan, dastlab
    boshqaruv tizimlarining bugungi holati va rivojalanish tendentsiyalarini ko’rib
    chiqamiz.
    XXI asrning ikkinchi 10 yilligida telekommunikatsiya soxasida bir qator
    yangi texnologiyalar 
    keng tarqalib 
    va
    rivojlanib bormoqda. 
    Ushbu texnologiyalardan biri IOT(Internet of Things) – narsalar interneti 
    texnologiyasi hisoblanali. IOT(Internet of Things) – bu tabiatdagi mavjud 
    ob’ektlarni, zaruriy narsalarni va aniq joylarni internetga ulash va boshqarish 
    tamoyillarini tavsiflovchi telekommunikatsiya texnologiyasidir. IOT ning asosiy 
    mavjud tizimlar, xizmatlar va qurilmalarning turli sanoat mashinalari o’rtasida 
    o’zaro aloqani ta’minlash, xizmatlar ko’lamini takomillashtirish va o’z – o’zini 
    boshqaruvchi intellektual tizimlar va tarmoqlarni shakllantirishdan iborat.
    Narsalar interneti internet tarmog’idan foydalanishning yangi evolyutsion
    davrini ochib beradi.


    Bunda ob’ektlar bir biri bilan tarmoq orqali aloqa qiladi, bir birini 
    intellektual tanish, tushunish va o’zaro to’plagan ma’lumotlarini almashish
    imkoniyatiga ega bo’ladi. Bugungi kunda IOT ga ko’plab misollar keltirish
    mumkin: sensorli boshqariluvchi ob’ektlar, intellektual axborot tizimlari va
    boshqalar. Narsalar interneti tabiatda joylashgan ob’ektlar va joylarni real vaqt
    rejimida internet tarmog’i orqali identifikatsiyalash, nazorat qilish va boshqarish
    imkonini beradi. Narsalar internetini tashkillashtirish uchun asosan bevosita
    tabiatdagi ob’ektlar bilan ishlay oladigan sensor qurilmalar, aktuatorlar, datchiklar
    va boshqa intellektual tizimlar qo’llaniladi. Shu sababli narsalar interneti
    kontsepsiyasi bevosita sensor tarmoqlar, intellektual tarmoqlar va keng qamrovli
    telekommunikatsiya tarmoqlari bilan o’zaro bog’langan.
    Sensor qurilmalarining tarmog’ini yaratish g’oyasi 1982 – yilga borib
    taqaladi. Ushbu yilda Mellon universitetida birinchi sensorli mashina internetga
    ulangan. Shunga qaramasdan narsalar interneti tushunchasi 1999 – yillarga kelib
    ommalashdi. Bu vaqtda MIT Auto – ID markazida mahsulotlarni elektron
    identifikatsiyalash tizimi ishlab chiqildi. Bunda RFID asosida narsalarni
    identifikatsilash global tizimini ishlab chiqish bo’yicha dastlabki tadqiqotlar olib
    borildi. Ushbu tadqiqotlarda radio chastota asosida identifikatsiyalash IOT ning
    keyingi rivojlanishi uchun bugungi kunda zarur bo’lgan asosiy vosita ekanligi
    ta’kidlab o’tilgan.
    Bizga ma’lumki kndalik hayotimizdagi barcha ob’ektlar identifikatsiya
    vositalariga ega bo’lsa ularni nazorat qilish va boshqarish mumkin bo’ladi. Bunda
    bevosita ob’ektlarni tarmoqqa ulash va ularni internet orqali o’zaro bog’lash
    imkoniyati yaratiladi. Shuni hisobga olgan xolda XXI asrning o’tgin davri
    mobaynida narsalarga bevosita o’rnatiladigan va ularga ta’sir eta oladigan NFC,
    barcode, QR code kabi ko’plab texnologiyalar ishlab chiqildi.
    2014 
    – yildan boshlab narsalar
    interneti 
    kontseptsiyasi 
    simsiz kommunikatsiyalardan 
    mikro 
    – 
    elektronik 
    tizimlargacha 
    bo’lgan 
    ko’plab texnologiyalarning konvergentsiyasi natijasi 
    sifatida rivojlanib kelmoqda.


    Narsalar internetiga 
    nazar 
    soladigan 
    bo’lsak, 
    ob’ektlar 
    ko’plab
    kommunikatsiya texnologiyalaridan foydalanib tarmoq hosil qiladi. IOT
    sohasidagi 
    kommunikatsion texnologiyalarni tartibga 
    solish 
    uchun 
    va
    standartlashtirish uchun IEEE 802.15.4 guruxi ishlab chiqilgan. Ushbu
    spestsifikatsiya asosida kanal pog’ona ma’lumot almashish texnologiyalari ishlab
    chiqiladi va IP asosidagi protokollar arxitekturasiga integratsiyalanadi. Shu sababli
    internet tarmog’ida ma’lum vazifa bajaruvchi tugun sifatida boshqa qurilmalar
    bilan aloqa qilish imkoniyatiga ega bo’ladi.
     
    Ob’ektlar va joylar radiochastota yoki boshqa identifikator qurilmalar bilan
    jihozlanadi.
    Narsalar intenrneti kontsepsiyasi bugungi kunda deyarli barcha sohada keng
    qo’llanilmoqda. Misol uchun bunday tizimlar tabiiy ekotizimlardan tortib shaharlar
    tabiiy xususiyatlari haqida ma’lumotlar yig’ish, qayta ishlash, tabiiy rivojlanishni
    nazorat qilish kabilarda keng qo’llanilmoqda. IOT kontsepsiyasiga bog’liq bo’lgan va 
    bevosita atrof muhit, ob’ektlar va insonlarni ehtiyojini qondirishga qaratilgan
    ko’plab misollarni keltirish mumkin. Shuni xisobga olgan holda ushbu
    kontsepsiyasining tadbiq etilgan asosiy sohalar ro’yhati quyidagilar:
    - Aqlli uy va uyni avtomatlashtirish tizimlari
    - Robototexnika
    - Aviatsiya
    - Avtomobil sanoati
    - Biomeditsina
    - Telemeditsina va sog’liqni saqlash tizimlari
    - Ishlab chiqarishni boshqaruv tizimlari
    - Telemetriya
    - Simsiz sensor tarmoqlar
    - Intellektual nazorat tizimlari
    - Favqulotda vaziyatlarni aniqlash va ularni bartaraf etishning intellektual
    tizimlari
    - Intellektual shahar


    - O’rnatiladigan tizimlar
    - Telematika
    1.1 – rasmda IOT kontsepsiyasining qo’llanilish sohalari tasvirlangan.
    1.1 – rasm. IOT ning qo’llanilish sohalari.
    IOT kontseptsiyasi asosida rivojlanib borayotgan boshqaruv tizimlarini
    yaqin kelajakda dunyo miqyosida katta o’zgarishlarga sabab bo’ladi. AKT
    bo’yicha etakchi ilmiy – tadqiqot va tahlil tashkilotlarining ma’lumotiga ko’ra
    2020 yilda global tarmoqqa ulangan boshqariluvchi ob’ektlar soni 26 mlrd ga
    etadi. Ayrim tadqiqotchi tashkilotlarining ma’lumotiga ko’ra esa tarmoqqa ulangan
    qurilmalar 100 mlrd dan oshib ketishi bashorat qilinmoqda. Ekspertlarning fikriga
    ko’ra kelajakdagi 10 yil ichida IOT kontsepsiyasi insoniyat yashash tarzini tubdan
    o’zgartirib yuboradi.
    Atrofimizni intellektual qurilmalar qamrab oladi, yashash tarzi to’liq
    avtomatlashadi va oddiy uylar aqlli uylarga(1.2-rasm), shaharlar esa intellektual
    shaharlarga aylanadi(1.3-rasm).
    1.2 – rasm. IOT kontsepsiyasining uylarni avtomatlashtirishda qo’llanilishi


    .
    1.3 – rasm. IOT kontsepsiyasining intellektual shaharlarni qurishda qo’llanilishi.
    Intellektual ob’ektlarni va sensor qurilmalarni internetga ulashda IP
    texnologiyasi yagona va asosiy texnologiya bo’lib hisoblanadi. Bugungi
    telekommunikatsiyada IPv4 texnologiyasi qo’llanilmoqda. Narsalar internetining
    jadal sur’atlarda rivojlanib va kengayib borayotgani sababli IPv4 texnologiyasining
    adreslar to’plami kamlik qiladi. Shu sababli, IOT qurilmalari ishlab chiqaruvchilari
    IPv6 standartiga ko’proq e’tibor qaratmoqdalar. IPv6 standarti IPv4 ga nisbatan bir
    necha yuz barobar ko’p ob’ektlarni internetga ulash imkoniyatini beradi.
    Yuqori ta’kidlab o’tilganidek narsalar interneti kontsepsiyasi asosida
    milliardlab ob’ektlarni o’zaro bog’lagan murakkab telekommunikatsion tarmoq
    vujudga keladi. Tarmoq ob’ektlaridan to’plangan juda katta hajmdagi ma’lumotni
    qayta ishlash uchun “Big Data”, “Cloud Computing” tamoyillariga asoslangan
    taqsimlangan hisoblash tizimlari tashkil qilinadi [2,3,4].
    Nazorat savollar
    1. O’rnatilgan tizim nima?
    2. O’rnatilgan tizimning shaxsiy kompyuterlardan farqi?
    3. Big-bang modeli nima?

    Download 0.54 Mb.




    Download 0.54 Mb.
    Pdf ko'rish

    Bosh sahifa
    Aloqalar

        Bosh sahifa



    1 mavzu. O’rnatilgan tizimlarga kirish

    Download 0.54 Mb.
    Pdf ko'rish